Ahlaki realizm, ahlaki gerçeklerin, insanların bu gerçekler hakkındaki düşüncelerinden bağımsız olarak var olduğunu savunan düşüncedir. Başka bir deyişle, ahlaki gerçeklerler zihinden bağımsız bir varlığa sahiptirler. Nitekim bu zihinden bağımsız varlık fikri ister matematiksel realizm ister bilimsel realizm veya estetik realizm olsun bütün realizm anlayışlarının belirleyici unsurudur. Dolayısıyla ahlaki realiste göre, istisnasız herkesin beyni yıkanmış olsaydı ve bunun sonucunda da herkes Holokost’un doğru olduğunu düşünmeye başlamış olsaydı bile Holokost nesnel olarak ahlaken kötü olmaya devam ederdi. Benzer şekilde bilimsel realizme göre eğer doğru bir bilimsel teori, sözgelimi kuarkların varlığını gösteriyorsa, o halde herkes kuarkların varlığını reddetseydi bile kuarkların var olduğu gerçeği değişmezdi. Bu örnekler bütün realizm çeşitlerine uygulanabilir türdendir.
Ahlaki realizm bilimsel temelli bazı itirazlara maruz kalmıştır. Nitekim, bilimsel bir dünya görüşüyle ahlaki değer kavramının bir arada tutarlı olup olamayacağı epey sorgulanmıştır. Bu son husus üzerine olan düşüncelerimi daha önce görünür imge ile bilimsel imgeyi uzlaştırma girişimi olarak tanımlanan ayrı bir felsefi soruşturmada belirtmiştim. Bununla beraber, yakın zaman önce ahlaki realizme bilimsel temelli yeni bir itiraz yöneltildi. Bu itirazın en önde gelen temsilcilerinden Sharon Street, onu ustaca ve kuvvetli bir şekilde yeniden ifade etti. İtirazın gövdesini oluşturan argüman, açıkça doğru olan bir empirik öncülden, yani evrimsel güçlerin ahlaki inançlarımızı etkilediğini savunan empirik önermeden, ahlaki inançlarımızın gerekçelendirilmediği şeklindeki kuşkucu sonuca varıyor ve esasen şunu ileri sürüyor: ahlaki inançlarımız ahlaki gerçeklerin sonucu olmadıklarına göre, bu ahlaki inançlarımızın doğru olabileceğini düşünmemiz için hiçbir sebep yoktur.
İlk olarak bazı şeylere açıklık getirmek yerinde olacaktır. Evrimsel çürütmeyi diğer anti-realist görüşlerden ayıran şey evrimsel çürütmenin, anti-realistlerin aksine, ahlaki gerçeklerin var olmadığını savunmamasıdır. Evrimsel çürütmenin iddia ettiği şey ahlaki gerçeklere dair bilgimizin olmayışıdır. Üstelik anti-realizmden farklı olarak evrimsel çürütmede başvurulan öncüller empiriktir ve bu empirik öncüller ahlaki inançlarımızın kökeninin bir hayli kuşkulu olduğunu gösterir. Dolayısıyla burada ifade edilen, ahlaki kuşkuculuk lehinde epistemolojik bir argümandır. Fakat bu argüman ahlaki gerçekçilik konusunda bir reductio (saçmaya indirgeme) olarak da ele alınabilir. Zira hiçbir ahlaki gerçek bilinemiyor ise o halde ahlaki realizm gerçekten de işlevsiz bir düşünce konumuna düşer.
Söz konusu argümanın öncülünü, yani bir inancın kökenlerinin o inancın gerekçelerinin altını kazıyabileceğini ifade eden önermeyi inceleyerek başlayalım. İnanç oluşumunun çoğu örneğinde inançlarımız, işaret ettikleri şeylerle alakalı olur. Mesela ben şu anda karşımda yaklaşık olarak üç düzine kitap bulunduğuna inanıyorum. Bu inancım doğrudan kitapları algılıyor oluşumdan ve algı yetilerimin sorunsuz çalıştıklarını bilmemden kaynaklanır. Fakat halüsinojen bir ilaç kullandığımı ve farkında olmadan karşımda kitap halüsinasyonları görmeye başladığımı düşünelim. Bu durumda yine tıpa tıp aynı inanca, yani karşımda yaklaşık üç düzine kitap bulunduğu inancına sahip olsam bile bu inancımın nedeni artık kullandığım ilaç olur, bizzat kitapların kendisi değil. O halde böylesi bir örnekte inancım gerekçelendirilmemiştir çünkü inancım şans eseri doğru olsa bile uygun bir şekilde oluşmamıştır.
