Tamar Avnet iki oğluna da öğlen yemeğini birlikte yemeyi teklif etse büyük oğlunun cevabı muhtemelen şu olurdu: ‘Olur, 12.00’de yiyelim.’ Küçük oğluysa, ‘Tamam, aç olduğumda sana söylerim.’ derdi. Büyük oğlu hayatını saat zamanlamasıyla, saatin kaç olduğuna bağlı bir planlama tarzıyla yaşıyor; diğer oğluysa olay zamanlamasıyla yaşıyor: neyin ne zaman olduğu ve ne kadar sürdüğü saate bağlı değil. New York’taki Yeshiva Üniversitesi’nde bir marketing profesörü olan Avnet, ‘Bu, seni devam ettiren şeyin ne olduğuna dair içsel bir hissiyatla ilgili,’ diyor.
Saat insanları, onlara işlerine, bir hobiye ya da sosyal bir aktiviteye ne zaman başlayıp ne zaman bitirebileceklerini söyleyen dış ipuçlarına ihtiyaç duyarlar. Eğer bir saat insanıysan her gün 6.30’da uyanıyor, 9.00’da işbaşı yapıyor, 12.00’de öğle yemeği yiyor, 17.00’de spora gidiyor, 22.00’de uyuyor olabilirsin. Bir olay insanı ise artık uykusu yokken uyanır, acıktığında yer, bitirene kadar bir proje üstüne çalışır. Faaliyetlerini önceden belirlenmiş bir vakitte yapmaz.
Avnet ve HEC Paris’te bir davranış bilimi profesörü olan ortağı Anne-Laure Sellier, on yılı aşkın süredir saat ve olay zamanlaması üstüne çalışıyor. İkisi tanıştıklarında geç kalmak ve konferansların ne zaman başlaması gerektiği üzerine muhabbet etmişler. Konuştukça yavaş yavaş hayatlarını birbirlerinden farklı şekillerde düzenlediklerini fark etmişler.
Büyük oğlu gibi Avnet de gününü planlamak için saate bağlı. Eğer bütün yapacakları belliyse her birine ayıracağı zamanı parçalara ayırır. Bir işe ayırdığı süre bitince günündeki bir diğer faaliyete geçer. Sellier bu durumu garip bulmuş: o ise belirlediği iş ne zaman biterse o zaman diğer faaliyete geçer, öncesinde değil. ‘Ben tamamıyla bir olay insanıyım,’ diyor.
Çoğunlukla gereklilikten dolayı aktivitelerimizi saate göre planlarız ve böylece arkadaşlarımızla koordine olur veya dişçi randevusuna doğru zamanda gideriz. Fakat konu günleri en ideal şekilde planlamaya gelince araştırmalar gösteriyor ki bazıları saat zamanına eğilim gösterirken bazıları olay zamanını kullanmayı tercih ediyor. ‘Hepimiz bu ikisinden birine daha yakın olma eğilimiyle doğuyoruz,’ diyor Avnet’e göre saatle olan bu ilişkimiz, günlük yapılacaklar listemizi etkilemekle kalmıyor, aynı zamanda bu dünyadaki rolümüzü algılayışımızı ve anlık duygu deneyimlerimizi de etkiliyor olabilir.
Birisinin saat insanı mı yoksa olay insanı mı olduğunu anlamak için Avnet ve Sellier, ona işlerini nasıl planladığını soruyorlar. Bu sorulara şu tarz ifadelerle hemfikir olup olmadıkları da dahil: ‘Bir iş için zaman çizelgesi yaptığımda ona bağlı kalırım’ (saat insanı oluğuna dair bir işaret) ve ‘Bir işin bitirmenin ne kadar uzun sürdüğü iyi yapıldığı sürece umurumda değil’ (olay insanı tutumu). Zamanını yönetme şekillerinden biri diğerinden daha iyi diye bir şey yok ama ikisinin de kendileriyle alakalı farklılıkları var. Verimlilik, saat insanlarını harekete geçirir; yani, hedeflerinin belirli bir süre içinde görevleri tamamlamak olduğunu ve bunu başarmaya önem verdiklerini söylerler. Eğer bir saat insanı işini bitirmek için kendisine iki saat verirse iki saat bittiğinde iş de biter. Olay insanı için ise daha ön safta olan amaçtır: bir görevi tamamlanmış hissettiklerinde çalışmayı bırakırlar. Onlar, işi belirli bir zamanda bitirmeye değil, iyi yapmaya önem gösterirler.
Bir insan işine ne zaman başlayıp ne zaman bitireceğine karar verirken saate çok bağlıysa araştırmalara göre kendi kontrol hissiyle daha serbest bir ilişkisi vardır. Sellier’e göre bunun nedeni, bu kişilerin eylemlerini yönlendirmek için dışsal bir ipucuna bakmaları ve içlerindeki bir şeyden ziyade bu dışsal ipucunun çevrelerindeki dünyayı kontrol ediyor gibi görünmesidir. Olay insanları, başlarına ne geleceğini kendi eylemlerinin belirlediğine saat insanlarından daha çok inanıyor gibi görünüyor.
