19. yüzyıl filozofu Friedrich Nietzsche, fanatizmle ilk elden deneyim yaşamıştı. 1885’te kız kardeşi Elisabeth, aşırı sağcı ve antisemitist aktivist Bernhard Förster ile evlendi. Förster, Yahudilerin sivil haklardan mahrum bırakılmasını, kamu görevlerinden menedilmesini ve göçlerinin engellenmesini talep eden ‘Antisemites Petition’ı (Antisemitler Dilekçesi,1880) kaleme alıp yaygınlaştırmasıyla kötü bir şöhret kazanmıştı. Ancak bu dilekçe onun için yeterli değildi: Paraguay’da bir Aryan kolonisi kurma planını tasarladığında en sert yandaşlarının bile bir kısmını kendisinden uzaklaştırmıştı.
Nueva Germania adlı bu koloni, yalnızca ‘ırksal saflığı’ kanıtlanmış olanları kabul edecekti. Paraguaylıları sömürmeyi ve potansiyel olarak köleleştirmeyi hedefliyordu; yerel halk kolonicilere hizmet edecekti. Förster’ın ifadesiyle nihai amaç, ‘insan ırkının arındırılması ve yeniden doğuşunu’ sağlamaktı.
Proje feci bir başarısızlıkla sonuçlandı: Förster yaklaşık 40 yerleşimciyle yola çıkmış olsa da iki yıl içinde yarısı sıtma veya açlıktan ölmüş, diğerlerinin çoğu da Almanya’ya geri dönmüştü. Planlarının çöküşüyle karşı karşıya kalan Förster, 1889’da intihar etti.
Förster, fanatiğin de fanatiğiydi; öyle ki en ateşli antisemitistlerin bile bazılarına fazla fanatik geliyordu. Nietzsche ondan nefret ediyordu ve kız kardeşine, “bu evlilik şimdiye kadar yaptığın en büyük aptallıklardan biri… Bir antisemitist önderle olan ilişkin, benim tüm yaşam tarzıma yabancılığını öyle gösteriyor ki bu beni sürekli öfke ve melankoliyle dolduruyor.” demişti. Förster bir ‘ajitatör’, Nietzsche’nin tiksindiği pek çok fanatizm özelliğini bünyesinde barındıran kışkırtıcı bir bağnazdı. Nietzsche, bu türden bir fanatizmden her ne pahasına olursa olsun kaçınmak istiyordu. “Benliğimde en ufak bir fanatiklik izi bile bulamazsınız.” diyordu.
Belki de pek şaşırtıcı olmayan bir şekilde, Nietzsche bize fanatizmin kökenleri ve sonuçları hakkında en keskin felsefi kavrayışlardan bazılarını sunar. Bu kavrayışlar, onun zamanında olduğu kadar modern sosyal dünyamızda da geçerliliğini korumaktadır. Nietzsche’nin bu fikirleri kullanarak çağdaş fanatizmi daha iyi anlayabilir ve böylece onu zayıflatacak stratejiler geliştirebiliriz.
Fanatizm tam olarak nedir? Fanatizmin üç temel özelliği vardır. Birincisi, fanatizm, bir kimliğe ya da davaya tutkulu bir bağlılığı içerir: fanatik, amacını gerçekleştirmek için yanıp tutuşur, bu amaca karşı çıkanları küçümser ve benzer düşüncedeki insanlarla birlikte olmaktan coşkulu bir haz duyar. İkincisi, fanatikler fikirlerini değiştirmeye karşı dogmatik ve inatçı bir direnç gösterirler; makul itirazlar sunarak ya da görüşlerindeki çelişkilere işaret ederek bir fanatiği davasından vazgeçirmeyi başaramazsınız. Son olarak, fanatikler amaçlarını gerçekleştirmek için şiddet, yıkıcılık, toplumsal düzenin altüst edilmesi gibi aşırı yöntemlere başvurmaya hazırdırlar. Bu uğurda çoğu zaman kendi hayatlarını ya da başkalarının hayatlarını riske atarlar.
