Hayır, Bu Tekno-Feodalizm Değil. Hala Kapitalizm – Evgeny Morozov İle Söyleşi

//
340 Okunma
Okunma süresi: 43 Dakika

Teknoloji ve finansın gücünün yanı sıra sistemin eski moda emek sömürüsünden ziyade arsız bir yağma tarafından yönetildiğine dair artan his, Marksist soldan neoliberal ve hatta neo- gerici sağa kadar düşünürleri kapitalizmi tamamen terk ettiğimize ve neo-feodalizm çağına girdiğimize ikna etti. New Left Review’da yayınlanan “Tekno-Feodal Aklın Eleştirisi” başlıklı makalesinde yazar Evgeny Morozov, içinde yaşadığımız bu kasvetli dönemin aslında hala bütünüyle kapitalist bir dönem olduğunu iddia ediyor. 

Bazı akademisyenler kapitalizmin artık gizemli bir biçimde gönüllü olarak sözleşmeye bağlanmış emek sömürüsü olarak görünen şey yoluyla artı değeri güvence altına alan rekabetçi ve yenilikçi bir güç olmadığını savunuyor. Bunun yerine kapitalistlerin, kiralardan devlet tarafından sağlanan ucuz sermayeye kadar her şey yoluyla sermayeyi zor ile güvence altına almak için giderek daha fazla ham siyasi güce güvendiklerini iddia ediyorlar – daha çok feodalizme benzeyen bir artı-değer elde etme aracı. Ancak Morozov, siyasi mülksüzleştirme ve el koyma biçimlerinin yanı sıra rant terörizmi gibi zorlayıcı eylemlerin kapitalizmin sapmaları ya da ondan ayrılmaları değil, temel özellikleri olduğunu ifade ediyor. Sonuç olarak Morozov’a göre kapitalizmi ve onun yeniden üretim kurallarını neyin oluşturduğuna dair aşırı dar bir kavrayış bizi neo-feodalizm gibi bir şeye girdiğimiz gibi hatalı bir sonuca götürebilir. 

Evgeny Morozov teknoloji ve politika hakkında çeşitli kitaplar ve denemeler yazmıştır. Harvard’dan bilim tarihi alanında doktora derecesine sahiptir ve bir bilgi kürasyonu hizmeti olan The Syllabus’un kurucusudur. Latin Amerika’da bilişim ve sibernetik planlamanın radikal tarihi hakkındaki podcast’i The Santiago Boys bu yıl içinde yayınlanacak. Morozov, Jacobin podcast’i the Dig‘in sunucusu Dan Denvir ile “neo-feodal tez” ve kapitalizmin dayanıklılığı hakkında konuştu. Konuşmayı buradan dinleyebilirsiniz. Uzunluğu ve anlaşılırlığı için düzenlenmiştir.

Üretim Biçimleri, Feodalist ve Kapitalist 

Daniel Denvir: Dijital teknolojinin yükselişiyle ilgili olarak pek çok düşünürün kapitalizmden tamamen çıktığımıza inanmasına neden olan şey nedir? Ve neoliberal dönemin diğer ayırt edici özellikleri olan finansallaşma ve küreselleşme bu anlatının neresinde yer alır? 

Evgeny Morozov: Çoğunlukla solda ama aynı zamanda sağda da kapitalizmin artık eskisi gibi olmadığını söyleyen bir argüman var. Kimse kapitalizmin mükemmel olduğunu söylemiyor, ama sanırım onu eleştirenler arasında bile -ki Marx bunların başında gelir- kapitalizmin bir tür inovasyona yol açtığı konusunda bir uzlaşma vardır. Piyasa katılımcılarını rekabete tabi tutarak, onları yeni uygulamalar üretmeye, yeni üretim teknikleriyle uğraşmaya, yeni ürünler yapmaya ve bir dereceye kadar toplumu ileriye taşımaya zorladı – elbette bazı maliyetlerle birlikte. Bazı Marksistler, önce kapitalizmden geçmeden bir sonraki aşama olan sosyalizme geçmenin imkansız olduğunu söyleyecektir. Tüm bunları bir kenara bırakabiliriz, ancak kapitalizmin altında yatan anlayış geleneksel olarak bu sistemin inovasyonu körüklediği yönündedir. 

Son zamanlarda pek çok kişi, şu anda karşı karşıya olduğumuz şeyin durgunlaşan, rantiyecilerin hakim olduğu ve bir şekilde yenilikçi yönünü kaybetmiş bir sistem olabileceği argümanını öne sürüyor. Bunu küresel ekonominin pek çok farklı boyutuna bağlıyorlar; bunlardan bazıları finansla ilgili, diğerleri ise patentler, ticari markalar, telif ücretleri ve benzeri çeşitli fikri mülkiyet için giderek daha fazla para ödenmesi gerektiği gerçeğiyle ilgili. Yapay zeka gibi bazı hizmetler pek çok şirketin faaliyetlerinin merkezinde yer alıyor. Bazıları emlak sektörünün hakimiyetine dikkat çekiyor. Çağdaş sistemde inovasyondan başka bir şeyle sonuçlanan her türlü trend ve eğilim vardır. 

Bu da birkaç çok güçlü insanın geleneksel piyasa rekabeti yerine hukukun gücüne ya da belirli bilgi ya da veri türlerine tekelci erişimleri olduğu gerçeğine güvenmek gibi her türlü ekonomi dışı aracı kullanmasıyla sonuçlanıyor. Temelde bu ayrıcalıklı erişimi kapitalizmle ilişkilendirilen bu yenilikçi dinamiğe yeni bir yatırım yapmak zorunda kalmadan para kazanmak için kullanıyorlar. 

Temel argüman bu, ancak bazı insanlar bunu daha da ileri götürüyor. Bunun sadece kapitalizm içindeki bir tür durgunluk ya da kapitalizm içindeki bir tür rantiye dönüşü olduğunu söylemiyorlar. Bunun aslında feodalizmin geri dönüşü olduğunu ifade ediyorlar. Bu yeni rejim, sadece feodal değil, teknolojinin bu yeni eğilimleri mümkün kılmada kilit bir rol oynaması anlamında aslında tekno-feodaldir. 

Daniel Denvir: Yeni bir feodal döneme girip girmediğimiz ve kapitalizmi geride bırakıp bırakmadığımız konusundaki bu tartışma, önemli ölçüde bu iki terimi nasıl anladığımıza dayanıyor. Ve her iki kavram da Marksizm’de, özellikle de son altmış yıl içinde yoğun bir şekilde tartışılmış ve hararetle ele alınmıştır. 

O halde Marksist terimlerle feodalizm ve kapitalizmi tanımlayarak ve Marx ve çeşitli Marksistlerin bu iki üretim biçimi arasındaki temel farklılıklar olarak tanımladıkları şeyleri açıklayarak başlayalım. 

