Bilinç gibi muğlak bir kavramın etrafında hararetli bir tartışma yaşanıyor. Bu tartışma, bilindik bir kültürel direnç kalıbını yineliyor; biz insanlar, kendimizle ilgili düşüncelerimizi bozabilecek herhangi bir şeyden çoğu zaman korkarız.
Bilindiği üzere, Darwin’in gezegenimizdeki tüm canlı organizmalarla ortak atalara sahip olduğumuz yönündeki kavrayışı şiddetli bir dirençle karşılaştı. Pek çok kimse, eşeklerle aynı soy ağacını paylaştıkları fikrinden dolayı kafası karışmış veya küçük düşürülmüş hissetti. Modernitenin kültürel tarihi, eski dünya görüşlerinin kendilerine kıymetli gelen birtakım kavramları korumak adına yeni bilgiye karşı geri çekilirken verdikleri benzer ideolojik artçı savaşlarla doludur. İlerici fikirlere karşı bugün yaşanan kültürel tepkinin ortasında, bilinç üzerine yürütülen bugünkü tartışma, cansız maddeyle aynı aileye ait olmaktan ve değerli, aşkın ruhlarımızı yitirmekten duyduğumuz insani korkuları yansıtıyor.
Orta Çağ boyunca Batı medeniyeti insanı iki ayrı varlık olan beden ve ruhun birleşimi olarak tanımlardı. Beden, en nihayetinde çürüyüp ölen, birbirine bağlı maddelerin bir yığınıydı. Ruh ise hakir maddeden bağımsız olan aşkın bir tinsel dünyaya aitti. Melekler bedensiz ruhlardı; maddi ölümlerinden sonra insanlar da öyleydi. Ruh ölümsüz kabul edilirdi ve Tanrı tarafından yaratılmıştı; anıların, duyguların ve öznelliğimizin deposuydu. Konuşabilir ve aşık olabilirdi de. Failliğimizin faili, özgürlüğümüzün öznesiydi; sorumluluğu, suçluluğu, erdemi ve değeri taşıyan, yargılanmayı, kurtarılmayı ya da lanetlenmeyi hak eden varlıktı.
Günümüzde bilinç üzerine süregiden tartışma, hem kendimize dair köklü geleneksel düşüncelerimizden hem de bu düşünceleri son üç yüzyıl boyunca geliştirdiğimiz yeni gerçeklik kavrayışlarıyla güncelleme yönündeki uzun ve yavaş çabadan etkilenmektedir.
Bilimin “her şeyi açıklayabildiğini” söyleyenlerin kibirli iddialarının aksine, gök gürültülü fırtınalardan protein katlanmasına kadar pek çok olgu, hâlâ tam olarak kavrayışımızın dışında kalmaktadır. Hâlâ grip için kesin bir tedavi sunamıyoruz ya da iki hafta sonrasının hava durumunu tam doğru bir şekilde tahmin edemiyoruz. Evrenin temel fizik yasalarını bilmiyoruz. Ve temel doğa yasalarını bildiğimizden emin olduğumuz durumlarda bile, bu yasaların sonuçlarını hâlâ ortaya koyamıyoruz. Bisikletimin parçacık fiziği yasalarına titizlikle uyduğundan eminim, fakat bisikletim arızalandığı zaman bu yasalar bir işe yaramıyor. Tamir ettirmek için bir parçacık fizikçisine değil, bir tamirciye giderim.
Kendi bedenimizin ve beynimizin işleyişi, en az anladığımız ve en çok merak ettiğimiz olgular arasındadır. İşte “bilinç problemi”nin yer aldığı doğru entelektüel alan tam da budur. Eş deyişle, bilinci çözmek, fırtınaları çözmek kadar zordur ve bunun nedeni de tamamen aynıdır: Bilincin doğal bir olgu olmadığına dair kanıtımız olduğundan değil de son derece karmaşık bir doğal olgu olduğu için.
Bir olguya dair anlayışımızı güncellemek, onu inkâr etmek anlamına gelmez. Antik Çağ ve Orta Çağ’da gün batımı, Güneş’in Dünya üzerindeki günlük hareketinde alçalması olarak anlaşılırdı. Bugün ise gün batımını, Dünya’nın dönüşünün bir sonucu olarak anlıyoruz; bu dönüş, bizi Güneş’in giderek görünmez hale geldiği gölgeli tarafa çeviriyor. Anlayıştaki bu tür bir güncelleme, gün batımını hayali ya da gerçek dışı kılmaz.
