2005 yılında meydana gelen Katrina Kasırgası’ndan sonra, Amerikan papaz John Hagee yaşanan yıkıcı felaketi New Orleans halkının günahlarına bağlamasıyla dillere düşmüştür. Almış olduğu tepki, onun sözlerini geri almasını sağlamıştır. Daha yakın zamanda, Harvey Kasırgası’nın ardından, bir sosyoloji öğretim görevlisi, belirsiz bir karmik etkinin Texas’ın muhafazakâr kalesine fırtınayı çekmiş olabileceği şeklindeki görece çekimser ifadesi sebebiyle mesleğini kaybetti.
Tarihsel bir bakış açısıyla bakıldığında asıl şaşırtıcı olan şey, doğal felaketlerin insanların eylemleriyle ilişkili olduğuna inanılması değil, bu fikrin yarattığı öfkedir. Bugün, doğanın taraf tuttuğu veya bir felaketin, mağdurlarının günahlarının karşılığı olduğu fikrine karşı isyan ediyor gibiyiz. Doğal bir felaketi, herhangi daha geniş bir plana değil, coğrafyanın, meteorolojinin ve şansın değişkenliklerine bağlamayı tercih ediyoruz. Ama bu her zaman böyle değildi.
1972 yılı 4 Temmuz Pazar günü fırtına nedeniyle ölen bir grup Philadelphia’lı eğlence teknesi yolcusunun ölümünü anlatan bir haber metnini (1) inceleyelim. Makale, olayı tüm korkunç detayları ile birlikte bir tür sevinçle okura aktarır ve günübirlikçilerin Şabat gününü küçümseyerek başlarına geleni hak ettiklerini söyler. Atlas Okyanusu çevresinde her fırtına, kuyruklu yıldız veya iki başlı bebek, yetkililere Tanrı’nın cezasını önlemek için acilen harekete geçmeleri için baskı yapan broşürlerin yayılmasına neden olurdu.
Doğada meydana gelen bu gibi kazalar “mucizeler” olarak biliniyordu. Bu mucizelere dair kapsamlı olmayan bir liste; kan veya vücut parçalarının yağdığı yağmurları; insan ve hayvanların yaptığı düşükleri; volkanik patlamalar ve depremleri; kuyruklu yıldızları, gezegenlerin tutulmaları ve kavuşumlarını; gökyüzünde ordu hayaletlerinin görülmesini; ve karaya vuran balinaları içerebilir. Bu Borgesyen koleksiyonu bir araya getiren şeyse gariplikleriydi. Bu fenomenlerin her biri, gerçek bir mucize olarak kabul edilebilecek kadar olmasa da, ‘norm’dan sapıyordu. Doğal ve doğaüstü arasında bir alanda yer alıyorlardı: olağandışı (preternatural).
Teorik olarak, olağandışı olaylar doğal sebeplerle açıklanabilir. Ama doğa bunları yaratırken, işleri her zamanki gibi yürütmüyordu. Bu garip, tuhaf, kaypak, canavarca alem; insanların, ahlaki düzeni kendilerinin olmadığı bir alana yansımış olarak görme ihtiyacını karşılıyordu. Bu mucizeler, insanlara kendi arzularını, korkularını ve siyasi yargılarını doğanın dokusuna işlenmiş olarak görme imkânı sunuyordu. Bu dürtü sekülerleşmiş bir biçimde bugün hâlâ bizimle.
“Monster” kelimesi, Latince “monstrum” kelimesinden türetilmiştir ve “ilahi işaret” anlamına gelir – ve özellikle olağandışı olaylar bu işaretlerdendir. Ortaçağ Avrupa’sında, 18. yüzyıla kadar, insanlar Tanrı’nın hoşnutluğunu ya da hoşnutsuzluğunu, kişisel olandan evrensel olana kadar uzanan çeşitli işaretlerle gösterdiğine inanırlardı. 17. yüzyılda, Puritan rahibe Anne Hutchinson, üzüm salkımına benzeyen bir “canavari” doku topası doğurdu; Yeni İngiltere’deki dini rakipleriyse, fetüsündeki bozulmanın, onun teolojisinin ve ahlâkının bozulmuş olduğunun kanıtı olduğunu iddia ettiler. Bir broşür yazarının (2) da dediği gibi: “Bakın, Tanrı’nın hikmeti bu yargıyı nasıl her şekilde onun günahına uygun halde gerçekleştirdi, tıpkı bozuk fikirler yaydığı gibi, deforme olmuş canavarlar doğurması gerekiyordu.“
Öte yandan, kuyruklu yıldızlar her zaman politik bir anlam taşıyordu. Doğal ilerleyişte hiç değişmeyen yıldızların “bozulması”, Dünya’nın her yerinden görülebilirdi, bu yüzden astronomik anormallikler, büyük bir olayın, örneğin bir kralın ölümü veya bir imparatorluğun çöküşü gibi önemli bir şeyin olduğunu gösteriyordu.