Evgeny Morozov: Sorunuz zaten bir cevap içeriyor çünkü Marksistler için hem feodalizm hem de kapitalizm genel olarak üretim biçimleridir. Bu sadece bir tür belirsiz sosyoekonomik rejim değildir. Öncelikle ne tür siyasi ya da toplumsal haklara sahip olduğunuzla tanımlanan bir şey değildir. Marksistler için feodalizm ve kapitalizm arasındaki fark öncelikle üretim tarzındaki bir farktır. Bu, Marx’ın yaptığı epistemik kırılmalardan biridir. Temelde toplumsal sistemlerin bu üretim tarzı kavramına dayalı olarak anlaşılması ve karşılaştırılması gerektiği fikrini teorileştirir. 

Yani feodalizme baktığımızda esasen sistemin ekonomik bir artık üretme ve bölüşme şeklinden bahsediyoruz. Ve genel olarak bir üretim tarzı budur. Bu belki Marksist tanımların en ortodoksu olmayabilir, ancak esasen artığın üretilme ve bölüşülme biçiminden bahsediyoruz. Tabii ki tüm bunların daha geniş bir tarih felsefesiyle nasıl ilişkilendirilebileceğine dair ek değerlendirmeler de yapılabilir. 

Marksizmin ve Marx’ın heyecan verici kısmı da burada ortaya çıkıyor. Marx, kapitalizmin içinde, toplumsal üretim ilişkileri nedeniyle, içinde filizlenen tüm yenilikçi dinamikleri maksimum düzeyde geliştirmemize izin vermeyecek bazı özelliklerin bulunmasının mümkün olduğu argümanını ortaya atar. Belirli sınıflar belirli teknolojileri kontrol eder ve Marksistlerin deyimiyle belirli üretim araçlarını kontrol etmek esastır. Bu kontrol nedeniyle verili bir teknoloji ya da toplum durumundan beklediğiniz toplumsal ilerleme derecesine ulaşamazsınız. İşte bu nedenle sosyalizm ve nihayetinde nihai üretim biçimi olarak komünizm gerekli olacaktır. 

Ancak daha önceki üretim biçimlerinden biri olan feodalizme geri dönecek olursanız, çoğunlukla köylülerin kendi geçim araçlarını kontrol ettiği ya da bunlara erişebildiği köylü ekonomilerinden bahsediyorsunuz demektir. Genel olarak üretim araçları terimini bile kullanamıyoruz. Çoğunlukla geçim araçlarından bahsediyoruz. Köylülerin bir tarlası, bahçesi ya da başka bir arazisi olabilir ve bunlar üzerinde belli bir özerklikle çalışırlar. Siyasi düzenlemeler nedeniyle birileri periyodik olarak ayda ya da yılda bir kez gelir ve köylülerin ürettikleri her türlü artığı toplar ya da el koyar. Bu arkadan, görünmez bir düzenlemeyle gerçekleşmez. Kimse kandırılmaz. Zorla aracılığıyla yapılır. 

Elbette bu artığa nasıl el konulacağını şekillendiren bir siyasi iktidar sistemi vardır. Bu sistem içinde her türden kademelenme vardır ve bunlara girmek zorunda değiliz, ancak esasen feodal beyler, sahip oldukları siyasi güç nedeniyle belirli bir koruma derecesine de sahiptirler. Aralarında rekabet yoktur ve bu nedenle gerçekten yenilik yapmak, maliyetleri düşürmek, yeni teknolojiler veya emek tasarrufu sağlayan teknikler sunmak için çok az teşvikle karşılaşırlar. 

Dolayısıyla Marksist bakış açısına göre sistem çoğu zaman bir tür toplumsal ve ekonomik durgunlukla sonuçlanır. Feodalizm ve kapitalizm arasındaki geçişin nasıl gerçekleştiği konusunda tartışabiliriz, ancak bazı teorisyenler ve özellikle de yazdığım metinlerde uzun uzun tartıştığım Robert Brenner için önemli olan kapitalizmin çok farklı dinamiklere sahip olmasıdır. Kapitalizm esasen eski feodal beyleri birbirleriyle rekabete sokar. Artık kontrolleri altındaki siyasi öznelerin artı değerlerine el koymaya bel bağlayamazlar. Tebaanın emeği için bir maaş ya da ücret ödemek zorundadırlar. 

Bu da onları, temelde bu işin mümkün olduğunca çoğunu otomatikleştirerek maliyetleri düşürmeye teşvik eder. Böylece kapitalizm, esasen yenilik üretimini sistematik hale getiren bir sistem haline gelir. Sanayileşmeyle bağlantılı olarak son iki yüzyılda ekonomik kalkınmada yaşanan muazzam ilerlemeleri de bu şekilde açıklayabiliriz. 

Dolayısıyla Marksist düşünürlerin bazı ekolleri için en önemli fark bu olacaktır. Kapitalist rekabetin yapısal bir özelliği olarak yeniliğe yapılan bu vurgu, daha önceki feodalist sistemle karşılaştırıldığında kapitalizmde çok güçlü bir şekilde ortaya çıkmaktadır. 

Daniel Denvir: Tanımladığınız teori, bu iki artı-değer çıkarma aracı arasında gerçekten sert ve hızlı bir ayrım ortaya koyuyor. Size göre bu, mevcut politik-ekonomik düzenin analizinde bazılarını nasıl yanlış yönlendiriyor? 

Evgeny Morozov: Öncelikle ben hiçbir şekilde bir feodalizm tarihçisi değilim. İkincil literatürden yararlanıyorum. Dolayısıyla feodalizmde artı-değer çıkarma mekanizmaları ve araçları hakkında bildiğim her şeyi feodalizm ve kapitalizmin muhteşem tarihçilerinin çalışmalarından biliyorum. Belki de kapitalizmle başlamak ve ardından feodalizmin ayrımlarını çizmek daha kolaydır. 

Dolayısıyla geleneksel Marksist açıklamada, analiz etmemiz gereken şey emektir. Ve kapitalist sistem altında artı değerin bu muazzam üretimini ve dolaşımını açıklayan bir meta olarak emekle ilgili çok özel bir şey vardır. Muhtemelen Marx’ın sömürü ve artı değerin çalışma sürecinde nasıl üretildiği hakkında söylediği her şeyi tekrarlamak zorunda değiliz. Ancak esasen Marksist analizden çıkarılacak sonuç, emeği bir meta haline getirmesidir ve emek diğer metalar gibi değildir. Fiyatlandırılması gerektiği şekilde fiyatlandırılmamıştır. 

Sisteme yapısal olarak bakarsanız emeğin sömürülmesine ve değerin esasen emekten sermayeye ya da işçilerden üretim araçlarına sahip olanlara akmasına neden olan belirli süreçler olduğunu görürsünüz. Ama bu açık bir şekilde gerçekleşmez. Kimse sizi zorlamaz. En azından düzgün işleyen bir kapitalizmde kimse sizi dövmez. İdeal kapitalizm türü temizdir. Bu, polis gücüne dayanmak zorunda olmadığı ya da insanların açlıktan ölmesine dayanmak zorunda olmadığı anlamına gelmez. Tamamen mükemmel, ideal koşullarda bile kapitalist sistemin işleyiş şekli, gidip emeğinizi satmanız ve bir şekilde hala bir işçi olarak eksik ücretlendirilmenizdir. Sonuç olarak tüm bunlar görünmez bir şekilde gerçekleşir ve hepsi yasaldır. Her şey temizdir. 

