Kozmolojik Argümanları Çürütmenin Basit Bir Yolu – Horia George Plugaru

Teistler Kozmolojik Argümanlardan (KA) birini ileri sürdüğünde genellikle şunları iddia ederler:

• (a) Nedenlerin sonsuz geriye gidişi mümkün değildir;
• (b) Kaba bir olguyu (örneğin evrenin sebepsiz yere var olduğu gibi) varsaymakla sonuçlanan bir açıklama ikna edici değildir;
• (c) Tanrı bir kişidir ve evreni özgür iradesiyle yaratmıştır.

Ancak ben, teistlerin KA’yı ileri sürdüğünde onların aslında yukarıdaki üç noktadan en az birini reddetmek zorunda olduklarını göstereceğim. Bu, KA’nın, teistlerin öne sürdüğü şekilde Tanrı’nın varlığını kanıtlama girişimi olarak işlevsiz olduğu sonucuna yol açacaktır.

İlk soru: Tanrı neden evreni yaratmayı/varlığını sürdürmeyi seçti?

Üç olasılık var:

• (1) Tanrı’nın zihninde, ‘‘evreni yaratacağım/varlığını sürdüreceğim’’ sonucuyla biten sonsuz düşünce zinciri vardır;
• (2) Tanrı’nın evreni yaratmayı/varlığını sürdürmeyi seçmesinin başka bir nedensel belirleyicisi yoktur– dolayısıyla bu seçim kaba bir olgudur;
• (3) ‘Evreni yaratacağım/varlığını sürdüreceğim’’ düşüncesi Tanrı’nın zihninde zorunlu olarak vardır.

Eğer teist (1)’i kabul ederse, (a)’yı reddetmek zorundadır.

Eğer teist (2)’yi kabul ederse, (b)’yi reddetmek zorundadır.

Eğer teist (3)’ü kabul ederse, o zaman ikinci soru şudur: Tanrı’nın, zihnindeki zorunlu düşüncelere rağmen, evreni yaratmayı/varlığını sürdürmeyi seçmeme gibi bir seçimi var mıydı? Eğer Tanrı’nın bir seçimi yoksa, (c) reddedilmelidir. Öte yandan, eğer Tanrı’nın bir seçimi varsa o zaman şunu sormalıyız: Neden Tanrı ‘‘evreni yaratacağım/varlığını sürdüreceğim’’ düşüncesini pratiğe dökmeyi seçti? Elimizde üç olasılık var: Sonsuz bir düşünce zinciri, kaba bir olgu ya da “Dünyayı yaratmak hakkındaki fikrimi pratiğe dökeceğim ve ‘Dünyayı yaratacağım'” gibi zorunlu bir düşünce.

Aynı noktalar daha sonra (a) ve (b) için uygulanabilir. Eğer teistler, Tanrı’nın zihninde ‘‘düşüncemi pratiğe dökeceğim ve evreni yaratacağım” gibi zorunlu bir düşüncenin olduğu cevabını verirse o zaman şunu sorabiliriz: Tanrı’nın bu düşünceyi takip etmeme gibi bir seçimi var mıydı?

Böylece, üç genel seçenek vardır:

• (1) Tanrı’nın zihninde, ‘‘evreni yaratacağım/varlığını sürdüreceğim’’ düşüncesine ulaşana kadar her biri diğerine yol açan sonsuz bir düşünce zinciri vardır;
• (2) Tanrı’nın evreni yaratma/varlığını sürdürme kararı kaba bir olgudur;
• (3) Evrenin yaratılmasına yol açan düşünce, zorunlu olarak Tanrı’nın zihninde mevcuttur; bu durum ya ilk iki seçeneğe indirgenebilir ya da Tanrı’nın dünyayı yaratmamayı seçme gibi bir seçime sahip olmadığı sonucuna varılır.

Teistler burada şöyle itiraz edebilir: ‘‘evreni yaratacağım/varlığını sürdüreceğim’’ düşüncesi Tanrı’nın zihninde O’nun mutlak iyi doğasından dolayı vardı. Dolayısıyla, Tanrı’nın bu zorunlu düşünceyi takip etmekten başka şansı olmamasına rağmen bu O’nun özgür olmadığı anlamına gelmez.

Bu cevaba göre, Tanrı’nın evreni yaratma sebebi, Tanrı’nın zihninde zorunlu olarak ‘‘evreni yaratacağım/varlığını sürdüreceğim’’ düşüncesini doğuran mutlak iyiliğiydi. Ancak bu manevra bizi çok uzağa götürmez çünkü bu sefer benzer bir soruyu Tanrı’nın mutlak iyiliği için sorabiliriz. Tanrı’nın doğası neden mutlak iyidir? Böyle olmasını O mu seçti yoksa bu nitelik zorunlu olarak mı vardı? Eğer O seçtiyse üç olasılık tekrarlanır. Eğer Tanrı’nın bir seçeneği yoksa, o zaman zorunlu iyiliğinin zorunluluğu gereği hareket etmiş gibi durmaktadır. Ancak bu durumda Tanrı’nın evreni yaratmada/varlığını sürdürmede nasıl özgür olabileceğini görmek zordur. William Rowe’un dediği gibi:

‘‘Bir varlığın belli bir şekilde eylemde bulunmasını belirleyen dışsal bir şeyin yokluğu, bu varlığın bu şekilde eylemde bulunmama gücü olduğu anlamına gelmez. Bu varlığın içindeki bir şey onun belli bir şekilde eylemde bulunmasını kesin olarak belirleyebilir. Ve eğer bir varlığın içindeki bir şey belli bir şekilde eylemde bulunmasını zorunlu kılıyorsa, o zaman, bu eylemi zorunlu kılan faktörün varlığı veya yokluğu bu varlığın kontrolünde değilse bu varlık bu şekilde eylemde bulunmama gücünden yoksundur. Bir failin özgürce sergilediği eylem, bu failin sergilemekte ve sergilememekte özgür olduğu eylemdir; bu eylemi sergileyip sergilememek bu faile kalmıştır. Eğer bir dışsal güç veya içsel arzu bu failin kontrolü dışındaysa ve bu failin eylemi dışsal güç ve içsel tutku göz önünde bulundurulduğunda kaçınılmazsa, o halde bu fail o eylemi sergilemede özgürce hareket etmemiş demektir.’’ [3]

Rowe’un alıntısındaki ‘‘içsel arzu’’yu ‘‘içsel doğa’’ veya ‘‘içsel mutlak iyilik’’ ile değiştirdiğimizde Tanrı’nın evreni yaratmada/sürdürmede özgürce hareket ettiğinin nasıl söylenebileceğini görmenin gerçekten zorlaştığını fark ederiz. Bu yüzden, itirazlarına rağmen, teistler nihayetinde (c)’yi reddetmek zorunda kalacaklardır.

Sonuç olarak, teistlerin KA’yı ileri sürdüklerinde savundukları üç iddianın en az birinin hatalı olduğunu görebiliriz. Ek olarak, her üç iddia KA’nın çoğu versiyonu için gerekli olduğu için, buradan KA’nın çoğu versiyonunun hatalı olduğu sonucu çıkmaktadır.

Dipnotlar

• [1] Bir okur, (c)’nin ‘’gerçekten standart KA’daki bir öncül olup olmadığından emin olmadığını’’ söyledi.  Ancak, (c) konusunda haklı olduğumu düşünmek için gerçekten geçerli nedenler olduğunu düşünüyorum. Örneğin, CA’nın en önemli çağdaş savunucularından William Craig şöyle yazıyor: “Ebedî bir nedene sahip olup zamansal bir etkiye sahip olmanın tek yolu, nedenin zaman içinde bir etki yaratmayı özgürce seçen kişisel bir etken olmasıdır.” (William Craig, “Tanrı’nın Varlığı ve Evrenin Başlangıcı”, Truth Journal, 3. cilt, …) Craig, evrenin nedeninin bir kişi olduğunu göstermek için bu iddiayı kullanıyor.
  Ek olarak, bir başka ünlü din felsefecisi William Rowe, ‘‘teistik gelenekte, çoğu düşünür Tanrı’nın mutlak kudretli, mutlak bilgili ve mutlak iyi olduğunu savunur’’ demektedir. [İtalikler bana ait] (William Rowe, “Freedom, Divine,” Routledge Encyclopedia of Philosophy, Version 1.0, London: Routledge.)
  O halde okurun şüphesi çok sağlam temellere dayanmıyor gibi duruyor.
• [2] Bir başka okur şunları söyledi: ‘‘(2)’deki Tanrı’nın seçiminin kaba olgu olarak nitelendirilmesi ile (b)’de evrenin var oluşunun kaba olgusu olarak nitelendirilmesi arasında çok önemli bir fark vardır; Burada, Tanrı’nın özgür iradeli bir fail olduğuna inanılır. KA, evrenin özgür iradeli bir fail olmadığından dolayı kendine sebep olmuş olamayacağını ima eder ve dolayısıyla bunun bir önsel nedeni olması gerektiğini iddia eder. Bu, sonsuz geriye gidişe sahip olabilen mekanik nedenselliktir. Özgür iradeden doğan bir nedenselliğin önsel bir nedene ihtiyacı olmayacaktır.’’
  Bu gözlem, kaba olguların kişisel olmayan (nonpersonal) bağlamlarda var ol(a)mayacağı iddiasına dayanır. Lakin böyle bir iddia makul değildir. Sadece bu değil, aynı zamanda neden ‘‘mekanik’’ bağlamlarda kaba olgu postüle etmenin tutarsız veya a priori olarak gayrimakul olduğunu anlamıyorum. Aslında epey saygın birçok fizikçi bu bağlamlarda kendiliğinden, kaba olguların varlığını oldukça ciddiye almaktadır. Her halükârda, yukarıdaki gerekçelerle, (b)’nin inkarının (2)’yi gerektirmediği söyleyerek itiraz etmeyi seçen biri, prensipte, neden kaba olguyla biten açıklamaların özgür irade durumunda mümkün ve kabul edilebilir olup başka bir durumda kabul edilemez olduğunu açıklamak zorunda kalacaktır. Ne de olsa, kaba olgular tanım gereği nedensiz ve açıklamasız olduğundan dolayı, kişisel bir failin bir şekilde bunlardan sorumlu olduğunu söylemek zordur.
  Öyleyse, nedensiz, gereksiz gerçeklerin (yani kaba olguların) özgür irade bağlamında şaşırtıcı olmadığını, ancak başka bir bağlamda şaşırtıcı olduğunu söylememizi haklı kılan nedenler nelerdir? Bildiğim kadarıyla, bu yapılmamıştır ve böyle bir tezi destekleyecek argümanların ne olabileceğini görmek zordur.
• [3] “The first view and its chief difficulty,” başlıklı bölüm. William Rowe, “Freedom, Divine,” Routledge Encyclopedia of Philosophy, Version 1.0, London: Routledge

Horia George Plugaru – “An Easy Way of Destroying Cosmological Arguments“, (Erişim Tarihi: 14.10.2025)

Çevirmen: Fevzi Ata Demirtaş

Editör: Atilla Akalın