1991 yılında yazdığı “Kültür Savaşını Kazanmak: Amerikan Davası” adlı denemesinde radikal muhafazakâr düşünür Sam Francis, Amerikan aşırı sağının ileriye dönük stratejik bir yol önermesi için merhum İtalyan komünist Antonio Gramsci’nin hayaletini çağırmıştı. “Çoğumuzun geleneksel yaşam tarzı olarak gördüğü şeyi korumak adına hiçbir şey yapmadığı” için ABD müesses nizamına ateş püsküren Francis, “kültürümüzü tehdit eden egemen otoritelerin devrilmesinden” başka bir şey istemiyordu. Fakat böyle bir yıkımı gerçekleştirmek için gereken siyasi yöntemlere gelince “muhafazakâr teoride egemen otoritelere meydan okuma strateji ve taktikleri konusunda bize yol gösterecek pek az şey bulacağımızı” itiraf ediyordu.
Bunun yerine, kendi kampının “sola bakması” ve özellikle de Gramsci’nin “kültürel iktidar” ve “karşı hegemonya” hakkındaki fikirlerine başvurması gerektiğini ileri sürdü. Ona göre Gramsci, “egemen kültürel aygıttan bağımsız” olacak ve “kendi inanç sistemini yaratabilecek” “karşıt bir kültürel kurum” inşa etmenin gerekliliğini vurgulamıştı. Francis kaygı verici bir şekilde şu sonuca vardı: “Bu yeni Amerikan devriminin gerçekleşebileceği strateji, 60 yıl önce Faşist bir hapishane hücresinde ölmekte olan komünist bir teorisyenin beyninde pişenlerden gelebilir.”
Francis’in yirminci yüzyıl Marksizminin en temel ve ilham verici figürlerinden biri olan Gramsci’ye başvurması, sonradan ırkçı ifadeleri nedeniyle muhafazakâr Washington Times gazetesindeki editörlük görevinden alınan ve bugün beyazların üstünlüğünü savunan biri için utanmazca da olsa cüretkâr bir ideolojik cambazlık eylemiydi. Yine de onun durumu, aşırı sağın Gramsci’nin fikirlerini temellük etmeye çalışmasının ne ilk ne de en önemli örneğiydi.
1955 gibi erken bir tarihte İtalyan neofaşist Pino Rauti, Gramsci’nin I. Dünya Savaşı sonrasında Torino’da çıkardığı devrimci sosyalist derginin adını bilerek ödünç alarak Ordine Nuovo adlı bir siyasi dergi kurdu. 1970’ler ve 1980’lerde Fransa, Almanya ve İtalya’daki Avrupalı “Yeni Sağ” mensupları Gramsci’nin adını anarak “kültürel iktidar” ve “kültürel hegemonya” hakkındaki görüşlerini ona dayandırdı (her ne kadar Sardunyalı devrimci bu iki ifadeyi nadiren kullanmış olsa da). ABD’de Sam Francis gibi kültürel sağcılar Avrupalı muadillerinin Gramscici ayak izlerini takip etti.
Aşırı sağın Gramsci’ye olan hayranlığı yirmi birinci yüzyılda da kaybolmadı. Başına buyruk, kendi kendini yetiştirmiş filozof ve YouTuber Olavo de Carvalho -ki fikirleri 2018-2022 yılları arasında Brezilya’da Jair Bolsonaro’nun başkanlığını derinden etkilemiştir- “Gramsci’ye takıntılı” olarak nitelendirilmiştir. Fransa’da Jean-Marie Le Pen’in torunu, Marine Le Pen’in yeğeni ve Avrupa aşırı sağında yükselen bir isim olan Marion Maréchal, 2018’de “Gramsci’nin derslerini uygulama zamanı geldi” şeklinde bir açıklama yaptı. Başbakan Giorgia Meloni gibi neofaşist İtalyan Sosyal Hareketi’nin (MSI) eski bir üyesi olan İtalya’nın mevcut kültür bakanı Alessandro Giuli, geçtiğimiz yıl Gramsci è vivo (Gramsci Yaşıyor) başlıklı bir kitap yayınladı.