Feodalizmde ise durum tam tersidir. Artık çıkarımı oldukça görünür bir şekilde gerçekleşir, bu yüzden kimse bunu inkar etmez. Gidip tarlanızda hasat yapar ve çalışırsınız, sonra ayın ya da yılın sonunda biri gelir ve kendinizi yeniden üretmek için tüketmediğiniz ne kaldıysa alıp götürür. Ve yine bu çok daha şiddetli, açık ve görünür bir şekilde gerçekleşecektir. Elbette bu, dini geleneklerle, ideolojiye başvurarak her türlü yolla meşrulaştırılabilir. Bunun neden olması gerektiğini gerekçelendirmenin her türlü yolu vardır, bu yüzden her zaman şiddetli olmak zorunda değildir. Ancak bunu destekleyen şey esasen güçtür. 

Tekrar ediyorum, kapitalizmin devlet olmadan, sözleşmeyi oluşturan bir güç olmadan işlediğini söylemiyorum, ancak kapitalizmde bunun çok daha temiz bir şekilde gerçekleşmesi gerekir. İşçilerin kazıklanmadıklarına ikna olmaları beklenir. 

Daniel Denvir: Bazı Marksistlerin son yıllarda ve on yıllarda zenginliği kapitalist sınıfa yeniden dağıtmak için kullanılan tüm bu ham siyasi güç nedeniyle feodalizme geri döndüğümüze inandıklarını iddia ediyorsunuz: başka bir deyişle, bu ideal temiz sömürü türünden ziyade küstahça el koyma uygulamaları söz konusu. 

Ve siz de bu yaklaşımın ve giderek siyasi el koymaya odaklanan bu teorisyenlerin 

Kapitalist sistem yalnızca kendi iç dinamikleri olan rekabet ve sömürü tarafından yönlendirilir ve siyasi el koyma bu sistemin sınırları dışında kalır. Bu okumaya göre, sermaye birikimi yalnızca ‘temiz’, ekonomik artı-değer çıkarma araçları tarafından yönlendirilir. Dışsal, el koymayı mümkün kılan süreçlerin – şiddet, ırkçılık, mülksüzleştirme, karbonizasyon – varlığı inkar edilmez, ancak bunlar analitik olarak kapitalist olmayan ekstralar olarak paranteze alınmalıdır; artı değere el koymak için bireysel çabalarında belirli kapitalistlere yardım etmiş olabilirler, ancak kapitalist birikim sürecinin dışında dururlar. 

Az önce özetlediğiniz bu analizi tarihsel olarak hangi Marksist düşünce akımları geliştirmiştir? Akıllarındaki siyasi el koyma örnekleri nelerdir? Ve son olarak, size göre bu gelenek Marksistleri bugün politik ekonomik düzende gördüğümüz değişiklikleri kavramak için nasıl hazırlıksız bırakmaktadır? 

Evgeny Morozov: Bu, Marksizm içindeki baskın yorumdu ve baskın yorum olmaya da devam ediyor. Ortodoks Marksistlere bakacak olursanız – Kapital‘i gerçekten inceleyen ve onu birincil metin olarak ele alan, yani On Sekiz Brumaire’e, Grundrisse‘ye ya da Marx ve Engels’in diğer pek çok tamamlayıcı metnine sapma yapmayan insanlar – hala kapitalizmin esasen rekabet yoluyla işleyen ve genişleyen bir sistem olduğu ve esasen gerçekleşen diğer her şeyin kapitalizmin emeği daha verimli ve etkili bir şekilde sömürmesi ve emek artığından daha fazla pay alması için gerçekleştiği görüşüne bağlı kalacaklardır. 

Heterodoks olan pek çok Marksist de analizi biraz derinleştirseler bile, zımnen buna katılacaktır. Örneğin son birkaç on yılda toplumsal yeniden üretimin önemine çok fazla vurgu yapıldığını gördük. Ancak bu teorisyenlerin çoğu için toplumsal yeniden üretimin kendisi kapitalizmin neredeyse merkezi bir parçasıdır. Fabrikanın dışında neler olduğunu analiz ediyorlar, ancak kadınların çalışması ve aile gibi tüm bu diğer şeylerin esasen fabrikadaki – gerçek üretim alanındaki – sermaye ve kapitalizmi nasıl biraz daha üretken ve etkili hale getirdiğini açıklamak amacıyla. 

Dolayısıyla bunun Marksistler için ana akım görüş olduğunu ve öyle kaldığını söyleyebilirim. Bu görüşe karşı çıkan herkes muhtemelen aforoz edilecek ve en iyi ihtimalle post-Marksist, potansiyel olarak neo-Marksist ve büyük olasılıkla da Marksist olmayan biri olarak muamele görecektir. 

Yazıda atıfta bulunduğum Nancy Fraser gibi bazı kişiler, Marksist gelenek içinde kalarak bu diyalektik sürece, yani ortodoks Marksistlerin gördüğü şekliyle kapitalizmin birincil dinamiği olan sömürü ile çoğu Marksist için yalnızca sömürüyü mümkün kılma işlevi gören el koyma arasındaki etkileşime nasıl sadık kalınabileceğini göstermeye çalıştılar. Ancak Marksistlerin bu iki dinamiğin de kapitalizmin oluşumunda eşit derecede önemli bir rol oynadığını kabul etmelerinin ne anlama geleceğini gerçekten bilmiyoruz. 

İlk Birikim, Küresel Güney ve Mülksüzleştirme 

Daniel Denvir: Şöyle yazıyorsun: 

Analitik olarak daha karmaşık ama sezgisel olarak daha ikna edici olan diğer seçenek ise kapitalizmin – en azından bildiğimiz tarihsel kapitalizmin, soyut modellerin saf kapitalizminin değil – tüm bu dışsal süreçler olmaksızın düşünülemeyeceğini kabul etmektir. Irkçılığın ya da ataerkilliğin kapitalist sistemin olasılık koşullarını yaratmaya nasıl yardımcı olduğunu görmek için sömürünün kapitalist sistemdeki merkeziliğini inkar etmek gerekmez. Küresel Güney’den ucuz kaynaklara düzenli olarak el konulsaydı, Küresel Kuzey’deki kapitalist sistem bu şekilde gelişir miydi? 

Bu analiz tarihsel olarak pek çok kişi tarafından, ama özellikle Immanuel Wallerstein gibi dünya-sistemleri teorisyenleri tarafından yapılmıştır. Bu tür teorisyenler Marksizme ne katmaktadır? Ve neden kapitalizmi coğrafi olarak eşitsiz bir tarihsel ve küresel süreç olarak incelemeleri onları bu özel kavrayışlara götürmüştür?