Elbette insanlar çeşitli nedenlerle kendilerini bir davaya adayabilir, dogmatik ya da aşırıcı olabilirler; bu eğilimlerin bazılarını kendimizde bile fark edebiliriz. Peki bu bağlılıklar fanatiklikten nasıl ayrılır? Sonuçta, bir kişi fanatik olmadan da tutkulu bir siyasi aktör olabilir. Hayatını yolsuzlukla mücadeleye, ırkçılıkla savaşmaya ya da çevreyi korumaya adayan biri fanatik olmak zorunda değildir. Bu yüzden bir kişinin bir davaya ne kadar bağlı olduğu tek başına fanatik olup olmadığını belirlemez. Daha farklı bir mesele söz konusudur.
Fanatikler de tıpkı sizin ya da benim en çok değer verdiğimiz şeylerden emin olduğumuz gibi kendi doğrularından emindir. Ancak Nietzsche’ye göre fanatikte bu kesinlik, muhtaçlık temellidir; bu bir kendini koruma mekanizmasıdır. Bu da zaman zaman kendimizde de görebileceğimiz bir eğilimdir: bir eş, tüm kanıtlara rağmen partnerinin sadık olduğuna inanmak isteyebilir; başarısız bir oyuncu, bir gün başarılı olacağına inanma ihtiyacı duyabilir. Benzer şekilde, fanatik de temel bağlılığını korumaya muhtaçtır. Kendi benlik algısı, davasına sarsılmaz sadakatiyle şekillenmiştir; dolayısıyla davasını sorgulamak ya da terk etmek, bizzat kendi kimliğini sorgulamak veya terk etmekle eşdeğerdir. Sağlam ve güvenli bir benlik duygusuna sahip biri belirsizliğe, itiraza ve eleştiriye tahammül edebilir (bunlar sonucunda görüşlerini değiştirmese bile); fanatik edemez. Nietzsche’nin dediği gibi: “Fanatizm, zayıf ve güvensiz insanların bile ulaşabileceği tek ‘irade gücüdür.’”
Bu dogmatik direniş derin bir kırılganlıkla birleştiğinde fanatizmi patolojik kılar. Fanatizm, daha derin bir zayıflığı gizleyen kırılgan bir güç biçimi sunar: bu “güç” ancak olası tehditleri görmezden gelerek, bastırarak ya da yok ederek sürdürülebilir. Herhangi bir tehdidi kabul etmek, çözülmeye ve dağılmaya yol açacağından, fanatik belirsizliğe gözlerini kapamak zorundadır: “Pek çok şeyi görmemek, hiçbir konuda tarafsız olmamak, her bakımdan taraf olmak, tüm değerleri katı ve zorunlu bir perspektiften görmek – işte bu, böyle bir insanın varlığını sürdürebilmesinin tek koşuludur.”
Fanatizmin ne olduğunu anladığımızda, nasıl yayıldığını ve ona karşı nasıl mücadele edileceğini açıklamak için daha iyi bir konumda oluruz. Nietzsche, bazı anlatı türlerinin büyük bir güce sahip olduğunu savunur: Bu anlatılar bizi değiştirebilir, kim olduğumuzu dönüştürebilirler. Ve eğer fanatikler yaratmaya mükemmel şekilde uygun bir anlatı türü varsa, o da kin (resentment) anlatısıdır. Bu anlatılar fanatiğin o kırılgan gücünü besleyen ve teşvik eden güçlü bir hikâyeyi bünyesinde barındırır.
Kin anlatıları, kişinin tüm sorunlarının ve zorluklarının, dünyanın karmaşık doğası ya da kişisel hatalardan değil, basit bir “biz ve onlar” karşıtlığından kaynaklandığı bir hayat tablosu çizer. Bu anlatıların en temel biçimi şudur: “Acı çekiyorsun çünkü bir grup sana haksızlık yapıyor.” Örneğin, bir Proud Boy üyesi, feminizmi ve liberalizmi erkeklerin hayatını mahveden yıkıcı güçler olarak görür; bir IŞİD militanı ise yalnızca öğretilerini inkâr edenlere karşı verilecek kıyametvari bir savaşın dünyanın bozulmuşluğunu düzelteceğine inanır.