Sağ Gramsciciliğin Doğuşu
Sağın Gramsci’yi nasıl temellük ettiğini anlamak için her ne kadar zor anlaşılsa da önemli bir figürü incelemek gerekir: Fransız yazar Alain de Benoist. Fransa’da 1970’ler ve 1980’lerde Nouvelle Droite’nin (Yeni Sağ) önde gelen mimarı olan de Benoist, Gramsci’nin yazılarının seçici ve kültüralist bir şekilde okunmasına öncülük ederek onu sağcı aktivist kuşaklar için çekici ve kullanılabilir hale getirmiştir.
de Benoist’in yorumu, Gramsci’nin “hegemonya” ve “mevzi savaşı” kavramlarının yalnızca kültürel ve ideolojik yönlerini öne çıkarırken bunların kapitalizm altındaki antagonistik sınıf ilişkilerindeki temelini görmezden geldi ve Gramscici düşünceyi Marksist çerçevesinden sıyırdı. Aynı şekilde “Sağ Gramscicilik” olarak adlandırılabilecek, sağdan kültür politikasına dahil olmak için farklı bir formül ve stratejiye öncülük etti. Gramsci’nin fikirlerinin küçük bir kısmına dayanan ve Marksizm temellerini silikleştiren Sağ Gramsciciler, Gramsci’nin düşüncesini ve siyasetini o kadar çarpıttılar ki, onlara “Gramsci’ci” demek yanlış olur.
1960’ların ortalarında o zamanlar yirmili yaşlarının başında olan de Benoist, önce Milliyetçi Öğrenciler Federasyonu’nda ve daha sonra Europe-Action adlı bir grupta Paris öğrenci siyasetinin radikal sağ uçlarında yer alan bir aktivistti. Bu dönem onun siyasi kampı için bir yenilgi ve moral bozukluğu dönemiydi. Nazi işgalcileriyle yaptığı işbirliği nedeniyle yaftalanan Fransız aşırı sağı, Dördüncü Cumhuriyet (1946-1958) ve General Charles de Gaulle’ün cumhurbaşkanlığı (1958-1969) dönemlerinde seçim hayatının sınırlarında yaşadı.
De Gaulle’ün kendisi de savaş öncesi gelenekçi sağdan gelmesine rağmen 1962’de Cezayir’in bağımsızlığını kabul ettiği için aşırı sağcıların hışmına uğradı. Milyonlarca sol görüşlü öğrenci ve grevci işçilerin öncülük ettiği Mayıs 1968 protestolarının karşı-kültürel siyasi fırtınası, savaş sonrası Fransa’sında aşırı sağın kültürel önemsizliğini ve siyasi marjinalleşmesini keskin bir şekilde ortaya koyan başka bir yara daha açtı.
Fransız aşırı sağının içinde bulunduğu olumsuz koşullarla uzlaşmaya çalışan de Benoist ve arkadaşları 1968 yılında Avrupa Uygarlığı Araştırma ve Çalışma Grubu’nu (GRECE) kurdu. GRECE bir siyasi parti olarak değil, de Benoist’in “metapolitik” olarak adlandırdığı, doğrudan siyasi eylemde bulunmak yerine toplumun entelektüel ve kültürel iklimini şekillendirmeyi amaçlayan entelektüel bir kulüp olarak tasarlanmıştı.
“Hint Avrupa uygarlığı” geleneklerini savunduğunu iddia eden GRECE, kendisine hasım olarak Marksizm, sosyalizm, komünizm, eşitlikçilik, evrenselcilik, liberalizm, Hıristiyanlık ve “Amerikancılık”ı belirledi. 1980’lere gelindiğinde yaklaşık 2.500 üyesi vardı ve yıllık konferansları binin üzerinde katılımcı çekebiliyordu.