Evgeny Morozov: Bu analizin hangi bakış açısından yapıldığına bağlı. Pek çok dünya sistemi teorisyeni 1960’ların sonunda ya da 1970’lerin başında bu analizi yaparken, kendilerini bir dereceye kadar Latin Amerika, Afrika ve Asya’daki ülkelerden oluşan bağlantısızlar hareketinin çabalarına bağlı olarak görüyorlardı – öyle ya da böyle dünya sisteminin merkezinde değil, çevresinde yer alan ülkeler ki Marx’ın ve sonraki Marksistlerin analizlerinin çoğu daha önce bu noktaya odaklanmıştı. 

Kapitalizmin bu teorileştirilmesinin çoğu Birleşik Krallık’ta gerçekleşti. Marx’ın analiz ettiği şey budur. Oradaki sanayileşme sürecini ve kapitalizmin nasıl geliştiğini analiz ediyor ve birçok iç görü çıkarıyor. Ancak sorun şu ki, on dokuzuncu ve on sekizinci yüzyıl İngiltere’sine ait bu iç görüleri yirminci yüzyıl Brezilya’sına, Şili’sine ya da Vietnam’ına uygulamak çok zordur. 

İşte bu noktada Wallerstein, Andre Gunder Frank ve Giovanni Arrighi gibi insanlar geleneksel Marksizmin size sunduğu açıklamada büyük boşluklar olduğuna işaret etmeye başlarlar. Kapitalist gelişmeyi merkezin değil çevrenin perspektifinden düşünmeye çalışırlar. Bu analizi sadece akademik tartışmalara katıldıkları için değil (elbette birçoğu katılıyor), aynı zamanda neoliberal dönemden önce hala mümkün olan, bu ülkelerdeki birçok sosyalist ve sol eğilimli hükümetle ilişki içinde oldukları için yapıyorlar. 

Bunu çok pratik bir perspektiften düşünmeye çalışıyorlar: Müttefikleriniz kimler? Eğer gerçekten kapitalist gelişmeye bir tür alternatif düşünmeniz gerekiyorsa, bu yerel ve ulusal olarak burjuvazi mi olacaktır, çünkü sosyalist bir devrim yapmadan önce ülkenizde kapitalist bir devrim yapmanız mı gerekir? Yoksa burjuvazi zaten dünya kapitalist sistemine tamamen entegre olmuş, kendi geçim yollarını bulmuş ve bu yüzden bir tür devrimci güç olarak bir kenara mı atılmalıdır? 

Dolayısıyla geleneksel Marksizme ve onun feodalizm ve kapitalizm anlayışına yönelik bu soruların ve eleştirilerin çoğu çok pratik kaygılardan kaynaklanmaktadır. Bu kaygılar, kapitalist sistemin merkezinde yer alan Marksist düşünürlerin geleneksel olarak fikirlerini ürettikleri İngiltere, Fransa, Almanya ya da Amerika Birleşik Devletleri’ndeki işçi hareketi tarafından dile getirilmek zorunda değildir. 

1950’lerin başından 1960’ların ortalarına kadar on ya da on beş yıl boyunca, ABD hükümeti de dahil olmak üzere tüm bu ülkelere sanayileşmeleri ve kendi sanayilerini kurmaları gerektiği söylendi. Elbette bunu yapmaya çalıştılar, ancak daha sonra sermaye malları üretmek için kendi sanayiniz yoksa sadece sanayileşmenin hiçbir şey ifade etmediğini keşfettiler. Tüm sermaye mallarınızı yurtdışından ithal etmek zorundaysanız, patentler için ödeme yapmak zorundaysanız, telif ücretleri için ödeme yapmak zorundaysanız, sermaye ve diğer birçok şey için ödeme yapmak zorundaysanız, esasen bağımlı bir ilişki içinde olursunuz. Ve bu bağımlılık ilişkisi nedeniyle para sadece sermaye sahiplerine değil, sermaye sahiplerine de akmaya devam ediyor. Tabii ki Kuzey Amerika ve Batı Avrupa’da merkezdeki egemen gruplar bu az gelişmiş ülkelerden kar elde ediyor ama bu emeğe bile gidiyor. 

Latin Amerika’daki bu düşünürlerin o dönemde öne sürdüğü argümanlardan biri, sendikaların Küresel Kuzey’de çok daha güçlü olması nedeniyle, ne zaman bir kriz ve gerileme yaşansa, Kuzey’deki işçi hareketinin kazanımlarını terk etmediği, aksine onlara tutunduğu yönündeydi. Küresel Güney’deki işçiler ise ücretlerinin düştüğünü ve acı çektiğini görüyor. Dolayısıyla onlar için Küresel Kuzey’deki işçiler bile bir tür rantiye sınıfının parçası olacaktı ki bu gerçekten büyük bir sorun değildi. Küresel Kuzey’deki işçi hareketi ile Küresel Güney’deki işçiler arasında bir tür anlaşmazlık yaratmaya çalışmıyorlardı. Mesele şu ki, rantiyeciliği küresel kapitalist sistemde zaten yerleşik olan bir dinamik olarak anlıyorlardı. 

Geleneksel ya da klasik Marksist bakış açısına göre Latin Amerika’daki yapısalcılık ve bağımlılık teorisi savunucuları tam anlamıyla Marksist değillerdi, çünkü birbirlerini sömüren ülkelerden bahsediyorlardı. Her türlü karmaşık argüman vardı ama sonuçta bunun Marksist bir teori olmadığı söyleniyordu, eğer Marksist bir teoriden kastımız emeğin sömürülmesini merkezine alan bir teori ise. Emeğin sömürüsünden yola çıkıp doğrudan bir ülkenin başka bir ülke tarafından uluslararası sömürüsü teorisine ulaşamazsınız ki bağımlılık teorisi ve yapısalcılık da tam olarak bunu savunuyordu. 

Bu tartışmanın Marksist tarafındaki insanlar, Wallerstein veya Gunder Frank’ın Marksizm hakkında söylediklerinin Marksist teorik yapı içinde geçerli olmadığını söylemekte bir dereceye kadar haklıdırlar. Ancak fark edemedikleri şey, bu insanların Marksizm üzerine düşünmeye çalışmadıklarıdır. Latin Amerika, Karayipler, Asya, Afrika ve diğerleri için alternatif kalkınma yolları üzerine düşünmeye çalışıyorlar. Marksizm de kullandıkları araçlardan biriydi. Ancak mesele Marksistlerin nasıl düşünmesi gerektiğine dair en kesin açıklamayı üretmek değildi. 

Bu arada ortodoks köşeler kendi bölgelerini denetleme eğilimindedir ve esasen şöyle derler: “Hayır, bunu tarih kitaplarında istemiyoruz. Analitik çerçevelerimizi kirletmeyin, çünkü bunu yaparsanız kapitalizmi neyin harekete geçirdiğini gözden kaçırırız. Ve eğer kapitalizmi neyin harekete geçirdiğini gözden kaçırırsak, asla istediğimiz sosyalizmi, yenilik üreten daha iyi dinamiklerle inşa edemeyiz.”