Benzer bir şekilde, beynimizin nasıl işlediğine dair daha iyi bir kavrayışa sahip olsak da ruhumuz hayali ya da gerçek dışı bir hale gelmez. Kendimizi daha iyi anlasak bile ruhumuza hâlâ “ruhumuz” diyebiliriz. Ben ona öyle diyorum, çünkü bu kavram, e.d. ruh, ruhuma işlemiştir.
“Bilincin Zor Problemi”
Bilinç tartışması, genellikle genç David Chalmers’ın 1994 yılında Tucson’da verdiği etkili bir konuşmada kullandığı terimlerle ifade edilir. Bir filozof olan Chalmers, iki ayrı “bilinç problemi”ni birbirinden ayırmıştır. İlki, yukarıda açıklanan çok zor olan problemdir, e.d. görünür davranışlarımızın ve aktarabildiğimiz içsel davranışlarımızın pek çok yönünü ortaya çıkaran beyindeki süreçleri anlama problemidir. Chalmers, bu zor problemi bilincin “kolay” problemi olarak adlandırdı.
Ardından, ayrı bir problem daha olduğunu ortaya koydu: Beynin davranışına neden bir deneyim eşlik ediyor? Chalmers, bu probleme bilincin “zor” problemi adını verdi. Günümüzde, bu sözde “zor problem”, bilinçle ilgili tüm tartışmalarda gündeme gelmektedir. Birçok kişiye göre bu problem, mevcut bilimsel anlayışın sınırlarını belirginleştirmektedir. Chalmers, davranışlarımızın tamamını ve iç yaşamımıza dair tüm bildirimlerimizi varsayımsal olarak açıklasak bile, beyin süreçleri ile deneyim arasında hâlâ bir “açıklama boşluğu” kalacağını ileri sürmüştür.
“Rönesans döneminde, gök ile yerin aynı doğaya sahip olduğunu kabul etmek zordu; Darwin’den sonra, hayvanların ve insanların kuzen olduğunu kabul etmek zordu; biyolojideki son gelişmelerden sonra ise, canlı varlıkların ve cansız maddenin aynı doğaya sahip olduğunu kabul etmek zordur.”
Bu sözde “açıklama boşluğu” fikri, birbiriyle ilişkili bir dizi biçimde yeniden vücut bulur: deneyimin varsayımsal temel birimleri olan “nitelceler”i (qualia) açıklamak; bir varlığın deneyim yaşayabilmesinin özü olan “öznelliği” açıklamak; ya da filozof Thomas Nagel’in meşhur ifadesiyle, belirli bir deneyimin öznesi olmanın “nasıl bir şey olduğunu” açıklamak.
Böyle bir “açıklama boşluğu” olduğu iddiasını anlamlandıramıyorum. Bu iddia, şu anda anlamadığımız bir şeyi anlasaydık neyi anlayacağımızla ilgilidir. Karışık bir soru olduğu için kusuruma bakmayın ama soru aslında şu: Şu anda anlamadığımız bir şeyi anlasaydık neyi anlayacağımızı şimdi nasıl bilebiliriz?
Ancak bu ilginç iddia, pek çok alandan ve dünya görüşünden gelen düşünür, yorumcu ve yazar grupları tarafından coşkuyla benimsenmiş; hepsi de “zor problem” akımına kapılmıştır. Bu yaygın benimseme, filozof Baruch Spinoza’nın yüzyıllar önce öngördüğü bir fikre, e.d. ruhumuzun doğadaki diğer herhangi bir olguyla aynı temel doğaya sahip bir olgu olabileceği fikrine karşı benimsenen şiddetli direnişle beslenmektedir.
Rönesans döneminde, gök ile yerin aynı doğaya sahip olduğunu kabul etmek zordu; Darwin’den sonra, hayvanların ve insanların kuzen olduğunu kabul etmek zordu; biyolojideki son gelişmelerden sonra ise, canlı varlıkların ve cansız maddenin aynı doğaya sahip olduğunu kabul etmek zordur.