Başka bir örneği ele alalım. Napolyon’un Waterloo Muharebesinde mağlup olduğunu biliyorum çünkü ta mağlubiyeti müşahede edenlerden başlayıp kişiden kişiye aktarılarak bana kadar uzanan şahitlerden oluşan bir nedensel zincir benim bu bilgiye sahip olmamı sağlıyor; gerçekten de 1815’ten günümüze kadar şahitlikler vesilesiyle bu tarihsel olayın aktarımını sağlayan bir nedensel zincir mevcuttur. Ancak şimdi de Napolyon’un ve Waterloo Muharebesinin asla mevzubahis edilmediği bir toplumda yetiştiğim hipotetik senaryoyu ele alalım; günün birinde Napolyon’un Waterloo Muharebesinde mağlup olduğuna inanmamı sağlayan bir ilaç kullanmış olduğum farz edilsin. Bu örnekte ona tamamen şans eseri inandığım için -dolayısıyla inancım uygun şekilde oluşmadığından- Napolyon’un Waterloo Muharebesinde mağlup olduğu inancım bir bilgi değildir. Bu örnekler inançların kökenlerinin niçin önem arz ettiğini açıklar, özellikle de salt rastlantısal olarak oluşmuş doğru inançları bilgi olarak nitelendirmemeyi olanaklı kılar.
Şimdi, argümanda kullanılan epistemolojiyi açıklamak için Katia Vavova’nın ufuk açıcı makalesinden (2015, s.105) bir örneğe başvuracağım ki bu örneğin sonunda karşınızdaki duvarın yeşil olduğuna dair inancınızı bile sorgulamaya başlayabilirsiniz.
- Optometri: Göz doktorunuz renk algınızın yanıltıcı olabileceğini söylüyor zira yapılan testler mavi-yeşil renk körü olduğunuzu gösteriyor.
- Kuşkucu: Kuşkucu bütün duyularınızın sizi yanıltabileceğini söylüyor ve bu sonuca hiçbir test yapmadan ulaştı.
Bu örnekte göz doktoruna ve kuşkucuya verilecek tepkiler nedir? Doğal olanı sadece göz doktorunu ciddiyetle karşılamaktır (her ne kadar epistemolojimizin, kuşkucunun niçin yanıldığını göstermesi gerekiyor olsa da). Sonuçta göz doktoru iddiasını desteklemek için empirik bir delil sunuyor, halbuki kuşkucu tarafından ortaya konulan hiçbir delil yok. Dolayısıyla evrimsel çürütmeyi savunanların itirazını kuşkucudan ziyade göz doktorunun örneğine benzetebiliriz. Göz doktorunun iddiası kuşkucununki gibi apriori ve genel değil, empirik ve belirlidir. O halde çürütmeyi savunanlar bir hata delili göstermekle yükümlüdür.
Evrimsel çürütücü, kanıtını birkaç adımda ortaya koyabilir ve ilk adım olarak da insan zihninin doğal seçilimin ürünü olduğu öncülünü iddia edebilir. Doğal seçilim biyolojik karmaşıklığın yegâne makul açıklamasıdır ve insan zihni de gezgendeki en karmaşık biyolojik mekanizmadır. Bununla beraber doğal seçilimin mekanizmaları gayriihtiyari olarak uyum sağlama ve hayatta kalma hedefleri tarafından yönlendirilir ve gerçeği hesaba katmaz. İlaveten değer yargılarımıza dair çoğu tutumumuzun da doğal seçilim tarafından şekillendirildiğini ifade etmek makul bir seçenektir. Bütün insanlar ensest fikrinden iğrenir, sevdiklerine dair özel yükümlülüklerinin olduğunu düşünür, asalakların cezalandırılmaları gerektiği kanaatindedir ve böyle daha nice örnek vardır. Oysa ensestten doğan çocukların uyum sağlama ihtimalleri daha düşüktür, sevdiklerimize yatırım yapmak akraba seçilimi vasıtasıyla genlerimizi destekler ve asalakları cezalandırmak da grubun uyum sağlama becerisini arttırır. Öyleyse değer yargısı içeren birçok tutumumuzun kökeninin evrimsel güçler olduğunu söylemek en azındanilk bakışta (prima facie) makuldür.
Sharon Street’in de ifade ettiği üzere (2006, s.122), ahlaki inançlarımızı ve değer yargılarımızı açıklamanın başka yolları da mevcuttur:
Tatlı bir tesadüf eseri, değer yargılarımızın büyük bir kısmının tamamen rastlantısal olarak doğru olması ihtimal dahilindedir… ancak mantıksal olarak mümkün olan değer yargılarının ve gerçeklerin devasa yelpazesi göz önüne alındığında bu olay sadece aşırı olasılık dışı bir tesadüfü değil, aynı zamanda realistin niyetleriyle şaşırtıcı derecede uyumlu olan bir şansın varlığını da gerektirir.