Daniel Denvir: Bu bizi kapitalizmin günümüzde nasıl işlediğine dair tartışmaya ve özellikle de feodalizmden kapitalizme geçişle ilgili bu iki tarihsel tartışmaya getiriyor. Birincisi 1940’larda başlayan Dobb-Sweezy tartışması, ikincisi ise 1970’lerin sonu ve 1980’lerin başındaki Brenner tartışması. 

Her iki tartışmanın da kısmen “kapitalizmin kökenleri ve sonraki gelişmeleri açısından ‘ilk birikimin’ merkeziliği” ile ilgili olduğunu yazıyorsunuz. Öncelikle ilk birikim nedir? Ve sonra hem tarihsel olarak hem de süregelen bir şekilde kapitalizmdeki rolünü belirlemeye yönelik bu tartışmalarda söz konusu olan neydi? 

Evgeny Morozov: Yine bu, Marksist ve Marksist’e yakın ya da Marksist aile teorisyenleri arasında çok tartışmalı bir konudur. Bunun bir kısmı, ilk birikimin ne olduğu ve nasıl bir rol oynadığı konusunda Marx’ın kendi metinlerinde bulduğu tutarsızlıkla ilgilidir. Bu, Marx’ın yakın okumaları, dipnotlar ve ikincil kaynaklar üzerine tartışmalarla bugün de devam eden bir tartışmadır. Ben kendimi herhangi bir Marksolog olarak görmüyorum. Bu tartışmaya daha çok mevcut tartışmayı bir bağlama oturtmam gerektiğini düşündüğüm için girdim. 

Bu evrende tam zamanlı ikamet etmek yerine turist olarak biraz zaman geçirmiş biri olarak anladığım kadarıyla tartışma esasen şu şekildedir. Marx’ı okuyan bazı insanlar kapitalizmin, rekabetin kapitalistleri maliyetleri düşürmeye ve yeni şeyler icat etmeye zorladığı bu yenilikçi dinamiği kazanmadan önce, kapitalistlerin belirli bir başlangıç, çok daha dağınık ve daha şiddetli bir sermaye birikimi sürecine girmeleri gerektiğini söylüyor. Bu da çok farklı bir dizi araç, teknik ve vasıta gerektiriyordu. Ve bu bir nevi feodalizm gibiydi. Şiddete ihtiyaç duymayan bu çok daha temiz, sistematik, yenilikçi dinamiğe yol açmasaydı, bunu feodalizmden bile ayırt edemezdiniz. 

Esasen bir mucize gerçekleşiyor. Elbette Marksistlerin size bunun tam olarak nasıl gerçekleştiğini anlatacakları yollar var, ancak bu esasen geleneksel kanlı, şiddetli feodal dinamiklerin sonunda bu uygun, ilkel olmayan, çok daha sofistike birikime yol açtığı bir mucizenin hikayesidir. 

Yani toprak ve mülk çitlemelerini düşünebilirsiniz. Bu başlangıçta çok şiddetli olur ve bundan mutsuz olan pek çok insan vardır. Ancak sonunda herkes bunu kabul eder. Ve bazı durumlarda piyasa oyuncuları toprak, üretim araçları ve fikir haklarını mübadele etmeye başlar ve her şey bir tür meta haline gelir. Metaların piyasada alınıp satıldığını ve bunun çok temiz ve düzgün olduğunu biliyoruz. 

Elbette Marx’ın bu konular hakkında Almanca yazdığını ve ilk birikim gibi kavramlara atıfta bulunurken aslında Adam Smith de dahil olmak üzere diğer insanların çalışmalarını tartıştığını söylemeliyim. Zaman zaman ilk birikim terimine “sözde” gibi terimlerin eklendiğini görürsünüz. Dolayısıyla Marx’ın bu terime başlangıçta gerçekten bu kadar öncelik ve önem verip vermediği konusunda da bazı tartışmalar vardır. 

Ancak ilk birikimin alternatif bir okuması, Marx’ın aslında bunu bir tür tarihsel aşama olarak tanımlamak istemediğini, bundan sonra kapitalizmin sürtünmesiz ve mükemmel bir şekilde, şiddete başvurmadan temiz bir şekilde işleyeceğini söylemek olacaktır. Ve zora ve bir tür el koymaya ya da temellüke dayanmak zorunda olduğunuz bu ikincil dinamik devam etmektedir. Yani yüzyıllar önce sona ermedi, hala bizimle birlikte. Belki daha az görünür. Belki onu kapitalizm olarak tanımıyoruz. Ama orada ve esasen, yaygın olarak tanınan, sömürüye dayalı birikim dinamiğinin merkezi karşıtını oluşturur. 

Daniel Denvir: Çelişkili olmasa da farklı yorumsal yönlere işaret eden iki Marx alıntısına dikkat çekeceğim. Bir yandan şöyle yazmıştı

Amerika’da altın ve gümüşün keşfi, yerli halkın yok edilmesi, köleleştirilmesi ve madenlere gömülmesi, Doğu Hint Adaları’nın fethedilmeye ve yağmalanmaya başlanması, Afrika’nın siyah derililerin ticari avcılığı için bir cennete dönüştürülmesi, kapitalist üretim çağının pembe şafağını işaret ediyordu. Bu pastoral gelişmeler, ilk birikimin başlıca momentleridir. 

Ancak diğer yandan şöyle yazmıştır: “Avrupa’daki ücretli işçilerin örtülü köleliği, kaidesi için yeni dünyada saf ve basit köleliğe ihtiyaç duyuyordu.” Bu, çevredeki el koyma ile merkezdeki sömürü arasında daha kalıcı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Ve bunu sadece küresel merkeze karşı çevre meselesi haline getirmekle kalmaz, aynı zamanda bir ulusun içinden bir metropol alanına kadar çeşitli merkez ve çevre seviyeleri ve ölçekleri ile haritalandırabilirsiniz. 

Evgeny Morozov: David Harvey gibi bazı düşünürler tabiri caizse sahneye başka bir aktör daha çıkarıyor. Neoliberalizme işaret ediyorlar ve bunu da “mülksüzleştirme yoluyla birikim”in yükselişinin damgasını vurduğu bir şey olarak tanımlıyorlar. Harvey için bu, bir dereceye kadar, ilk birikimin devam ettiğini söylemenin zarif ve radikal bir yoludur. Ancak Marx’ı çok iyi okuduğu için, kapitalizmin temel dinamiğinin yenilikçilik olduğunu kavramıştır. Maliyetleri ne olursa olsun, yenilik oradadır ve çoğu Marksist bunu böyle kabul edecektir. 

