Zamanın Sonsuzluğu – Michael Huemer

1) Sonsuz Geçmişe Yönelik İtirazlar

1.1. Tamamlanmış, Bilfiil Sonsuzluklar

Kimileri geçmişin sonsuz olamayacağını savunur, çünkü

• (i) Bilfiil bir sonsuzluk olamaz. Eğer geçmiş sonsuz olsaydı, bu bir bilfiil sonsuzluk olurdu; zira her olay, gerçekleştiği andan itibaren fiili hale gelir (ve fiili olmaya devam eder). Bu görüşe göre, sonsuz bir geleceğin olmasında bir sakınca yoktur, çünkü gelecek asla tamamen bilfiil hale gelmez, ancak tüm geçmiş olaylar tamamen bilfiil hale gelmiştir.

Veya:

• (ii) Sonsuz bir dizi tamamlanamaz. (”Sonsuza kadar sayma” veya tüm doğal sayıları sonuna kadar sayma şeklindeki absürt fikri hayal edin.) Eğer geçmiş sonsuz olsaydı, o zaman geçmiş olaylar dizisi, şu an itibarıyla, tamamlanmış sonsuz bir dizi oluştururdu.

Neden bilfiil bir sonsuzluk olamayacağı düşünülür? Aristoteles ve Aquinas’ın argümanı temelde şöyleydi:

• 1) Bilfiil olan her şey tamamen belirlenmiş olmalıdır.
• 2) Sonsuzluk belirli bir nicelik değildir (ve belirli bir niceliğe sahip olmakla bağdaşmaz).
• 3) Dolayısıyla, bilfiil bir sonsuzluk olamaz.

İnsanlar ayrıca sonsuzluk paradokslarına da atıfta bulunmayı severler; bu paradoksların, bilfiil sonsuzlukların imkânını reddederek önlenebileceği ve önlenmesi gerektiği ileri sürülmektedir. William Lane Craig, Hilbert’in Oteli’ni örnek göstermeyi sever:

“Odalarının tamamı dolu olan sonsuz odalı bir otel olduğunu varsayın. Yeni bir misafir gelir. Bu misafir, oteldeki kimseyi dışarı atmadan, yerleştirilebilir mi? Evet. Her misafire, n şu anki oda numarası olmak üzere, (n+1) numaralı odaya geçmesini söylersiniz. Bu, yeni misafir için 1 numaralı odayı boş bırakır.

Ardından sonsuz sayıda yeni misafir gelir. Onlar da yerleştirilebilir: her misafiri, n şu anki oda numarası olmak üzere, 2n numaralı odaya taşıyın. Bu, yeni misafirler için 1, 3, 5 ve benzeri numaralı odaları boş bırakır.”

Halihazırda dolu olan bir otele sonsuz sayıda ek misafir yerleştirebilmeniz sezgilere aykırıdır. Bundan kaçınmak için, “bilfiil sonsuzluklar imkansızdır” dememiz beklenir.

Cevaplar:

(a) Bu yaklaşım Zenon’un Paradoksu ile çürütülür. Zenon’un paradoksunun iki varyantı aşağıdaki gibidir:

• Zenon’un sonsuz (endless) serisi: Bir nesnenin A noktasından B noktasına hareket etmesi için, önce mesafenin yarısını, sonra kalan mesafenin yarısını ve bu şekilde devam ederek gitmesi gerekir.

• Zenon’un başlangıçsız (beginningless) serisi: Bir nesnenin A noktasından B noktasına hareket etmesi için, önce mesafenin yarısını gitmesi gerekir. Fakat bunu yapmadan evvel mesafenin 1/4’ünü, ondan önce de mesafenin 1/8’ini gitmesi gerekir, vb.

Bunlar sonsuz serilerdir, yine de bir nesne her hareket ettiğinde tamamlanırlar.

Bunlar ayrıca bilfiil sonsuzluklardır. Nesne hedefine ulaştığında her adım fiilen tamamlanmış olur; (yani) bu adımlar salt potansiyel değildir/”potansiyel olarak tamamlanabilir” olmakla kalmazlar. Demek ki tamamlanmış, bilfiil sonsuzluklar nihayetinde mümkündür.

(b) Aristoteles ve Aquinas’ın argümanındaki sorun ne?