Bu tür anlatılar, dış gruplara yönelik bütüncül ve olumsuz bir bakış açısı geliştirir. Bize, sorunlarımızdan sorumlu tutulanlara nefretle yaklaşmamız gerektiğini öğretirler. Eğer bu anlatıyı kabul edersek, bizi haklı çıkarırlar; sorunlarımız ve başarısızlıklarımız için kişisel sorumluluğumuzu ortadan kaldırır, suçu tamamen dış grupların omzuna yüklerler. Son olarak, kolayca ulaşılabilir bir hedef sunarlar: baskı uygulayan dış gruba karşı düşmanlık ve saldırganlıkla karşılık vermek. IŞİD, El-Kaide, Stormfront ve her türden beyaz milliyetçiliği ve diğer fanatik grupların temel felsefesi, kin ve nefret söylemleri şeklinde ortaya çıkar.
Kin anlatıları duygusal açıdan tatmin edici ve kimlik kazandırıcı oldukları için güçlüdür. Fanatiklerin güçsüzlük, hoşnutsuzluk ve keyifsizlik duygularını dışa doğru başkalarına karşı saldırgan tepkilere kanalize ederek, kaynayan, nefret dolu bir kırgınlığa dönüştürmelerini sağlayarak onlara duygusal tatmin sunmaktadırlar. Kimlik kazandırıcıdırlar çünkü fanatiğe olumsuz bir şekilde de olsa kendisini tanımlamanın bir yolunu vermektedirler: Fanatik için en önemli şey reddettiği, küçümsediği veya korktuğu şeydir. Kin anlatısı şunu söylemektedir: diğer grup kötüdür ve kendinizi “onlar gibi olmayan” olarak tanımlayabilirsiniz.
Bu, hiçbir çözümü kabul etmeyen kalıcı bir çatışma durumu yaratmaktadır. Eğer kimliğiniz ve benlik duygunuz şikayetlerinize, bir diğer gruba karşı muhalefetinize bağlıysa diğer grupla ilgili herhangi bir sorunu samimi bir şekilde çözmek için sizi ne motive edebilir? Çatışmayı ortadan kaldırmak, kim olduğunuza dair duygunuzu yok edecektir. Yeni çatışmalar, yeni şikâyetler, yeni savaşlar bulmanız gerekir. Böylece muhalefetiniz sabit bir noktaya, bırakamayacağınız bir şeye dönüşür. Gerçekten de siyasi ve toplumsal gelgitler azaldıkça fanatik gruplar (daha önce belirttiğimiz gibi) yeni tehditleri tespit ediyor, şikayet listelerini uyarlıyor ve yeni düşmanları ve algılanan kusurları ayırt ederek çatışmanın azalmadan devam etmesini sağlıyor.
Bu güçlü, zarar verici kin anlatılarının yayılma ve bulaşma potansiyeli neredeyse sınırsıza yakındır; özellikle de günümüzde sosyal medya ve internet iletişiminin muhalif bireylerin bunları bulmasını ve onlara tutunmasını çok kolaylaştırmaktadır. Ancak kin anlatıları fanatikler yaratırken aynı zamanda bize bariz bir kontrol noktası da sağlıyor: bu tür hikayelerin yayılmasını engelleyerek fanatizmin yayılmasını yavaşlatabilir veya önleyebiliriz. Elbette bunu söylemek yapmaktan daha kolay; bu kimlik sağlayan, duygusal açıdan tatmin edici hikayeler bize bir kimlik ve uğruna savaşacak bir dava vermektedir. Kendini köksüz, amaçsız, yönsüz hisseden insanlar; tatminsiz, hoşnutsuz, üzgün insanlar; hayatlarının başarısızlıklarla dolu olduğunu düşünen insanlar daha fazlasını istemektedirler. İstedikleri tam olarak kin anlatılarının sağladığı amaç, yön, istikrar, haklılığı kanıtlanmış benlik algısı gibi şeylerdir.