Bilinci asla anlayamayacağımız düşüncesi, tin ile doğanın, özne ile nesnenin ayrı alanlar oluşturduğu bir dünya görüşünü ayakta tutar. Bilincin fiziksel dünyadan ayrı olmayabileceğini (kıymetli ruhumuzun bedenimizle ve dünyadaki herhangi bir olguyla aynı doğada olabileceğini) kabul etmek, birçokları için fazla gelir.
Dünyayı İçinden Görmek
Chalmers, deneyimin bilim tarafından açıklanamayacağını iddia eder. Ancak bilimsel kavrayış, deneyime dışsal değildir; bütünüyle deneyim hakkındadır. Bilgiyi deneyimde temellendiren empirizm, bilime bir alternatif olmayıp, bilimin geleneksel kavramsal zemininin ana bileşenlerinden biridir. Rus düşünür Aleksandr Bogdanov’un da ifade ettiği gibi, bilim, deneyimimizin başarılı bir şekilde kolektif olarak örgütlenmesinin tarihsel sürecidir.
Çoğunlukla naif bir biçimde tasvir edildiği üzere, bilimi, dışarıdan gözlemlenen ve betimlenen mutlak ve nesnel bir dünyanın doğrudan bir anlatımı olarak görmek yanıltıcıdır. Bu şekilde düşünürsek, ikiciliği baştan kendimiz devreye sokmuş oluruz. O halde, ilerleyen aşamada ikicilikle karşılaşmamız şaşırtıcı değildir; bilginin öznesi ile nesnesi arasında indirgenemez bir boşluk vardır. Bunu baştan biz kendimiz koyduk.
Bu görüşün gözden kaçırdığı şey, bilgi ve anlayışın özneleri olan bizlerin dünyanın dışında olmadığımız gerçeğidir. Biz dünyanın bir parçasıyız. Teorilerimiz ve bilgimiz, gerçek dünyada yolumuzu bulmamıza yardımcı olan bedenlenmiş araçlardır; gerçekliğe dışarıdan bakan bedensiz görüşler değildir. Bunlar, betimledikleri dünyanın kendisinin birer yönüdür. Anlayışımız, duygularımız, algılarımız ve deneyimlerimiz gibi, doğal bir olgudur. Bilinçle ilgili kafa karışıklığının kaynağı baştaki şu adımdan kaynaklanır: Bilgiyi, bilinci ve nitelceleri (qualia), başka bir şey hakkında olduğu varsayılan bilimsel bir tablodan türetilmesi gereken şeyler olarak ele almak. Oysa bilimsel tablo tam da onlar hakkında bir hikâyedir.
Deneyim, Chalmers’ın baştan varsaydığı gibi beyinde meydana gelen süreçlerin ötesinde veya üstünde değildir. Deneyimin birinci şahıs betimi ile aynı deneyimin üçüncü şahıs (ya da bilimsel) anlatımı arasındaki ikicilik, olağan bir bakış açısı farklılığından ibarettir: Aynı beyin olgusu ya da o beynin kendisi ya da başka bir beyin tarafından deneyimlenmesi. Her iki durumda da söz konusu olan deneyimdir; bu, iki farklı türde gerçekliğin kanıtı değildir.
“Öznel deneyim”, “nitelce (qualia)” ve “bilinç”, elbette farklı bakış açılarından farklı görünen olguların isimleridir. Öyle olmasaydı garip olurdu. Bunlar, onları bünyesinde taşıyan bedeni ve beyni, dışarıdan onlarla etkileşen bir şeyi etkilediklerinden farklı bir şekilde etkiler. Bu, gizemli bir “açıklama boşluğu”ndan kaynaklanmaz. Bir nitelce olarak “kırmızı”, kırmızı rengi gördüğümüzde, hatırladığımızda veya hakkında düşündüğümüzde genellikle yaşadığımız sürecin adıdır. “Kedi” dediğimiz hayvanın neden kedi gibi göründüğünü açıklamamız gerekmediği gibi, “kırmızı”nın neden kırmızı göründüğünü de açıklamamız gerekmez. Neden bunu açıklamak zorunda olalım ki?
“‘Bilincin zor problemi’ denilen hata, zihin ile beden arasında metafizik bir boşluk olduğunu baştan varsayar. Bu, doğa hakkında öğrendiğimiz her şeyle çelişir.”