Eğer saate bakıp durmuyorsan yaşadıklarınla daha derinden bir bağının olma olasılığı daha yüksek.
Kişinin ne yaptığını saate göre yönlendirmesi; neşe, minnettarlık ve heyecan gibi olumlu duyguları tatma eğiliminin azalmasıyla da ilişkili. Avnet ve Sellier, saat insanlarının ne yiyeceklerine karar verirken olay insanlarına kıyasla dış ipuçlarına (kalori gibi) daha fazla bağlı olduklarını dahi tespit ettiler. Avnet, bunun muhtemelen saat insanlarının bir sonraki adımda ne yapacaklarını belirlemek için dışarıya bağımlı olmaları ve bu sebeple içsel hislerine o kadar duyarlı olamamalarından kaynaklı olduğunu söylüyor.
Bir çalışmada bir grup insan hot yoga derslerine katıldılar. Bu derslerden biri pozların süresinin belli olduğu, odadaki saatle süre tutulan; diğeri ise herhangi bir dış zaman ipucu olmaksızın sürenin belirsiz olduğu bir dersti. Saat eşliğinde yoga yapan katılımcılar daha düşük düzeyde olumlu duygular bildirmenin yanında pozları sürdürmekte daha fazla zorlandıklarını belirtmişler.
Sellier, olay zamanlamasında ‘etrafımızdaki dünyayla daha ahenkli hissettiğimizi’ belirtiyor. ‘Eğer saate bakıp durmuyorsan yaşadıklarınla daha derinden bir bağının olma olasılığı daha yüksek.”
İnsanlar hep zamanla başa çıkmanın yollarını bulmak zorunda kaldı. Zamanı hangi çiçeklerin açtığına ya da hangi sebzelerin mevsiminde olduğuna göre düzenleyen takvimler var. Antik Mısır’da Nil Nehri’nin yüksekliğine göre zamanı takip etmek için bir ‘nilometre’ kullanılırdı. San Diego’daki Kaliforniya Üniversitesi’ndeki farklı zaman düzenleme sistemleri üzerine çalışan bilişsel bilimci Kensy Cooperrider şöyle diyor: ‘Saat zamanı dediğimiz şeyin kendisinde özel bir yan yok. Bu sadece modern endüstriyel toplumların bir şekilde benimsediği, ortaklaştığı ve aşırı sayısallaştırılmış bir uyarlama.’
Zamanı planlama biçimi ortaklaştığında ahlaki bir nitelik kazanabilir. 1881’den kalma bir Amerikan okul kitabında öğrenciler, geç kalmanın ağır sonuçlarını anlatan öyküler okumaya ittiriliyorlardı: bir tren kondüktörü geç kaldığı için kaza yapar ya da bir adamın işi başarısızlığa uğrar. Dersin sonunda verilen mesaj şuydu:
En iyi planlar, en önemli işler, bireylerin servetleri, onuru, mutluluğu, hatta hayatın kendisi bile her gün birilerinin zamanın gerisinde kalması yüzünden feda ediliyor.
Saat zamanına göre hareket etmek iş yerlerinde ve okullarda yaygın olan norm hâline geldiğinden eğer sen ‘olay zamanı’yla hareket eden biriysen etrafındaki dünyayla uyum sağlayamıyormuşsun gibi hissedebilirsin.
Ama insanlar Avnet’e hangi zamanlama biçiminin daha iyi olduğunu sorduklarında o, hiçbirinin üstün olmadığını cevabını veriyor. Önemli olan, kendi eğiliminin farkında olmak ve onu elinden geldiğince iyi değerlendirmek. Avnet ve Sellier’in çalışmaları, insanların kendi benimsedikleri zamanlama tarzına uygun hareket ettiklerinde daha iyi performans gösterdiklerini ortaya koyuyor.
Bir çalışmada Avnet ve Sellier, saat zamanlaması veya olay zamanlaması hakkındaki tercihlerini değerlendirdikten sonra katılımcılara cevaplamaları için test soruları verdiler. Bazılarına testlerini bitirmeleri için görünürde bir saat ile süre kısıtlaması koydular, diğerlerine ise ne kadar ihtiyaçları olursa o kadar sürede bu işi bitirebilecekleri söylendi. Herkes testini neredeyse aynı sürede bitirdi ama olay insanları kısıtlanma yokken çok daha iyi iş çıkarırken saat insanları belirli bir zaman kısıtlaması olduğunda daha iyi performans gösterdi.
A Geography of Time kitabında sosyal psikolog Robert Levine, dünyanın çoğu yerinde iş yaşamını ve sosyal ortamları düzenleyenin saat zamanı değil, olay zamanı olduğunu açıklar. Kanada’daki Mikmak yerli halklarının düzenlediği cenaze törenlerinde belirli zamanlarda ilahiler söylenir, dualar edilir ve yemek yenir. ‘Yas tutanlar, bir zaman diliminden diğerine karşılıklı uzlaşmayla geçer,” diye yazar Levine. ‘Her bir bölüm ne zaman başlıyor ve bitiyor? Vakti geldiğinde. Ne öncesinde ne de sonrasında.’