1970’lerde de Benoist, Gramsci’den önemli ölçüde etkilenmeye başladı ve onu “kültürel iktidar”ın en önde gelen teorisyeni olarak tanımladı. Les idées à l’endroit (1979) adlı derlemesinde de Benoist, “bazı açılardan,” diye yazıyordu, “ve kendimizi ‘kültürel iktidar’ teorisinin tamamen metodolojik yönleriyle sınırladığımızda, Gramsci’nin bazı görüşlerinin kehanet olduğu kanıtlandı.” Ayrıca, “tarihteki tüm büyük devrimler, insanların zihinlerinde halihazırda gerçekleşmiş olan evrimleri siyasi düzeyde somutlaştırmıştır. . . . İtalyan Antonio Gramsci bunu çok iyi anlamıştı” iddiasında bulunmuştur.
de Benoist’e göre Gramsci, ileri bir toplumda “sosyalizme geçişin” “ne bir darbe ne de doğrudan bir çatışma yoluyla değil, zihinlerin yavaş yavaş yeniden biçimlendirilmesi anlamına gelen genel fikirlerin dönüşümü yoluyla” gerçekleştiğini kavramıştı. Bu mevzi savaşında söz konusu olan şey kültür olup, bu da değerlerin ve fikirlerin komuta merkezi olarak anlaşılmaktadır.” 1981 yılına gelindiğinde GRECE bu perspektifi tamamen benimseyerek yıllık konferansını “ ‘Sağ Kanat Gramscianizm’ için” teması etrafında düzenledi – bu an de Benoist’in İtalyan komünistin fikirlerini entelektüel olarak ele geçirmesini taçlandırdı.
Bununla birlikte GRECE, Fransız kültürel yaşamının zirvelerini ele geçirme ve halkın ortak duyusunu ve ahlaki değerlerini yeniden tanımlama iddiasını hiçbir zaman gerçekleştiremedi. En etkili olduğu 1980’lerin ortalarında GRECE üyeleri günlük gazete Le Figaro‘nun hafta sonu baskısına düzenli olarak katkıda bulunuyorlardı – önemli bir medya platformuydu ama “mevzi savaşını” kazanmak için yeterli değildi.
GRECE, özellikle de de Benoist’in pozisyonları zaman zaman sola kaydığı için iç çekişmelerden de muzdaripti. 1980’lerde GRECE, sağda yaygın bir şaşkınlığa yol açacak şekilde Soğuk Savaş’ta ABD yerine SSCB’yi tercih ettiğini ilan etti ve bu tutumunu Sovyetler Birliği’nin “evrenselciliğe, eşitlikçiliğe ve kozmopolitliğe” ABD’den daha az elverişli olduğunu savunarak meşrulaştırdı. Bu arada Jean-Marie Le Pen’in Ulusal Cephesi (FN) ilk seçim atılımlarını gerçekleştirmişti. Entelektüel iddiaları ve Hıristiyanlık öncesi “Hint-Avrupa uygarlığına” olan ilgisiyle GRECE’nin aksine, FN daha geleneksel bir milliyetçi gündem sundu. GRECE’nin bazı üyelerinin FN’ye geçmesiyle, FN’nin “metapolitik” yaklaşımı ivme kaybetti. De Benoist ise Le Pen’in hareketine hiçbir zaman katılmadı. Paris’teki evinde Buzzfeed‘e 2017’de verdiği bir röportajda kendisini “sağdan çok sol” olarak gördüğünü ifade etti ve Amerikalı olsaydı 2016 Demokrat ön seçimlerinde Bernie Sanders’ı destekleyeceğini söyledi.
de Benoist’in ideolojik belirsizliklerine karşın 1970’lerde Gramsci’nin fikirlerini seçici bir şekilde okuması ve yeniden yorumlaması, dünya genelindeki radikal sağ hareketler üzerinde kalıcı bir iz bıraktı. GRECE’nin ardından komşu ülkelerde “Yeni Sağ” entelektüel çevreler ortaya çıktı. Almanya’da Neue Rechte’nin baş teorisyenlerinden biri, de Benoist’in yazılarının Almanca olarak yayınlanmasına yardımcı olan İsviçre kökenli ve eski bir Nazi sempatizanı olan etkili bir aşırı sağcı filozof olan Armin Mohler’di. İtalya’da Nuova Destra 1970’ler ve 1980’lerde Pino Rauti’nin MSI kanadı içinde şekillendi ve Gramsci’ye yapılan referansları kendini “süperfaşist” ilan eden düşünür Julius Evola’nın felsefesiyle harmanladı. Tarihçi Andrea Mammone bu sentezi Gramsci’nin “Evolianizasyonu” olarak adlandırdı.