1677’de, “lanetli falcılık sanatı”nı uygulayan bir kadın, İngiltere gökyüzünde beliren kuyruklu yıldız hakkında bir kehanette bulundu. “O, yakın zamanda görülen parlak kuyruklu yıldızın bu krallığın en iyi (ya da en büyük) kişisinin – yani kralın – gelecek Michaelmas’tan önce zehirleneceğini işaret ettiğini söyledi.” Onun bu kehaneti, yalnızca bir casus taç yetkililerine bunu bir şaka olarak değil, tahta yönelik ciddi bir tehdit olarak bildirdiği için hayata tutundu. Onu dinleyenler sadece on yıl kadar önce Londra’daki büyük yangını ve vebayı dehşetle hatırlarlardı. O felaketi takip eden, bir değil, iki “canavari” kuyruklu yıldız vardı; kralın muhalifleriyse, yeni kuyruklu yıldızı monarşinin Tanrı’nın onayını kaybettiğini göstermek için kullandılar.
Tarih boyunca, mucizeler (olağandışılıklar) öyle muazzam bir toplumsal güce sahipti ki, insanlığın Tanrı’nın planında nasıl ilerlediğini belirliyorlardı ve toplumun en yüksek kademesindeki insanlar bunları çok ciddiye alıyordu. 1680 yılındaki büyük kuyruklu yıldızın ardından yayımlanan bir broşür, doğaüstü spekülasyonları bastırmaya çalışan ve kralın oldukça nefret edilen resmi sansürcüsü Roger L’Estrange’i hedef almış; şimdi bizzat gökyüzünün ona savaş ilan ettiğini öne sürerek onu kamuoyu önünde konuşmaya teşvik etmiştir:
Şimdi Roger, tutma içinde, bırak saçmalıklarını herkes duysun!
Haberci kurukluyıldız gökyüzünü karanlığa boyarken!
Ancak, kabaca lakap takmaların ötesinde, bazı hiciv yazarları gerçek tehlikeler yarattılar. Erken Amerika’nın Puritan patriarklarından biri olan Increase Mather, mucizelerin (olağandışı olaylar) yanlış yorumlanmaları karşısında o kadar endişelendi ki, 1684’te bir dizi Kural(3) yazdı. Mather, kendini ilk temsilcisi olarak atayarak bir tür Doğaüstü Olaylar Araştırma Bürosu fikrini savundu ve birçok bağımsız tanık tarafından doğrulanan, dikkatlice incelenmiş ‘gerçek’ mucizeler listesi yayımladı. O, garip hastalıklara yakalanmış inekler, yıldırım çarpan zina şüphelileri ve yerliler tarafından yakılan köyler hakkındaki hikayelerin izini sürdü. Amaç, günahın New England’ın coğrafyasını, politikasını ve hatta iklimini nasıl etkilediğini çözümlemekti. Mather için ve erken modern dönemdeki birçok kişi için, gerçekten “doğal afet” diye bir şey yoktu – çünkü doğa, Eden’den bu yana, insanın günahı tarafından bozulmuştu.
18. yüzyıl Aydınlanması, felaketleri doğallaştırmaya başladı. Bilim ve Tanrı’ya dair yeni görüşler, dünyadaki her şeyin bir mucize olduğunu vurgulamayı modaya soktu, çünkü Tanrı bunu yaratmıştı. Tüm garip ve hayret verici şeyler, bilimsel inceleme nesneleri haline geldi ve ahlaki bağlamdan ayrıldı. Aynı zamanda, yöneticiler, monarkları ve diğer günahkârları tövbeye çağıran isyancı broşürleri daha etkili bir şekilde engellemeye başladılar.
Peruklu Aydınlanma filozofları için doğa, güzel, düzenli ve yasa ile yönetilen bir yer haline geldi. Daha sonra, Romantik akımı, doğanın gücünü ve farklılığını vurguladı. Ancak her iki grup da, doğanın insanın önemsiz endişelerine aldırmaksızın hareket ettiğini kabul etti. 1755’te Lizbon’da meydana gelen deprem, binlerce insanın ölümüne yol açtığında, az sayıda gözlemci bunu insanın zaaflarına bağladı; aslında bu olay, felsefecilerin merakla düşündüğü bir inanç krizini tetikledi: Merhametli bir Tanrı nasıl böyle bir acıyı verebilirdi?
Ancak, hiddetli bir Tanrı’yı garip olaylara dair açıklamalarımızdan çıkarıp atmak, suçluluk arayışını ortadan kaldırmadı. Tuhaf şeyler olduğunda, hâlâ onlara bir neden atfetmenin toplumdaki iyiyi ve kötüyü açığa çıkardığına inanarak elde ettiğimiz kontrol duygusunu ararız. Doğal felaketlerin insana verdiği zarar, bir kıtlığın gelişmesine izin veren toplumsal kayıtsızlık hikayesini anlatır; kurumsal açgözlülük ve denetimsiz gelişim bir seli yaratır. Doğa bize beklenmedik bir şey sunduğunda – tıpkı Houston’da olduğu gibi, bu makaleyi yazarken eski mahallem olan ada – bizler, kendimize rağmen, çılgınlıkta bir anlam aramakta eğilimliyiz.