Birinci şahıs bakış açısını nesnel bir üçüncü şahıs bakış açısından türetmemiz gerekmez. Tam tersi geçerlidir: Bilgi her zaman bedenlenmiş olduğundan, her anlatım bakış açısına bağlıdır. Bilimsel bilgi nihai olarak birinci şahıs bakış açısına dayalıdır. Dünya gerçektir, ancak onunla ilgili herhangi bir anlatım ancak dünyanın içinden var olabilir. Her türlü bilgi bakış açısına bağlıdır. Öznellik gizemli değildir; sadece bir bakış açısının özel bir örneğidir. Görünürdeki “metafizik boşluk”u ve “açıklama boşluğu”nu yaratan şey, bilimsel tasvirleri nihai gerçekliğin doğrudan anlatımlarıyla karıştırmaktır.
Felsefi Zombiler
Chalmers, bizden “felsefi zombi” olarak adlandırdığı şeyi tasavvur etmemizi istiyor. Bu, duyguları, hisleri, rüyaları ve deneyimleri aktarmak da dahil olmak üzere her bakımdan bir insana benzeyen ve onun gibi davranan, ancak bilinci olmayan varsayımsal bir varlıktır. Chalmers’ın ifadesiyle, “İçeride kimse yoktur” Bu, davranış ile yalnızca içgözlem yoluyla erişilebilen varsayımsal bir gerçeklik arasında ayrım yapmamızı sağlayan retorik bir hiledir. Chalmers, felsefi bir zombinin tasavvur edilebilmesi gerçeğinin bile, içsel deneyimin gözlemlenebilir doğal olgulardan özünde farklı olduğunu gösterdiğini savunur.
Ancak bu argüman zayıftır. Felsefi bir zombi, öznel deneyimin ne olduğunu bildiğini iddia ederdi; aksi takdirde, bir insandan empirik olarak ayırt edilebilirdi. Chalmers’ın vurgulamak istediği nokta, bahsettiği varsayımsal, indirgenemez bilincin varlığının, ancak iç gözlem yoluyla ikna olabileceğimiz bir şey olduğudur. İç gözlem sırasında, beynimdeki fiziksel süreçler beni bilincimin var olduğuna ikna eder. Teorik olarak aynı şey zombi beyninde de gerçekleşir ve onu da bilince sahip olduğuna ikna eder. Eğer bu doğruysa, bir zombi olsaydım gerçekte böyle bir deneyime sahip olmadan da aynı şeye ikna olacağımı bildiğim hâlde, bu gizemli, fiziksel olmayan deneyime sahip olduğum yönündeki kendi sonucuma inanabilir miyim? Bu argüman kendi kendini çürütmektedir.
Varsayımsal, fiziksel olarak benimle tıpatıp aynı olan zombi ikizim, deneyim de dahil olmak üzere tıpatıp benim gibi olurdu. Başka bir deyişle, felsefi zombiler sıradan insanlardan ancak Chalmers’ın kanıtlamaya çalıştığı şeyi, yani dünyada fiziksel olmayan bir şeylerin olup bittiğini baştan varsayanlar tarafından ayırt edilebilir. Bunlar hiçbir şeyi kanıtlamaz; ikna edici olmayan bir metafizik olasılığın örnekleri ve aşkın ruh kavramına duyulan bir nostaljinin ifadesidir.
Ruh Gerçektir ve Doğanın Parçasıdır
“Bilinç” ve “deneyim”, içimizde meydana gelen ve bizi biz yapan olayları ifade etmek için kullandığımız isimlerdir. Hiçbir argüman, içimizde olup bitenlerin yetkin bir dış gözlemci tarafından başka isimler kullanılarak aynı ölçüde betimlenebileceği olasılığını yadsımaz. Bugün, kapsamlı bir dış anlatımımız yok, ancak bu, böyle bir anlatımın mümkün olmadığına dair bir kanıtımız olduğu anlamına gelmez.