Kültür Savaşları
ABD’de de Benoist’in Gramsciciliği, Sam Francis’in Gramsci üzerine yukarıda yer alan pasajlarında fark edilebilir. Francis, 1991 tarihli aynı metinde, “Avrupa Yeni Sağının fikirlerinin ve stratejisinin kaynağı olarak Gramsci’ye nasıl açıkça başvurduğunu” doğrudan yorumlamaktadır.
Daha yakın bir zaman diliminde, Donald Trump’ın 2016 seçim zaferi öncesinde, Allum Bokhari ve Milo Yiannopoulos tarafından kaleme alınan uzun bir Breitbart makalesinde Oswald Spengler, H. L. Mencken, Julius Evola, Sam Francis, ABD paleo-muhafazakâr hareketi ve Fransız Yeni Sağı, 2010’ların ABD “alternatif sağı”nın başlıca entelektüel ilham kaynakları olarak sıralanmaktadır. Breitbart News‘in kurucusu ve 2012 yılında vefat eden Andrew Breitbart, “Breitbart Doktrini” olarak da anılan ve de Benoist’in Gramsci yorumunu yakından anımsatan “tüm siyaset kültürün alt akımıdır” sözüyle hatırlanmaktadır.
Sağ Gramscicilik yelpazesinde ortak bir örüntü tespit edilebilir: Gramsci’nin benimsenmesi genellikle Sol’un ellerinde gerçek ya da algılanan bir yenilgi duygusuyla harekete geçer. Savaş sonrası Batı Avrupa’da, Fransa, Almanya ve İtalya’daki Yeni Sağ, tam da aşırı sağın hem siyasi hem de kültürel olarak yükselen bir sol tarafından en çok marjinalleştirildiği zamanda Gramsci’ye yönelmiştir. Francis 1990’larda Amerikan geleneksel kültürünün yıkım tehdidi altında olduğunu görmüştür.
Yakın zamanda, Jair Bolsonaro’nun Brezilya’sından Viktor Orbán’ın Macaristan’ına kadar küresel radikal sağın savunucuları medya, akademi ve popüler kültürde “kültürel Marksizm”in sözde tahribatını vurguladılar. Arjantin’in 2023’ten bu yana sağ-özgürlükçü başkanı Javier Milei, bir keresinde “Gramsci’nin tekniklerini uygulayan” sola karşılık olarak “her gün kültür savaşlarıyla mücadele etme” çağrısında bulundu.
ABD’de Trump yanlısı aktivist Christopher Rufo, 2023’ü anımsatan America’s Cultural Revolution: How the Radical Left Conquered Everything (Amerika’nın Kültür Devrimi: Radikal Sol Her Şeyi Nasıl Fethetti) başlıklı kitabında “eleştirel ırk teorisyenlerinin” “bürokrasi üzerinde kültürel hegemonya kurmak” ve “bu gücü Amerikan toplumunun yapılarını yeniden şekillendirmek için kullanmak” amacıyla Gramsci’den yararlandığını ifade etmişti. İster 1960’ların Paris’inde ister 2020’lerin Amerika’sında olsun, Sağ Gramscicilik kendisini bir savunma projesi olarak çerçevelemekte, değerlerinin yok edilmesine karşı haklı bir direniş duruşu benimsemek için sol muhaliflerinin gücünü abartmaktadır. Özellikle bugünün Sağ Gramscicilerin direndiğini iddia ettiği Sol, maddi olarak solcu olmaktan çok kültürel olarak liberaldir – bu ayrım, neoliberal yönetimin ilerici kültürel değişimlerle bir arada var olduğu son on yıllarda daha da keskinleşmiştir.