Geçmişin sonsuz olduğunu söylemek için, herhangi bir şeyin herhangi bir belirli niteliğinin ölçüsünün sonsuzluk olduğunu söylememiz gerekmez. Aksine, sadece “her zaman için, ondan önce bir zaman vardır” ve “herhangi bir d süresi için, d’den daha uzun bir geçmiş süre vardır” gibi şeyler söylememiz gerekir. “Sonsuzluk” adında bir süre olduğunu söylemek zorunda değiliz.

(c) Peki ya Hilbert’in Oteli?

Bence (iddia edildiği gibi) sezgilere aykırı olan sonuç doğrudur. Durum gerçekten de şudur: tüm yeni misafirleri odalara yerleştirebilir ve yine de eski misafirler için (farklı) odalara sahip olabilirsiniz.

Sonsuzlukla ilgili diğer paradokslara yönelik çözümler için “Approaching Infinity” adlı kitabıma bakınız. Bunlar “bilfiil sonsuzlukların” imkânını reddetmeyi gerektirmez; yalnızca sonsuz doğal ve yoğun büyüklüklerin imkânını reddetmek yeterlidir ve bunun için doğal teorik bir gerekçe bulunmaktadır.

1.2. Büyük Patlama Teorisi

Büyük Patlama Teorisi’nin geleneksel anlayışı (örneğin Stephen Hawking tarafından savunulduğu hâliyle), zamanın kendisinin ~14 milyar yıl önce Büyük Patlama anında başladığı yönündeydi, dolayısıyla Büyük Patlama’dan önce ne olduğunu sormanın hiçbir anlamı yoktur. Belki de filozoflar susmalı ve fizikçileri dinlemelidir?

Cevaplar:

(a) Kozmolojide sonsuz bir geçmişe sahip olan döngüsel modeller de vardır. Örneğin, Roger Penrose’un Konformal Döngüsel Kozmolojisi gibi.

(b) Bence Büyük Patlama kozmolojisinin zamanın bir başlangıcı olan Hawking versiyonu kötü bir teoridir, çünkü nedensiz yere gerçekleşen/olan son derece düşük olasılıklı bir başlangıç durumu önermektedir. Yani evren, son derece düşük entropili bir durumda başlar; çok büyük miktarda enerji son derece küçük bir bölgede yoğunlaşmıştır ve zamanın ilk anında dışa doğru genişlemeye başlar. Bu başlangıç durumu için nedensel bir açıklama olamaz; çünkü iddiaya göre bu, gerçekleşmiş olan “ilk” şeydir. Penrose, evrenin olası bir durumunu rastgele seçtiğiniz takdirde, böylesi düşük entropili bir duruma sahip olma olasılığını 10^10^124’te 1 (10 üzeri 10 üzeri 124’te 1) olarak hesaplamaktadır. Bu kadar düşük olasılıklı bir şeyin hiçbir neden olmaksızın gerçekleştiğini ileri sürmek tatmin edici değildir.

Daha iyi bir teorim var: Belki de evren, 1950 yılında, o anda gerçekte içinde bulunduğu durumda olacak şekilde ve hiçbir neden olmaksızın ortaya çıktı. Bu aslında standart Büyük Patlama teorisinden daha olasıdır, çünkü evrenin 1950’deki entropisi Büyük Patlama anındakinden çok daha yüksekti, bu da 1950 durumunun Büyük Patlama durumundan içsel olarak daha olası olduğu anlamına gelir.

1950 Teorisi’ni akla yatkın bulmadığınızı varsayıyorum. Eğer öyleyse, Hawking’in Büyük Patlama teorisini de akla yatkın bulmamalısınız. (Bu, bir Büyük Patlama’nın meydana gelmediğini söylemek değildir; onun sadece öylece nedensiz yere başlamadığını söylemektir. Bir tür açıklama gereklidir.)

2) Sonsuz Bir Geçmişe Dair

2.1. Sınırlara Dair Sezgiler

Birinin uzayın bir sınırı olduğunu öne sürdüğünü hayal edin. Uzayın sınırına kadar gidiyorsunuz. Eğer elinizi sınırın ötesine uzatmaya çalışırsanız, ne kadar sert iterseniz itin, eliniz belki de öylece duracaktır. Bununla birlikte, yine de, çarptığınız bu görünmez bariyerin diğer tarafında ne olduğunu sorabilirsiniz. Sezgisel olarak, cevap orada hiçbir şeyin (hiçbir nesnenin) olmadığı yönünde olsa bile, buna bir cevap olması gerekiyor gibi görünmektedir. Fakat o zaman, hiçbir şey oraya gidemese bile, orada hala bir ‘ora’ vardır. Konumun/mekanın kendisinin orada olmaması imkansız görünmektedir.

