İnsanlık, geleceği sömürgeleştirmiştir. Geleceğe içinde kimsenin yaşamadığı ücra bir yerleşim yeri gibi davranırız. Geleceği, sanki orada kimse olmayacakmış gibi, ekolojik bozulmayı, teknolojik riski ve nükleer atıkları özgürce boşaltabileceğimiz bir yer olarak görürüz.
Bu tutum, Britanyalıların Avustralya’yı sömürgeleştirmesindeki yaklaşıma benzer. Bu yaklaşım, bugün terra nullius ya da “sahipsiz toprak” olarak bilinen bir hukuk doktrinine dayanıyordu. Bu doktrin, kıtaya vardıklarında orada bir yerli halk yokmuş gibi davranılmasını öngörüyordu. Günümüzde toplumsal tutumumuz, özellikle yüksek gelirli ülkelerde, “tempus nullius”tur. Gelecek, “sahipsiz zaman” olarak görülür. Üzerinde hak iddia edilmemiş, eşit derecede yerleşik nüfustan yoksun bir bölge olarak düşünülür. İmparatorluğun uzak diyarları gibi ele geçirilmeye hazırdır. Nasıl ki Avustralya’nın yerli halkları hâlâ terra nullius’un mirasına karşı mücadele ediyorsa, tempus nullius doktrinine karşı da verilmesi gereken bir mücadele vardır.
Bu, derinden farkında olduğumu hissettiğim bir mücadeledir. Hem de sadece çocuklarım olduğu için değil. Demokrasi üzerine çalışan bir siyaset bilimci olarak yaklaşık on yılımı tamamladım ve geçmişte kölelerin ve kadınların haklarından mahrum bırakılması gibi siyasal sistemlerimizin gelecek kuşakları da haklarından mahrum bıraktığı hiç aklıma gelmemişti. Ancak gerçek budur. Gelecek kuşaklara hiçbir siyasal hak ya da temsil hakkı tanınmamaktadır. Onların çıkarlarının ne sandıkta ne de piyasada bir etkisi vardır. Bu durum, onları yükselen deniz seviyelerinden yapay zekâ tarafından kontrol edilen ölümcül otonom silahlara, doğal yollarla ortaya çıkan ya da genetik olarak üretilmiş bir sonraki salgına kadar uzanan birçok uzun vadeli tehdide karşı savunmasız bırakmaktadır.
18. yüzyılda köleliğe karşı mücadele edenler, davalarını meşrulaştırmak ve ona ahlaki ve entelektüel bir güç kazandırmak için güçlü bir argüman setinden yararlanmışlardır. Ben de benzer şekilde, gelecek kuşakların çıkarlarını bugün yaptığımızdan çok daha fazla korumaya ve desteklemeye kendimizi adamamız için üç ikna edici neden bulunduğuna inanıyorum.
Birincisi, kökeni faydacı felsefeye dayanan ve benim “Teraziler” olarak adlandırdığım bir argümandır. Bir terazi düşünün: bir kefesinde bugün hayatta olan herkes, diğer kefesinde ise henüz doğmamış bütün insan kuşakları yer alıyor. Kitlesel bir yok oluş ya da doğum oranında dramatik bir düşüş olmayacağını varsayarsak salt sayı bakımından mevcut kuşak, bizden sonra gelmesi muhtemel olanların tümü karşısında kolaylıkla hafif kalır. Bir hesaplamaya göre, son 50.000 yıl içinde yaklaşık 100 milyar insan yaşamış ve ölmüştür. Ancak onlar, bugün hayatta olan 7,8 milyar insanla birlikte, bu yüzyılın doğum oranı korunursa önümüzdeki 50.000 yıl içinde doğacağı tahmin edilen 6,75 trilyon insan tarafından açık ara geride bırakılmaktadır (aşağıdaki grafiğe bakınız). Yalnızca gelecek bin yıl içinde bile 135 milyardan fazla insan doğacaktır. Onların refahını nasıl görmezden gelebilir ve kendi refahımızın onlarınkinden çok daha değerli olduğunu nasıl düşünebiliriz?
İkinci argüman olan Ok, filozof Derek Parfit’e dayanır. Reasons and Persons (1987) adlı kitabında, bizden uzak bir ormana bir ok attığımızı ve orada birini yaraladığımızı hayal etmemizi ister:
Eğer bu ormanda birinin bulunabileceğini bilmem gerekiyorduysa, ağır bir ihmal suçlusu olurum. Bu kişi uzakta olduğu için zarar verdiğim kişiyi belirleyemem. Ancak bu bir mazeret değildir. Bu kişinin uzakta olması da bir mazeret değildir. Zamansal olarak uzakta olan insanlar üzerindeki etkiler konusunda da aynı iddialarda bulunmalıyız.