Notlar
- (1) “Yakın zamanda, korkunç kasırga. Belki de değil? Bu şehir ve çevresi, geçen Şabat günü, öğleden sonra saat dört civarında, yaklaşık 20 dakika süren, batıdan esen, ağaç dallarını koparan, evlerin çatısını uçuran, bacaları deviren devasa bir kasırga yüzünden son derece paniğe kapıldı. Denizlerdeki tahribat feciydi.”
Tanıdık geliyor mu? Alışılmadık yazım hatası dışında, bu gazete haberinin vahşi hava olayları hakkındaki anlatımı, son aylarda yayınlananlarla benzer bir şekilde, 4 Temmuz 1792’de ilk kez yayınlanmıştı: “geçen Pazar” 1 Temmuz’du — 219 yıl önce bugün — ve “bu şehir”, şaşırtıcı bir şekilde, New York’tu.
Fırtınanın şiddeti, alt alta dizilmiş yirmi siyah tabutun altında korkunç bir başlıkla anlatılmaktadır: “1792 yılı 1 Temmuz Şabat günü Philadelphia ve New York’ta meydana gelen büyük KASIRGA veya TORNADONUN GERÇEK VE ÖZEL HİKAYESİ: Sonuç olarak, birkaç eğlence teknesi New York Limanı’nda kaybolmuş ve otuz erkek, kadın ve çocuk (o kutsal günde eğlence yaparken) ne yazık ki Neptün’ün öfkeli ve fırtınalı elementlerinde boğulmuşlardır!!!!!!!” (Boston: Ezekiel Russell, 1792).
Bu vahşi olaya uygulanan terminoloji —kasırga veya hortum— o döneme göre genellikle belirsizdi. David M. Ludlum’a, Early American Tornadoes, 1586-1870 adlı kitabın yazarı, göre, bu olayın muhtemelen ne bir tornado ne de bir kasırga olduğu, aksine, soğuk bir cephe önünde oluşan şiddetli gök gürültülü fırtınalardan oluşan bir squall line (sert fırtına hattı) olduğu düşünülüyor. Squall line’lar, tornado ve su hortumları üretebilir, ancak o dönemin hiçbir açıklamasında bir huni bulutu bulunmuyor, bu yüzden Ludlum, bu terimi kullanmamış.
Ne ad verilirse verilsin, 1792’deki fırtına ölümcül oldu. Otuz tekneci, gemilerinin alabora olması sonucu boğuldu. Yellow Hook’ta (bugünkü adıyla Bay Ridge) bir aile tamamen yok oldu ve on altı yolcu taşıyan bir yelkenli, yolcularının hepsini, birini hariç, derinliklere kaybetti. Pazar günü denize açılarak kaderle oyun oynadılar, ya da haberin yan tarafındaki anonim şairin dokunaklı “New-York Tragedy” adlı şiirinde belirttiği gibi:
Büyük ve ağır bir uyarıdır bu çağrı,
Tanrı’nın Şabat’ını herkesin tutması için;
O kutsal günde nasıl düştülerse,
Cennete ya da Cehenneme yükseldiler.
- (2)Yeni İngiltere kiliselerini etkileyen Antinomiyanlar, Familistler ve özgürlükçülerin saltanatı ve çöküşünün ve bunların oradaki din adamları meclisi tarafından nasıl çürütüldüğünün ve ayrıca mahkemede yargıçların onlara karşı açtığı davaların kısa bir öyküsü: ayrıca bu fikirlerin başlıca kışkırtıcılarından bazıları hakkında Tanrı’nın göklerden verdiği tuhaf ve dikkate değer yargılar; ve Bayan Hutchison’ın acıklı ölümü: bu zamanlar için çok uygun, burada da aramızda aynı hatalar varken ve aynı ruhla hareket ediliyorken: Birçok kişinin yoğun isteği üzerine, oradaki olayları hem gören hem de işiten biri tarafından yayımlanmıştır. Early English Books Online dijital koleksiyonunda. https://name.umdl.umich.edu/A65392.0001.001. Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Dijital Koleksiyonları.
- (3) “İlahi takdirlerin kaydedilmesi için bir deneme: Bu son çağda, özellikle Yeni İngiltere’de meydana gelen birçok dikkat çekici ve hatırlanacak olayı içeren bir açıklama verilmiştir. / Increase Mather, New Englad, Boston’da bir kilisenin öğretmeni tarafından. ; [Altı ayetlik Kutsal Kitap alıntısı].” Evans Early American Imprint Collection dijital koleksiyonunda. https://name.umdl.umich.edu/N00296.0001.001. Michigan Üniversitesi Kütüphanesi Dijital Koleksiyonları.
Laura Bland – “Betwixt nature and God dwelt the medieval ‘preternatural’“, (Erişim Tarihi: 28.07.2025)
Çevirmen: Rabia Bayram
Çeviri Editörü: Emir Arıcı