Sellier, memleketi Fransa’da ise olay zamanlaması tarzının göreceli olarak daha baskın olduğunu söylüyor. Sellier, Paris’te bir araştırma semineri olduğunda ve Amerikalılar konuk olarak geldiğinde çoğunun konuşmanın tam olarak ne zaman başlayacağı konusunda huzursuzlandığını söylüyor. ‘Çünkü biz hiçbir zaman tam vaktinde başlamayız,’ diyor. Ama bu, olay zamanlaması kültürüne özgü tipik bir durum: bir etkinliğe ne zaman başlaması gerektiği hissedildiğinde başlanır yani herkes yerleşip biraz sohbet ettikten sonra.
ABD’de bir ofiste geleneksel çalışma saatleri olan 9-5 arasında çalışırken bu önceden belirlenmiş saatlerde çalışmakta zorlanmıştım. Ben sabahları erkenden yazmayı ve diğer herkes çalışmaya başlarken yoga yahut yürüyüş için ara vermeyi tercih ediyordum. Bazen bir işi tamamlamam aşırı uzun sürer, bazen de çok hızlı bitiririm. Avnet, olay insanlarının mükemmeliyetçi olabileceğini söyler; bu da onların geleneksel kuralların dışında, tasasız ve rahat yaşayan tipler olduğu yönündeki yaygın görüşle çelişiyor.
‘Bugün iş günümü saat 18.00’de bitireceğimi biliyorum ama olay insanı bir arkadaşımın işi 22.00’ye kadar da sürdürebilir ya da saat 16.00’da bitirebilir,’ diyor Avnet. Olay insanları için motive olup bir işi tamamlamak adına zamana ihtiyaç yoktur ama bazen kendilerini fazla kaptırırlar. Avnet, ‘Ne zaman durmaları gerektiğini bilmezler,’ diyor.
COVID-19 pandemi sürecinde evden çalışmaya başlayan birçok insan, kendilerini bir anda olay zamanlamasına daha elverişli bir durumda buldu. Planlarını daha esnek bir şekilde düzenleyebildiler ve görevlerini ne zaman doğru zaman gibi hissettirdiyse o zaman yaptılar, ne kadar zamana ihtiyaç duydularsa o kadar sürede bitirdiler. Sellier, bunun çoğu insanın ofiste çalışmaya dönmeye direnme sebeplerinden biri olduğunu düşünüyor: Onlar, en başından beri olay insanlarıydılar. (Bu durum, sadece iş programları daha esnek hâle gelenler için geçerli. Belirli saatlerde yapılan Zoom toplantılarıyla dolu bir gün, hâlâ tam anlamıyla saat zamanlaması sayılır.)
Sellier, bu dönemden kalan çıkarımlardan birinin saat zamanının yararlı olmakla birlikte zamanı planlamanın tek yolu olmadığı yönünde olmasını umuyor. Çoğu insan, çoktan iki planlama yöntemini de bir noktaya kadar kullanıyor fakat Sellier, (biraz da tercih ettiği tarafa yönelerek) hepimizin hayatlarımızda olay zamanlamasını daha çok kullanabileceğimizi düşünüyor.
Avnet ve Sellier, bir saat insanıyla olay insanının birlikte iyi iş çıkarabileceğini kanıtlıyor. Avnet, ‘Saat insanı, olay insanının en sonunda işi bitirmek zorunda oldukları bir tarih olduğu için işini belirli bir sürede yapmasını sağlıyor,’ diyor. ‘Bir diğer yandan olay insanı bazen “Bekle, bu daha hazır değil. Geriye dönüp bazı şeyleri tekrar düşünmeliyiz.”’ diyor.
Bir tarzın diğerine üstün olmadığının farkında olarak iş hayatını ve sosyal yaşamını sana en uyan yönteme uydurmaya çalışabilirsin. Hatta başka alternatif bir tarz da deneyebilirsin. İşle ilgili bir soruna daha yaratıcı bir şekilde yaklaşmak istiyorsan onu olay zamanı çerçevesinde ele almayı dene çünkü kesin bir bitiş noktası olmadığı için normalde son teslim tarihi olacak zamanın sonrasındaki saatlerde hatta günlerde yeni çözümler bulabilirsin. Eğer yapılacaklar listen çığırından çıkmışsa listende uzun süredir dert ettiğin maddeleri saat zamanlaması yardımıyla tamamla. Ve tabii ki de iş dışındaki durumlarda planlar yaparken kendine esneklik tanımak büyük bir avantaj olabilir. ‘Tatildeyken,’ diyor Avnet, ‘saat insanı olmamaya çalışırım.’
Shayla Love – “Is it better to live in ‘clock time’ or ‘event time’?“, (Erişim Tarihi: 09.11.2025)
Çevirmen: Zeynep Doğa Çetintaş
Editör: Beyza Nur Doğan