Shitposting’den Devlet Himayesine
Siyasi strateji anlamında Sağ Gramscicilik aşırı sağcı enerjiyi ideoloji, teori ve kültür alanlarına yöneltmiştir. Bu da GRECE, Alman Yeni Sağı’nın Thule Semineri ya da daha yakın zamanda ABD’de Jared Taylor’ın Yeni Yüzyıl Vakfı ve Fransa’da Marion Maréchal’ın Sosyal, Ekonomik ve Siyasal Bilimler Enstitüsü (ISSEP) gibi entelektüel dernekler, düşünce kuruluşları ve eğitim kurumları kurmayı beraberinde getirmiştir. GRECE’nin Éléments derlemesinden Almanya’nın Criticón‘una ve Sam Francis’in Gramsciyanist argümanlarını yayınladığı ABD’li paleo-muhafazakâr Chronicles‘a kadar yayıncılık da bu stratejinin merkezinde yer almıştır.
Rita Abrahamsen ve yazarlarının World of the Right adlı kitaplarında vurguladığı gibi bir başka “metapolitik” yaklaşım da önemli metinleri çevirmeye ve yaymaya adanmış sağcı yayınevlerinin faaliyetleridir – bugün kataloğunda de Benoist’in ondan fazla kitabına yer veren Macaristan merkezli İngilizce yayınevi Arktos bunun bir örneğidir.
Sağ Gramscicilik, kendi doktrinlerini geliştirmenin ötesinde özellikle sosyal medya aracılığıyla daha geniş ideolojik ve kültürel ortamı şekillendirmeye çalışmıştır. Angela Nagle’ın belgelediği üzere ABD’deki alternatif sağın Trump yanlısı aktivistleri – Nagle bunları “alternatif ışığın Gramscicileri” olarak nitelendirir – fikirlerini 1970’lerin orijinal Parisli Sağ Gramscicilerinin hayal bile edemeyeceği bir hız ve ölçekte yaymak için 2010’ların çevrimiçi alanını neşeyle kullandılar.
Çok farklı bir alanda, günümüz İtalya’sında, Giorgia Meloni hükümeti eski MSI üyelerini kültürel nüfuz sahibi pozisyonlara atadı. 2022-2024 yılları arasında İtalya Kültür Bakanı olan Gennaro Sangiuliano, “sol kültürel hegemonya” olarak adlandırdığı durumu tersine çevirme sözü verdi. Bu amaçla, biri İtalyan diline ve diğeri italianità‘ya (“İtalyanlık”) adanmış olmak üzere birkaç yeni müze kurulacağını duyurdu – ancak şu ana kadar ikisi de gerçekleşmedi. Sangiuliano’nun halefi Kültür Bakanı Alessandro Giuli, Gramsci’nin daha da büyük bir hayranıdır. Yine de İtalya’nın postfaşist kültür politikacılarının ülkenin kültürel dinamiklerini yeniden şekillendirip şekillendiremeyeceği belirsizliğini korumaktadır.
Sağ Gramsciciliğin Sınırları
Aşırı sağın son yarım yüzyılda Gramsci’yi kucaklamasından ne gibi dersler çıkarılabilir? Sol bir perspektiften bakıldığında, 1970’lerden bu yana dünyanın dört bir yanındaki aşırı muhafazakârlar ve azgın anti-sosyalistler arasındaki yaygınlığı, siyasi bir hırsızlık eylemi gibi hissedilebilir. Daha da kötüsü, “Gramsci’yi tersine çevirmenin” küresel radikal sağın son dönemdeki siyasi başarılarında önemli bir rol oynadığı iddia edilmektedir – bunlar arasında Orbán, Narendra Modi, Trump, Bolsonaro, Meloni ve Milei’nin seçim zaferleri sayılabilir.