Ancak Nietzsche bize fanatizmle mücadele etmenin bir yolunu sunarak onun yayılmasıyla nasıl mücadele edebileceğimizi ve yeni fanatiklerin ortaya çıkmasını nasıl önleyebileceğimizi gösterdi. Birincisi, kültürümüzde ortaya çıkan kin anlatılarının istikrarını bozabiliriz. Alternatif olarak ilk etapta kin anlatılarını çekici kılan koşullarla mücadele etmeye çalışabiliriz.
İlk stratejiyi izleyen Nietzsche, kin anlatılarının rasyonel bir temelden yoksun olması ve gücünü esas olarak adanmışların coşkusundan alması nedeniyle kültürel akımdaki bir değişimle zayıflatılabileceklerini savundu. Kendisi, “uzun vadede bu büyük öğretmenlerin her birinin, kahkaha, akıl ve doğa tarafından mağlup edildiğine” inanıyordu. Başka bir deyişle, fanatik anlatılar yalnızca rasyonel itirazlarla zayıflatılamaz ancak bu itirazları kin anlatılarını saçma, gülünç, komik ve insan doğasının önemli kısımlarına karşıt gösterme girişimiyle (örneğin, bazı temel motivasyonlarımız veya özlemlerimizle çeliştiğini göstererek) bir araya getirdiğimizde bunlar zayıflatılabilmektedir. Nietzsche, Hıristiyanlığın fanatik yönlerini bu şekilde baltalayabileceğine inanıyordu: Modern çağda ‘Hıristiyanlığa karşı belirleyici olanın artık aklımız değil, zevkimiz olduğunu’ iddia ediyordu. Zevklerdeki bu tür değişikliklerin yayılıp fanatizmin tüm çeşitlerini bozacağını umuyordu.
İkinci strateji daha zor ama yine de Nietzsche’nin başarmayı en çok arzuladığı şeydi. Basit, bütünleştirici anlatılara ve istikrarlı, birleşik kimliklere olan arzumuzu tatmin etmeye çalışmak yerine, Nietzsche bizi bu arzulardan kurtulmaya teşvik etti. Bizi özgür ruhlar olmaya, yani katılık olmadan kendimizi davalara adayabilen, hayatın belirsizliklerine ve hayal kırıklıklarına tahammül edebilen, kendimizi çoklu gören ve kendini onaylamak için zeminler bulabilen, varoluşsal açıdan değişken özneler olmaya teşvik etti. Bunu yapabilmek için muğlaklığı ve belirsizliği bir tehdit olarak deneyimlemeyi bırakmamız gerekir; kişisel başarısızlıklarımızı ve tatminsizliklerimizi dışarıya yansıtmayı bırakmamız gerekir. Özgür ruh, asılsız halatlar ve olasılıklar üzerinde ayakta tutma ve uçurumların yakınında bile dans etme konusunda alıştırma yaparak her türlü inançtan ve kesinlik arzusundan vazgeçebilir. Tehlikeye tahammül eden, belirsizlik karşısında tehdit altında hissetmeyen ve basit ikiliklere düşmeden olumlayıcı bir benlik anlayışını sürdürebilen özgür ruh, kendini olumlamak için başkalarını olumsuzlamaya ihtiyaç duymaz. Nietzsche, bunun üstesinden geldiğine inanmıştı ve bizim de onu izlememizi umuyordu.
Paul Katsafanas – “How Nietzsche’s insights can help fight fanaticism“, (Erişim Tarihi: 16.11.2025)
Çevirmen: Melek Mesci
Editör: Beyza Nur Doğan
Çok iyi derlenmiş bir makale, teşekkürler :))