Benzer şekilde, birinin zamanın öylece/basitçe başladığını öne sürdüğünü hayal edin. Bundan önce ne olduğunu hâlâ sorabilirsiniz gibi görünmektedir ve cevap hiçbir şeyin (hiçbir olayın) meydana gelmediği yönünde olsa bile, bunun bir cevabı olmalıdır. Zamanın kendisinin orada olmaması imkansız görünmektedir.

Bu arada, zamanın bir başlangıcı olduğu fikri biçimsel olarak çelişkili değildir; uzayın bir sınırı olduğu fikri de öyle. (Ayrıca) Başlangıcı olan bir zaman için tutarlı bir matematiksel yapı vardır; örneğin, negatif olmayan reel sayıların matematiksel yapısı. Aynı şekilde, sınırı olan bir uzay için tutarlı bir matematiksel yapı vardır; örneğin, bir kürenin matematiksel yapısı. Sorun sadece şu ki, sezgisel olarak, bunlar uzay ve zamanın yapısı olamaz gibi görünmektedir.

2.2. Zamanın Başlangıcını Ne Açıklayabilir?

Büyük Patlama ve 1950 Teorisi hakkındaki noktayla bağlantılı olarak: Görünüşe göre, eğer zamanın bir başlangıcı olduğunu varsayarsak, zamanın neden başladığına dair bir açıklama istememiz gerekir. (Peki neden? (Elbette) Her şey açıklama gerektirmez. Ancak zamanın başlangıcı gibi bir şey, açıklamaya ihtiyaç duyuyormuş gibi görünecek kadar tuhaftır. Özellikle de evren gerçekten düşük olasılıklı bir durumla başladıysa…). Fakat böyle bir şeyin (zamanın başlangıcının) bir açıklaması olamaz.

Tanrı:

Bazen insanlar, “zamanın dışında” var olan Tanrı’nın zamanı yarattığını söylerler. Bu, zamanın başlangıcını açıklar mı?

Açıklamaz. Tanrı bile bunu yapamazdı. Yaratma bir eylemdir ve eylemler zaman içinde gerçekleşir. Eğer zaman olmasaydı veya Tanrı zamanın içinde olmasaydı, o zaman Tanrı hiçbir eylemi gerçekleştiremezdi.

Yaratma aynı zamanda nedensel bir kavramdır (yaratmak, bir şeyin var olmasına neden olmaktır). Fakat nedensellik de zaman gerektirir; eğer zaman halihazırda var olmasaydı, o zaman hiçbir şey hiçbir şeye neden olamazdı.

Yaratma aynı zamanda bir tür değişimdir, özellikle de bir şeyin var olmadığı bir durumdan, o şeyin var olduğu bir duruma değişimdir. Dolayısıyla zamanı yaratmak, önce zamanın var olmadığı bir zamanın, ardından da zamanın var olduğu bir zamanın olmasını gerektirirdi. Fakat zamanın var olmadığı bir zaman olamazdı.

Olası bir yanıt: Belki de Tanrı’nın zamanı yaratma eylemi ilk an ile eşzamanlı olarak gerçekleşir. Böylece zaman, O’nun bu eylemi gerçekleştirdiği anda var olur; bu da eylemlerin zamanın var olmasını gerektirdiği yönündeki itirazı bertaraf eder.

Yanıt: Sorun metafiziksel öncelik sorunudur. Eylemde bulunma yetisi kişinin zaman içinde var olmasına bağlıdır. Dolayısıyla, zamanın varlığının da belirli bir eyleme bağlı olması söz konusu değildir. (Bağımlılık ilişkileri döngüsel olamaz.)

Seküler Nedenler:

Eğer Tanrı hakkındaki yukarıdaki argümanı kabul ederseniz, zaman halihazırda var olmasaydı başka hiçbir şeyin zamanı yaratamayacağını da kabul etmelisiniz. Hiçbir olay veya olgu durumu (ister bilinçli bir varlığın eylemi olsun ister olmasın) zamanın başlamasına neden olamazdı.