Ancak günümüzün aşırı sağcı akımlarının gerçek anlamda Gramscici olduğu düşüncesi hayal ürünüdür. Başka bir yerde iddia ettiğimiz gibi Gramsci’nin fikirleri, burjuvazi ve proletarya arasındaki sınıf mücadelesi ve ideolojinin oluşumu ve yeniden üretiminde maddi şekillenmelerin belirleyici rolü de dahil olmak üzere Marksizmin temellerine dayanmaktadır. Gramscici düşüncenin bu temel boyutu, de Benoist ve Hapishane Defterleri ile doğrudan ilgilenmek yerine onun çarpıtılmış Gramsci yorumunu miras alan sağcı kuşaklar tarafından kaybedilmiştir.
Gramsci için, gerçek Marksist tarzda, hegemonya sadece kültürel değildir – her zaman sınıf ilişkilerine bağlıdır. Ekonomik, siyasi ve ideolojik alanlarda eşzamanlı olarak ortaya çıkar ve onun “kültürel hegemonya”ya indirgenmesini aşırı basitleştirme haline getirir. Siyasi strateji bakımından Gramsci’nin düşüncesinin bu sağcı çarpıtması, sanki anlatı çekişmesi tek başına bir toplumsal düzeni dönüştürebilirmiş gibi mevzi savaşını sadece bir “fikirler savaşı” ya da “kültür savaşı”na indirgemektedir.
Kriz Politikalarını Başarı Sanmak
Sağ Gramsciciliği Gramsci’nin kendi kavramlarından ayırmak başka, onun başarısını kendi terimleriyle değerlendirmek başka bir şeydir. Buradaki kanıtlar belki de göründüğü kadar basit değildir ve nedenselliği tersten okuma riski vardır.
Donald Trump’ın 2016 ve 2024’teki zaferleri – Sağ Gramscicilerin formülünde olduğu gibi – sağcı kültürel aktivistlerin ABD seçmeninin ahlaki değerlerini ve ortak duyusunu başarılı bir şekilde değiştirmesi ve o altın merdivenden inmeden önce Amerikan toplumunda “kültürel hegemonya” kurmasından mı kaynaklandı? Eğer durum böyle olsaydı, bu kesinlikle sağcı Gramscicilerin egolarını okşardı, ancak böyle bir anlatı çarpıtılmış ve basitleştirilmiş gibi görünüyor. LGBTQ haklarının kabulü ve ırk ilişkileri konusundaki görüşler de dahil olmak üzere bazı önemli toplumsal konularda kamuoyu araştırmaları ABD’li seçmenlerin zaman içinde muhafazakar ve gerici pozisyonlardan giderek uzaklaştığını gösteriyor, onlara doğru değil.
Bir seçim gücü olarak Trumpizm ve aşırı sağcı kültürel aktivizm birbirini besleyerek simbiyotik bir şekilde gelişti. Nihayetinde her ikisi de, özellikle 2008 finansal krizinin ardından ve Barack Obama’nın başkanlığı döneminde, halkın sosyoekonomik statükodan duyduğu hoşnutsuzluğun yarattığı siyasi ve ideolojik alan tarafından mümkün kılındı.
Gramsci, siyaset ve kültürün iç içe geçtiğini ve birbirini şekillendirdiğini, siyasetin basitçe kültürün “alt akımı” olmadığını anlamıştır. Ona göre mevzi savaşı bu “sivil toplum” kurumları ne kadar önemli olursa olsun sadece medya, eğitim, bilim, din, yüksek kültür ve sanat üzerinde nüfuz sahibi olmakla ilgili değildi. Daha da önemlisi, işçi sınıfının siyasi seferberliğini sürdürebilecek kitle örgütlerini inşa etmek ve yönlendirmek anlamına da geliyordu.
Aslında Sol, Sağ Gramscianistleri taklit etmeye çalışmak yerine, Gramsci’nin kendi örnek ve düşüncelerinden ilham almakla daha iyi bir iş yapmış olur.
George Hoare & Nathan Sperber – “How the Right Hijacked Antonio Gramsci“, (Erişim Tarihi: 08.04.2026)
Çeviri: Yener Çıracı
Bu içerik birdunyaceviriblog ile işbirliğimizin bir parçasıdır. Sitelerini ziyaret etmek için tıklayınız.