Neoliberalizm, Marx’ın eserlerinde asla karşılaşmayacağınız, oldukça kötü tanımlanmış bir kavramdır. Bu nedenle birçok akademisyenin ve Harvey’in takipçilerinin, kapitalist sistem içinde yoksulların paralarının, kaynaklarının ya da gelirlerinin zenginlere aktarılmasıyla sonuçlanan, ancak sömürü yoluyla olmayan bir yeniden dağıtım dinamiği olduğunu kabul etmelerini sağlayan çok ilginç bir işlevi yerine getirmektedir. Bu başka yollarla gerçekleşir. Rant, kemer sıkma, fikri mülkiyet yoluyla gerçekleşir. Harvey’in ilk kitaplarından bazılarını incelerseniz size o dönemde dünyada para kazanmanın her bir tekniğinin çok uzun listelerini verir, bunların çoğu klasik emek sömürüsüne ve bir fabrikadaki ücretli emek koşullarına dayanmaz. 

Bence bu, pek çok akademisyenin kapitalizm ve onda gördükleri bazı sapkın dinamikler hakkında çalışmasına ve konuşmasına izin veriyor – çoğunlukla Küresel Kuzey’in perspektifinden, çünkü Küresel Güney’in bağımlılık teorisi ve benzer çerçeveler aracılığıyla bunu açıklamak için kendi yolu var. Dolayısıyla Küresel Kuzey’de solcu Marksist ve neo- Marksist akademinin bazı kesimleri, neo-feodalizm ya da tekno-feodalizm gibi bir terim kullanmak zorunda kalmadan bu durumu açıklayabilmektedir, çünkü neoliberalizm bu işlevi yerine getirmektedir. 

Normalde kapitalist bir sistemle ilişkilendireceğiniz tüm dinamizm ve yenilik eksikliğini neoliberalizme yükleyebilirsiniz. Bu tuhaf bir argüman ama aynı zamanda tuhaf da değil çünkü nihayetinde Marx’ın kendi eserinde yaptığı şeyi yapıyor: toplumsal ilişkilerde devrim yaratan ve yenilik üreten ama bunu bir sonraki aşamaya, yani farklı bir üretim tarzına, yani sosyalizme taşıyamayan bu son derece dinamik sistem olarak kapitalizme gizli iltifatlar ediyor. 

Tüm suçu neoliberalizme yükleyerek, bir tür post-neoliberal döneme geçtiğimizde, belki kapitalizmi kurtaracağımız ve belki de oradan sosyalizme geçeceğimiz yanılsamasını veriyor. Bu kavramı mülksüzleştirmeyle ilişkili olarak kullanan pek çok insanın bu çıkarımları mutlaka gördüğünü sanmıyorum. Ancak teorik ve mantıksal olarak tutarlı olmak istiyorsanız, esasen kapitalizmi ilerici, yenilikçi bir toplumsal sistem olarak gören, ancak sınıf ilişkileri nedeniyle belirli sınırlarla karşılaşan nispeten hayırsever bir görüşe sahip olduğunuzu görmeniz gerektiğini düşünüyorum. 

Daniel Denvir: Kapitalizmde neyin yeni olduğuna yapılan bu vurgu, kapitalizmde neyin aynı olduğunu gölgede bıraktı. Bu yüzden neoliberalizmi eski kapitalizmden çok daha fazla duyuyoruz. 

Evgeny Morozov: Bence Küresel Güney’i ve bağımlılık teorisi ile yapısalcılığın bu tarih öncesini akılda tutarak bu konu hakkında düşünmek çok faydalı. Çünkü bunları gerçekten entelektüel haritanıza koyarsanız, Harvey’in verdiği neoliberalizm açıklamasını – 1970’lerde New York’ta mali krizle başlayan ve sonra Şili ve diğer her şey – Latin Amerikalı ekonomistlerin size küresel kapitalist sistemin 1950’lerde ve 1960’larda, Chicago Boys Şili’ye gelmeden ve neoliberalizm başlamadan çok önce rantiye benzeri yeniden dağıtımcı mülksüzleştirme dinamiklerine sahip olduğunu söyleyecekleri gerçeğiyle uzlaştırmak çok zor. 

Şili’ye varmak zorunda olmalarının nedeni Salvador Allende’nin Şili’yi gittiği yoldan uzaklaştırmak istemesidir. Ama bu yol kapitalist yoldur, neoliberal yol değil. Kapitalizmin kendi içinde, Küresel Güney perspektifinden bakıldığında, sadece Marksist tarih felsefesini ve üretim biçimlerini kullanırsanız ve başka hiçbir şey yapmazsanız tanımlayamayacağınız çok tuhaf, garip dinamiklere sahipsiniz. 

Daniel Denvir: Akademisyenler, örneğin dünya sistemleri teorisyenlerinin görüşlerini hesaba katmadıklarında ve kapitalizm tanımlarında ilk birikim veya el koymaya yeterince yer bırakmadıklarında, bunun bu analistleri – 2008 mali krizinden sonra veya pandemi sırasında zenginliği kapitalist bir sınıfa yeniden dağıtmak ve sistemi istikrara kavuşturmak için devlet gücünün yüzsüzce kullanılması karşısında – artık kapitalizm altında yaşamadığımıza inanmaya açık hale getirdiğini iddia ediyorsunuz. 

Ve bunu yaparken Brenner’ın ironik bir şekilde Harvey’in mülksüzleştirme yoluyla birikimin kapitalist birikimin baskın biçimi haline geldiği analizine yaklaştığını iddia ediyorsunuz. Bunun ironik olduğunu yazıyorsunuz, çünkü Brenner başlangıçta Harvey’in kapitalizmde artığı güvence altına alma aracı olarak sömürü yerine mülksüzleştirmeyi aşırı vurguladığı gerekçesiyle Harvey’in sadık bir eleştirmeniydi. 

Evgeny Morozov: Brenner, Harvey’in emperyalizm üzerine yazdığı kitaplardan biri için çok eleştirel bir değerlendirme yazmış ve mülksüzleştirme yoluyla birikim gibi bir kavramın çok az anlam ifade ettiğini söylemiştir. Ancak Brenner’in ABD ekonomisiyle ilgili olarak incelediği kanıtlar karşısında, bu yenilik dinamiğinin on yedinci yüzyıl İngiltere’sinde gördüğünüz ölçüde görülmeyeceğinden başka bir sonuca varması çok zor. Ancak yine de bunun büyük bir kısmı, piyasaya ilişkin çok kısmi bir görüşe sahip olmaktan ve inovasyonu neyin oluşturduğuna ve teknoloji şirketlerinin, büyük teknolojinin ve dijital platformların tüm bunlarda oynadığı role ilişkin çok kısmi bir görüşe sahip olmaktan kaynaklanıyor. 