Dolayısıyla, zamanın başlangıcı için herhangi bir açıklama olamayacağı görünmektedir. Görünüşe göre herhangi bir açıklama, bir tür olgu durumuna—var olan ve belirli bir şekilde olan bir şeye veya şeylere—atıfta bulunmalıdır. Ayrıca, yine öyle görünmektedir ki, bu olgu durumunun herhangi bir şeyi açıklayabilmesi için, gerçekleştiği bir zaman olması gerekmektedir. Dolayısıyla herhangi bir açıklama, zamanın varlığını önkoşul olarak gerektirmektedir.

Bir not: Zamanın dışında olan herhangi bir olgu var mıdır? Belki de 7’nin bir asal sayı olduğu olgusu gibi tamamen soyut olgular zamanın dışındadır (bunun “meydana geldiği” bir zaman yoktur). Ancak, böylesi tamamen soyut olgular zamanın başlangıcı gibi olumsal ve somut bir şeyi açıklayamazdı.

2.3. Geçmiş/Gelecek Simetrisi:

Hemen hemen herkes zamanın bir sonu olamayacağı konusunda hemfikirdir; zaman geleceğe doğru sonsuza dek devam etmelidir. (Bu arada, tüm fiziksel süreçler donsa bile, bu, zamanın bir sonu olmayacaktır; sadece şeylerin durağan olduğu bir zaman olacaktır.)

Zamanın bir başlangıcı olduğunu fakat sonu olmadığını iddia eden asimetrik bir görüşü benimsemek tutarsız değil; ancak tuhaftır. Eğer zamanın bir sonu olmasının imkansız olduğunu kabul ediyorsanız, zamanın bir başlangıcı olması da benzer şekilde imkansız olmaz mıydı?

“Bilfiil sonsuzluk yoktur” diyen kimseler, geleceğin potansiyel bir sonsuz olduğunu, geçmişin ise bilfiil olduğunu ve işte bu yüzden görüşlerinin sonsuz bir geçmişi dışlayıp sonsuz bir geleceği dışlamadığını söylerler. Ancak bu, zamanın bir sonu olmasının neden imkansız olduğunu açıklamaz; sadece “bilfiil sonsuzluk yoktur” görüşünün zamanın bir sonunun olmasını neden gerektirmediğini/zorunlu kılmadığını açıklar.

Eğer zamanın bir sonu olmasının imkansız olduğunu düşünüyorsanız (ki zamanın bir başlangıcı olduğunu varsayan insanlar da dahil olmak üzere çoğu insanın böyle düşündüğünü varsayıyorum), bu muhtemelen sezgisel gerekçelere dayanmaktadır. Eğer öyleyse, zamanın başlangıcına dair paralel bir sezgi olduğunu öne sürüyorum. Zamanın iddia edilen son anı hakkında düşündüğünüzde, bu andan sonra ne olacağına dair bir cevap olması gerekiyor gibi görünmektedir. Tıpkı, zamanın iddia edilen ilk anı hakkında düşündüğünüzde, ondan önce ne olduğuna dair bir cevap olması gerektiği gibi…

---

Çevirmen Notu: Bu yazının bir versiyonu Huemer’ın “Existence Is Evidence of Immortality” isimli makalesinde yer almaktadır. Ayrıca yakın zamanda Huemer’ın konuyla ilgili “Against Infinite Intensive Magnitudes: A Reply to Pruss” isimli bir makalesi yayınlandı. Sonsuzlukla ilgili genel bilgiler ve paradoksların çözümü için yazılmış Approaching Infinity isimli kitap da yazarın çalışmalarından biri. Son olarak, Kelam Kozmolojik Argüman ve Sonsuzluk tartışmalarında temel metinlerden biri olan Wes Morriston’ın “Must the Past Have a Beginning (Zamanın Bir Başlangıcı Olmalı mıdır?)” isimli makalesinin Türkçesine sitemizden erişebilirsiniz.

---

Michael Huemer – “The Infinitude of Time(2)”, (Erişim tarihi: 15.03.2026)

Çevirmen: Kemal Furkan Onat

Çeviri Editörü: Taner Beyter