O halde ispat yükünün, savunduğu inançların niçin salt şansın ürünü olmadığını göstermek konusunda realiste bindiği iddia ediliyor. Ancak Vavova’nın isabetle belirttiği üzere, bu yukarıdaki argüman artık evrimsel ve hatta empirik bile değildir. Zira argümanın dayandığı iki nokta mevcuttur: öncelikle elimizde belirli bir ahlaki inanç kümesi vardır ama öte yandan da mümkün olan ahlaki inançlar yelpazesi aşırı derecede büyüktür. Fakat kuşkucunun sorguladığı ve şüphe ettiği şeyleri bizzat varsaymadan ahlaki inançlarımızın doğru olduğunu destekleyecek hiçbir delil yoktur. Dolayısıyla evrimsel çürütmenin bu evrede karşılaştığı esas sorun şudur: eğer bu argüman ahlaki inançlarımıza uygulanıyorsa o halde ziyadesiyle (a fortiori) bütün inançlarımıza uygulanabilir. Örneğin biz 2 ile 2’nin toplamının 4 olduğuna inanırız fakat bunun yerine inanılması mümkün olan sayılamayacak kadar fazla başka matematiksel inanç da vardır. Buna rağmen bu argümanı ahlaki inançlarımıza ilaveten matematiksel inançlarımıza da uygulamak abes görünmektedir.*
Bu nedenle Street şöyle devam ediyor:
…değer yargıları sistemimizin tamamen gayrimeşru etkilerden oluştuğu ve bunlar tarafından kirlendiği ortaya çıkmaktadır. Realistin savunduğu bağımsız aksiyolojik gerçekleri onaylayacak şekilde evrimleşmek yerine üreme başarısını arttıran değer yargılarını benimseyecek şekilde evrimleşmişiz. Bu nedenle en başından itibaren değer yargılarımızın oluşumunda yanlış bir etki tarafından yönlendirilmişiz ve bundan ötürü de yargılarımızın çoğunun gerçekle alakasız olması ihtimali, aksi ihtimalden çok daha muhtemeldir.
Burada realiste karşı yöneltilmiş kuvvetli bir empirik ve evrimci argüman söz konusudur. Bu tartışmayı burada sonuçlandırmak niyetinde değilim, nitekim bunun için bütün bir kitap gerekirdi, ancak argümanın hem doğru hem de yanlış yönleri olduğunu düşünüyorum. Kanaatimce, çoğu değer yargımızın ve tutumumuzun hedefinden sapmış olması argümanın doğru yönünü oluşturuyor. Mesela Jonathan Haidt’in ensest hakkındaki yargılara ilişkin araştırmasını hatırlayalım. Bu çalışmada deneklere, hiçbir kötü sonucun olmadığı ve çocuk sahibi olma olasılığının da bulunmadığı bir ensest senaryosu tanıtılır. Deneklerin çoğu bu durumu ahlaken yanlış bulmasına rağmen böyle düşünmelerinin nedeni sorulduğu zaman, en nihayetinde afallayana kadar uydurma cevaplar gevelerler. Öte yandan da Steven Pinker’ın parlak eseri Doğamızın İyilik Melekleri kitabında sunduğu başka bir araştırmayı ele alalım. Pinker bu çalışmasında tarihte ilerledikçe insanın gösterdiği şiddetin de dramatik ölçüde azaldığını belgeliyor. Bu kayda değer tespiti okumanın bir yolu da doğal seçilimin insanın yaşamındaki ve kültürel evrimindeki rolünün azalmasıyla birlikte, üstelik kültürle deneyimin de ön plana çıkmasıyla ahlaki inançlarımızın gerçeğe git gide daha yakınlaştığı şeklinde bir yaklaşım olacaktır. Elbette bu kendi başına bir ahlaki kuşkucuyu ikna etmek için yeterli olmasa bile yine de bir başlangıç noktası sayılacaktır.
Çevirmen Notu: Nitekim çağımızın büyük filozoflarından Alvin Plantinga natüralizme karşı tam da bu temelden bir eleştiri yöneltmiştir. Zira natüralizmin savunduğu gibi eğer her şey fiziksel ve maddi süreçlerden ibaretse ve canlıların evrimi de hayatta kalma adaptasyonu ve üreme başarısı hedefleriyle yönetiliyorsa o halde doğruluğundan en az şüphe ettiğimiz mantık ve matematik gibi şeylerin dahi güvenilirlikleri bir hayli düşer çünkü bunların oluşumu doğruluk kaygısından tamamen uzak mekanizmalar tarafından gerçekleşmiştir. Bakınız: Alvin Plantinga, An Evolutionary Argument against Naturalism.
Michael Lopresto – “The Evolutionary Debunking of Moral Realism”, (Erişim Tarihi: 07.04.2026)
Çevirmen: Ege Karakılıç
Çeviri Editörü: Beyza Nur Doğan