Mutlak yatırım rakamlarına bakabilirsiniz. Sermaye mallarına ne kadar sermaye yatırıldığını ve bunun ne kadarının lüks mallarda tüketildiğini ölçmenin yolları vardır. Ve kapitalistlerin gelecek hakkında ne düşündüklerini ve kapitalist olarak kalma olasılıklarının ne kadar olduğunu tahmin etmenin her türlü yolu vardır. Dolayısıyla bunlardan bazı tahminler ve projeksiyonlar yapabilirsiniz. Ancak Küresel Kuzey’de yürütüldüğü şekliyle bu tartışmanın teknolojiyi gözden kaçırdığını iddia ediyorum ki bağımlılık teorisi ve yapısalcılıkta durum hiç de böyle değildi. 

Kendilerine özgü sanayileşme ihtiyaçları nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri’nden gelişmiş bir traktör veya gelişmiş bir madencilik ekipmanı satın alırsanız, bunu kullanmak için ücret ödemeniz gerekeceğini biliyorlardı. Bunu kendi bünyenizde üretemezsiniz, çünkü o zaman telif ücreti ödemeniz ve ticari markalar için ödeme yapmanız gerekir. Dolayısıyla teknoloji, Küresel Güney’den bu konuları teorileştiren insanların zihninde çok mevcuttu. Ancak Küresel Kuzey’de böyle bir durum söz konusu değil; bu da Google, Facebook ve Amazon’un yaptıklarını anlamlandırmayı çok zorlaştırıyor. 

Teknoloji, Kapitalizm ve Alternatif Gelecekler 

Daniel Denvir: Günümüz kapitalizmi ve teknolojinin rolü hakkındaki tartışmalarda literatürün çoğu özellikle yeni teknoloji holdingleri tarafından elde edilen rantlara odaklanıyor. Ancak teknoloji şirketleri araştırma ve geliştirmeye de çok para harcıyor – tipik bir kapitalist firma gibi davrandıklarını gösteren klasik yatırım biçimleri. Eğer teknoloji devleri 

Gerçekten de fikri mülkiyet haklarını ve ağ etkilerini kullanarak herkesi soyan tembel rantiyeler – neden sadece bir tür üretim olarak tanımlanabilecek şeylere bu kadar çok para yatırıyorlar? Ne tür rantiyeler bunu yapar? Alphabet’in 2017, 2018, 2019 ve 2020 yıllarındaki Ar-Ge harcamaları sırasıyla 16,6 milyar dolar, 21,4 milyar dolar, 26 milyar dolar ve 27,5 milyar dolardı. Bu ‘parmak kaldırmak’ olarak sayılmıyor mu? 

Ayrıca Amazon’un tek başına ABD’deki tüm konut inşaatı sektöründen daha fazla kişiyi istihdam ettiğini de not ediyorsunuz. Google, Amazon ve Facebook’un geniş bir fiziksel altyapıya ihtiyaç duyduğunu gözlemliyorsunuz. Tüm bu eski moda maddesellik nasıl gizemli hale geliyor? Google’ı sadece, hatta öncelikle bir ev sahibi olarak değil de geleneksel bir kapitalist firma olarak anlamak neden önemli? Ve neo-feodalizm teorisyenleri bu AR-GE bütçelerine ya da geniş fiziksel altyapıya baktıklarında neden bu kadar etkilenmiyorlar? 

Evgeny Morozov: Geleneksel Marksist teoride firma ya da şirkete dair çok güçlü bir açıklama olduğunu düşünmüyorum. Demek istediğim, Marksizmin bir firma teorisi olması beklenmiyor ve kapitalist olan bazı firmaları feodal olan diğer aktörlerden ayırmak için size gerçekten bir dizi kriter vermiyor. Marx ve Marksizm için elbette analiz birimi sermayedir, toplumsal bir ilişkidir. İlle de şu şirket ya da bu şirket değildir. Dolayısıyla ortodoks gelenekte şirketlerden feodal ya da kapitalist olarak bahsetmek bile biraz gariptir. 

Şu anda yapılan atıfların çoğu ilk olarak hakim üretim tarzının belirlenmesinden kaynaklanıyor, ki bu kapitalist ya da feodalizm olabilir. Sonra da buradan bir atıfta bulunarak bu üretim tarzındaki ana aktörlerin, feodalizmden bahsediyorlarsa feodal, kapitalizmden bahsediyorlarsa kapitalist olmaktan başka seçenekleri olmadığını söylüyorsunuz. Mevcut çağın tekno-feodal olarak çok kaba, banal bir nitelendirmesinden yola çıkarsanız, o zaman elbette ana seslerinin veya ana aktörlerinin veya destekçilerinin kendilerinin de bir şekilde feodal olması gerektiğini varsaymanız gerekir. 

Peki bundan çıkarılabilecek sonuçlar nelerdir? Bazı insanlar ve şirketler genel zekanın önemli bir kısmını kendileri için ele geçirmeyi başardılar. Bunun etrafında bir tür bilgi çemberi oluşturmayı başardılar ve bu da bir tekelin davranacağı şekilde davranıyor. Ve onlar sadece kendi şöhretlerinin üzerinde dinleniyorlar. Hiçbir şeye yatırım yapmıyorlar. Sadece rant için oradalar. 

Makalemde yapmaya çalıştığım şeylerden biri de rakamları ve firmaların firma olarak davranışlarını göstermek. Teknoloji sektörüne bakarsanız, bu yeni feodal ekonominin ana temsilcilerinden bekleyeceğiniz klişeye uymadığını görürsünüz. Daha çok kapitalizmin temsilcilerine benziyorlar. 

Elbette tekno-feodalist argümanın daha az kaba bir versiyonu da var: Fransız Marksist iktisatçı ve düşünür Cédric Durand’ın daha incelikli bir yaklaşımı var. Durand, üretim tarzı ile firmalar arasındaki bu kaba denklemi kabul etmiyor. Neredeyse firmaların bir tür kapitalist olabileceği, yatırım yapabileceği, genişleyebileceği ve tipik bir kapitalist firmayla ilişkilendirebileceğiniz her türlü davranışa sahip olabileceği – ancak aynı zamanda faaliyetlerin ekonomi üzerindeki net sonucunun bir dereceye kadar feodal aktörlerden veya feodal bir ekonomi olmasından bekleyeceğiniz şeye eşdeğer olduğu bir orta zemine ulaşıyor. Yani aslında bu, inovasyon üzerinde büyük bir vergidir ve genel olarak dinamik, Brenner gibi teorisyenlerin kapitalizmle ilişkilendirdiği türden bir birikim inovasyonuna elverişli değildir. 

Daniel Denvir: Neden insanlar her yerde rantiyeciliği görüyor ve sonra bunun kapitalizmin sonu olduğunu iddia ediyor? Neden tekelleşmenin rekabetin azalmasına ya da bazı durumlarda ortadan kalkmasına yol açması kapitalizmle ilgili yeni bir şey olarak görülüyor? Elbette tekelciliğin kapitalizmde çok uzun bir geçmişi vardır. Lenin ve diğerleri tekelci sermayenin Birinci Dünya Savaşı’na yol açtığını meşhur bir şekilde tespit etmişlerdir. 