“Bilincin zor problemi” denilen hata, zihin ile beden arasında metafizik bir boşluk olduğunu baştan varsayar. Ancak bu, son yüzyıllarda doğa hakkında öğrendiğimiz her şeyle çelişir. Zihin, yüksek düzeyli dille uygun bir biçimde betimlenen beyin davranışıdır. Ne kendimle ilgili kendi deneyimim ne de bana dair dışsal bir deneyim birincil niteliktedir: Bunlar, aynı olaylara ilişkin iki farklı bakış açısıdır. Epistemoloji (bilgiyi nasıl edindiğimiz) ile ontoloji (neyin var olduğu) arasındaki döngünün bir başlangıç noktasına ihtiyaç duyduğunu varsaymamıza gerek yoktur. Bu döngüsellikte yanlış bir şey yoktur: Eriştiğim dünya, o dünya hakkında sahip olduğum enformasyondur ve ben de o dünyanın bir parçasıyım.
Ayrıca, gerçekliğin nihai ya da temel bir anlatımının var olmasını şart koşmamıza da gerek yoktur. Her anlatım yaklaşık bir anlatımdır, kör noktaları vardır ve gerçekliğin içinde gerçekleşir; dolayısıyla o gerçekliğin bir parçasında bedenlenir. Bir temsil ile onun bedenlendiği yer arasında bağlantı noktaları vardır; bu, temsil içindeki tekil bir nokta olabilir, ancak metafizik bir boşluk değildir. Bu, bir açıklama boşluğu da değildir.
Dolayısıyla, “bilincin zor problemi” diye bir şey yoktur. Zihinsel yaşamımız, evrendeki diğer herhangi bir olguyla pekâlâ aynı doğada olabilir. Daha ilginç olan zorluk, bir “zor problem” hakkında spekülasyon yapmak değil; ruhumuzun doğanın geri kalanından aşkın ya da tür bakımından farklı olduğunu varsaymadan, beynimizin ve bedenimizin işleyişini daha iyi anlamaya çalışmaktır.
Ruhlarımız var. İçsel bir benliğimiz var. Kendimizi Kantçı anlamda transendental özneler olarak ele alabiliriz. Duygularımız ve tinsel yaşamımız var; nitelceleri deneyimliyoruz. Bu varlıklar, fiziksel bir duruma ekleme yoluyla değil, eksiksiz bir fiziksel anlatımdan çıkarma yoluyla elde edilir. Zihinsel süreçler, yalnızca öne çıkan özelliklerini yakalayacak şekilde betimlenen fiziksel süreçlerdir.
“Artık bilinç tartışmasının getirdiği zararlı ikicilikten vazgeçip, ruhumuzun ya da tinsel yaşamımızın temel fiziğimizle tutarlı olduğu gerçeğini benimsemenin zamanı gelmiştir.”
Eğer baştan itibaren ikicilik hatasına düşmezsek, ruhtan ve duygulardan (tıpkı aynı zamanda bir atomlar topluluğu da olan mutfak masasından bahsettiğimiz gibi) gönül rahatlığıyla söz edebiliriz. Artık bilinç tartışmasının getirdiği zararlı ikicilikten vazgeçip, ruhumuzun ya da tinsel yaşamımızın temel fiziğimizle tutarlı olduğu gerçeğini benimsemenin zamanı gelmiştir.
Bu tablonun herhangi bir ikicilikten daha inandırıcı olmasının nedeni, “bilimin her şeyi açıklaması” değildir (ki açıklamaz) ya da “fiziğin her şeyi açıklaması” da değildir (fizik bunu daha da az yapar). Bunun nedeni, bilimlerin yüzlerce yıldır elde ettiği ve görünürdeki metafizik boşlukların hiçbir zaman gerçekten boşluk olmadığını ikna edici bir biçimde gösteren şaşırtıcı ve bir o kadar da beklenmedik başarılardır.
Dünya, göklerden metafizik açıdan farklı değildir; canlılar, cansız maddeden metafizik açıdan farklı değildir; insanlar, diğer hayvanlardan metafizik açıdan farklı değildir. Ruh, bedenden metafizik açıdan farklı değildir. Hepimiz, bu güzel dünyadaki her şey gibi, doğanın birer parçasıyız.
Carlo Rovelli – “There Is No ‘Hard Problem Of Consciousness’”, (Erişim Tarihi: 28.10.2026)
Çevirmen: Emre Kahvecioğlu
Editör: Emir Arıcı