Başka bir şekilde ifade etmek gerekirse, bugün bir çocuğa zarar verecek bir bombayı bir trene yerleştirmeme yükümlülüğümüz varsa, patlaması 10 dakika, 10 gün ya da hatta 10 yıl sonrasına ayarlanmış olsa bile bunu yapmama yönünde aynı yükümlülüğe sahibiz. Ya da yüksek seviyeli radyoaktif atık örneğini ele alalım. Bunun, bugünden yüzlerce hatta binlerce yıl sonra insanlar için tehlikeli olabileceğini biliyoruz. Ancak onların zaman bakımından uzak olmaları, riski üzerlerine serbestçe atmamıza izin verilmesi gerektiği anlamına gelmez. Nükleer atıklar, yüzyıllar ya da binyıllar boyunca ormanların içinden uçan, insan nüfusları için sürekli tehdit oluşturan bir ok gibidir. Bir noktada, tıpkı fosil yakıtların yakılması ya da okyanusların zehirlenmesi durumunda olduğu gibi, okun yıkıcı etkilerle yere düşme ihtimali yüksektir. Ne kadar az ok fırlatırsak o kadar iyidir.
Son argüman ise benim “Asa” adını verdiğim argümandır ve Altın Kural’a dayanır: “Başkalarına, sana davranılmasını istediğin gibi davran.” Bu kadim empatik ilke gelecek kuşaklara da genişletilebilir. Dolayısıyla, kendimiz kabul etmeye razı olmayacağımız zararları ya da tehlikeli riskleri gelecekteki insanlara yüklememe zorunluluğumuz vardır. Başka bir deyişle, geçmiş kuşakların size nasıl davranmasını istediyseniz siz de gelecek kuşaklara öyle davranın. Bunu, bir kuşaktan diğerine aktarılan bir Altın Kural olarak düşün; altın bir asa.
Kendi atalarımızı düşündüğümüzde, hâlâ pek çok ülkede etkisini sürdüren sömürge dönemi ırkçılığı ve ataerkil tutumlardan, hidrokarbon yakımına dayalı bir sanayi sisteminin çevresel etkilerine kadar bize asla aktarmamış olmalarını dileyebileceğimiz pek çok şey vardır. Eğer bize böyle miraslar bırakılmamış olmasını diliyorsak o hâlde teknolojik riski ya da neden olduğumuz ekolojik tahribatın yıkıcı etkilerini bir sonraki kuşağa aktarmak için hangi gerekçeye sahibiz?
Daha olumlu bir anlamda ise önceki kuşakların bize bıraktığı kamu sağlığı kurumlarını ya da büyük sanat ve edebiyat eserlerini aktardığımızdan emin olabiliriz. Yahudi Talmudu’ndan bir hikâyede, bir adama yaşamı boyunca meyve vermeyecek bir keçiboynuzu ağacını neden diktiği sorulur. O da şöyle cevap verir: “Atalarımın benim için diktiği gibi, ben de torunlarım için dikiyorum.” Biz geleceğe hangi kuşaklar arası armağanları bırakabiliriz?
Terazi, Ok ve Asa, mevcut siyasal ve ekonomik kurumların büyük ölçüde görmezden geldiği bir dünyada gelecek kuşakların çıkarlarına saygı duymamız ve onlara adil davranılmasını sağlamamız için zihnimizi açar. Peki ya bugünün talepleri ya da Martin Luther King Jr.’ın 1967’de “şimdinin yakıcı aciliyeti” olarak adlandırdığı şey? Örneğin, günümüzde çoğunlukla gelişmekte olan ülkelerde olmak üzere, 150 milyon çocuk yetersiz beslenmeye bağlı ölüm riski altındadır. Bu çocuklar dikkatimizin ve kaynaklarımızın daha büyük bir kısmını hak etmiyorlar mı?
Ancak mevcut kuşakların ve gelecek kuşakların mücadeleleri birbirini dışlayan nitelikte değildir. Bugünün çocukları, zaten başlı başına gelecek kuşaklarımızın bir parçasıdır. Haklarının hayata geçirilmesi için çalışarak, örneğin eğitimlerine ve sağlık hizmetlerine yatırım yaparak kuşaklar arası adaletin değerlerini hayata geçirmiş oluruz. Benzer şekilde, gelecek kuşakların temiz ve sağlıklı bir atmosfere sahip olma yasal hakkını güvence altına almaya çalışmak (Amerika Birleşik Devletleri’nde hâlihazırda yürütülmekte olan Our Children’s Trust davasında olduğu gibi) fosil yakıt endüstrisinin etkilerini sınırlandırarak hem bugünkü hem de gelecek kuşaklara fayda sağlayacaktır.
Bugünün kuşağı, tanımadığı varisleri için az mı yoksa çok mu fedakârlık yapmalıdır? Başka bir deyişle, mevcut kuşağın çıkarlarını henüz gelmemiş olanların çıkarlarıyla tam olarak nasıl tartmalıyız? İktisatçılar, bu tür zamansal yargılarda bulunmak için “iskonto” (discounting) olarak bilinen bir yöntem geliştirmiştir. Tıpkı bir kişi bizden ne kadar uzakta durursa o kadar küçük görünüyorsa iskonto (değer indirgeme) da gelecek ne kadar uzaksa insanların çıkarlarına o kadar az ağırlık verir. Hükümetler, örneğin yeni bir kamu hastanesi ya da gelgit enerjisi projesi gibi uzun vadeli yatırımlar yapıp yapmayacaklarına karar verirken iskonto oranlarını kullanırlar. Bunun sonucu olarak yaklaşık 50 yılın ötesinde ortaya çıkacak faydalar iskonto edilip önemsiz hâle geldiği için, uzun vadeli ufku gerektiren projeleri nadiren desteklerler.
İskonto, geleceğin sömürgeleştirilmesinin neredeyse saf bir ifadesidir; onu, içinde neredeyse hiç yaşayan yokmuş gibi ele alır. 1928’de matematiksel iktisatçı Frank Ramsey (iskonto yönteminin mucidi), gelecek kuşakların refahını iskonto etmenin “etik olarak savunulamaz olduğunu ve yalnızca hayal gücünün zayıflığından kaynaklandığını” belirtmiştir.
İskonto hesaplamasına bir alternatif de doğanın sunabileceği 3,8 milyar yıllık bilgelikten faydalanmaktır. Canlı organizmaların uzun vadede hayatta kalmak üzere evrimleşme biçimi, yavrularının yaşayacağı yeri korumaktır. Başka bir deyişle, çevrelerinin biyofiziksel sınırları içinde yaşamaktır. Baykuşlardan su samurlarına kadar her şeyin kuşaklar boyunca hayatta kalma yolu budur: çoğu hayvan yuvasını kirletip durmaz. İnsanların ise kaynakları doğal olarak yenilenebileceklerinden daha hızlı tüketerek ve gezegenin yok edebileceğinden daha fazla maddi atık ve sera gazı üreterek bunu yapma konusunda belirgin biçimde başarısız olduğu görülmektedir. Eğer gerçekten gelecek kuşakları önemsiyorsak zamansal ufkumuzu genişletmenin yanı sıra, mekâna özen göstermeye odaklanmak için zamanın dışına adım atmalıyız. Bu tür bir düşünce, doğa bilimci Aldo Leopold’un Bir Kum Yöresi Almanağı ve Oradan Buradan Eskizler (1949) adlı eserinde “toprak etiği” olarak adlandırdığı şeye benzer. Bu, “bir şeyin; biyotik topluluğun bütünlüğünü, istikrarını ve güzelliğini koruma eğiliminde olduğu zaman doğru olduğu” fikridir.
Gelecek belirsizliklerle dolu olabilir ancak soyumuzdan gelenlerin bizden almak isteyeceği bir şeyden emin olabiliriz: hayatta kalabilecekleri ve gelişebilecekleri canlı bir dünya. Onlara, yaşamın kendisi için elverişli koşullar bırakmalıyız.
Gelecekteki insanlarla güçlü ve içgüdüsel bir bağ hissetmek zor olabilir çünkü onların seslerini duyamayız, gözlerinin içine bakamayız, hatta yaşamlarının ve mücadelelerinin nasıl olabileceğini hayal edemeyiz. Māori kavramı olan whakapapa (onların “soy ağacı” için kullandıkları sözcük) ihtiyaç duyduğumuz ilhamı sağlayabilir. Bu kavram, şimdiki zamanı geçmiş kuşaklara ve geleceğe doğru uzanan tüm kuşaklara bağlayan büyük bir yaşam zinciri içinde hepimizin birbirine bağlı olduğu fikridir. Işık şu anda burada ve şimdi bu anın üzerine düşmektedir; whakapapa fikri ise ışığı daha geniş bir alana yaymamıza, zamanın manzarası boyunca herkesi görebilmemize yardımcı olur. Yaşayanların, ölülerin ve henüz doğmamış olanların hepsinin bizimle aynı yerde bulunduğunu fark etmemizi sağlar. Ve onların çıkarlarına ve yaşadıkları dünyaya, kendi çıkarlarımız ve dünyamız kadar saygı göstermemiz gerekir.
Whakapapa vizyonunu benimseyerek gelecek kuşakların hak ettiği iyi atalar hâline gelebiliriz.
The Good Ancestor: How to Think Long Term in a Short-Term World (2020), Roman Krznaric tarafından yazılmıştır ve Penguin Books tarafından yayımlanmıştır.
Roman Krznaric- “Future generations deserve good ancestors. Will you be one?“, (Erişim Tarihi: 27.02.2026)
Çevirmen: Dilay Pank
Çeviri Editörü: Beyza Nur Doğan