Evgeny Morozov: Argümanlarının zorunlu olarak yeni olması gerektiğini düşünmüyorum. Ancak bence argümanın bu kadar popüler olmasının nedeni, günün sonunda ahlaki bir eleştiri olmasıyla ilgilidir. İlginç bir şekilde normalde Sol’dan ziyade Sağ’dan bekleyeceğimiz bir eleştiri, çünkü temelde bu eski kapitalistlere daha çok çalışmaları gerektiğini, şöhretlerine yaslanmayı bırakıp eskiden oldukları gibi eski iyi kapitalistler olmaları gerektiğini söylüyor. 

Bu eleştirinin neoliberal sağdan ve kapitalizmi seven insanlardan gelmesini anlıyorum, ancak bu Sol’un alması gereken çok garip bir pozisyon. Ve benim önsezim, bunların çoğunun çağdaş kapitalizmi gerçekten anlamlandırma ve farklı bir sistem, farklı bir üretim tarzı, farklı toplumlar için Sol’un gerçek gündeminin ne olması gerektiği konusunda herhangi bir öneride bulunma konusundaki yetersizliği maskelediği yönünde. 

Yani aslında bir zamanlar sahip olduğumuz bir tür refah kapitalizmini yeniden inşa edebileceğimizi ve sadece kapitalistlerin bir zamanlar oldukları gibi sorumlu aktörler olmaya geri dönmelerini sağlamamız gerektiğini söylüyoruz. Ve belki de bunu başardığımızda, gerçekten eski güzel günlere geri döneceğiz. 

Daniel Denvir: Daha önce de belirttiğiniz gibi, en ciddiye aldığınız sol neo-feodalist argüman Durand tarafından öne sürülen argüman. Neoliberalizm ve finansallaşmanın son yarım yüzyılında kapitalizmin önemli şekillerde değiştiği konusunda Durand’a katılmıyor musunuz? Yoksa sadece bu değişikliklerin artık kapitalizm altında yaşamadığımız anlamına geldiği argümanına mı katılmıyorsunuz? 

Evgeny Morozov: Başlamadan önce ortodoks Marksistlerin üretim takıntısına ve finans, teknoloji ve diğer her şeyi üretime kanalize ederek ne pahasına olursa olsun üretimin gerçekleşmesini sağlamaya yönelik eleştirimi sunmama izin verin. Marksizmin bir düşünce bütünü olarak belirli bir fabrika önyargısına sahip olduğunu ve bunun Marksizmin üretildiği koşullarla ilgili olduğunu düşünüyorum. 

İngiltere’de belirli bir ortamda ve belirli koşullar altında üretilmiştir. Brenner’ın dediği gibi, kapitalizmi inovasyon yoluyla birikim olarak düşündüğünüzde, ölçekte inovasyon yapabileceğiniz tek yerin bir fabrikanın geleneksel üretim süreci içinde olduğu varsayımı vardır. Bu, Marksistlerin oluşturduğu kusurlu varsayımdır. O zaman bütün mesele fabrikalarımızın ve kapitalist işletmelerimizin gerçekten üretim ve yenilik yapıp yapmadığı, teknoloji sistemimizin sermaye mallarına yatırım yapmayı ya da sermaye malları üretmeyi kolaylaştırarak onları destekleyip desteklemediği ve finansal sistemimizin üretimin genişletilmesi ve yeni sermaye mallarının satın alınması ihtiyaçlarına hizmet edip etmediğiyle ilgili hale gelir. 

Tutarlı, ancak sadece toplumda büyük ölçekli dönüştürücü inovasyonun gerçekleşmesi için başka bir yol olmadığını düşünüyorsanız. Aslında on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıl Britanya’sında durum buydu. Yirmi birinci yüzyılda durum böyle mi? Ben pek emin değilim. İşte bu noktada İtalyan otonomistlerin bile, toplumda gerçekleşen pek çok gerçek anlamda dönüştürücü öğrenme sürecinin, yenilikçi sürecin ve keşif sürecinin aşağıdan yukarıya, işbirliğinden geldiğine işaret ederek çoğu ortodoks Marksistin önüne geçtiğini düşünüyorum. Hayatta sadece fabrikada bir şeyler üretmekten daha fazlası vardır. 

Uçakların nasıl yapılacağı veya COVID’in nasıl tedavi edileceği konusunda bir teori oluşturmak istiyorsanız, “Mahalledeki arkadaşlarımla konuşarak bir COVID aşısı icat edeceğim” demeyeceğiniz açıktır. Dolayısıyla Marx’ın belirli türdeki icatlar ve yenilikler için haklı olduğu bir nokta var. Ama bence bu bizi teknolojinin orada olduğu, yapay zekanın orada olduğu, bulut bilişimin orada olduğu, kuantum bilişimin orada olduğu gerçeğine tamamen kör etmemeli. İster komünist, ister sosyalist, ister kapitalist bir fabrika olsun, yeni bilgi üretmenin sadece fabrika ortamında icat etmekten daha fazlası olduğunu gerçekten varsaysaydık, yaratım, yenilik ve keşif sürecimiz nasıl görünürdü? 

Bazı kayda değer istisnalar dışında çok az Marksist teorisyen bu sorun hakkında tutarlı bir şekilde düşünmüştür. Görmezden geldiler, çünkü bunun üretimle bir ilgisi yok. Konveyör bantlarla, araba yapmakla ilgisi yok. Brenner’ı okuduğunuzda her şeyin bununla ilgili olduğunu görürsünüz. Bu arabalarla ilgilidir ve arabalarla ilgilidir çünkü tarihsel olarak arabalarla ilgilidir. Japonya’ya olan bu. Almanya’ya olan budur. Güney Kore’ye olan budur. Ve biz temelde yirmi birinci yüzyıl sosyalizminin 1950’lerin otomobil endüstrisi göz önünde bulundurularak inşa edildiğinden emin olmak istiyoruz. Bunu çok gerici buluyorum. Gerici demek istemiyorum ama bana göre bu kaybedilmiş bir fırsat. Kaynakların orada olduğu açık, sadece 1950’lerin fabrikasında araba yapmaktan başka bir şey için nasıl kullanılacağını düşünen Marksistler yok. 

Dolayısıyla Durand gibi birini eleştirirken, makalede açıkça belirtmesem de bu perspektiften yaklaşıyorum. Kısmen şu eleştiriyle yaklaşıyorum: Belki de farklı bir şekilde yenilik üretmeye yönelik sürekli bir çaba olarak sosyalizm teorimiz kapitalist dinamikler tarafından o kadar önyargılı ki yanlış yerlere bakıyoruz.

Şimdi, bunu bir kenara bırakırsak Durand’a genel olarak katılıyorum, son otuz kırk yılda küresel ekonomide meydana gelen bazı değişiklikler bazı durgunluk eğilimlerine yol açmış olabilir – kısmen gücün finans sektörüne kayması, kısmen de finans sektörünün bir sanayi kapitalizmi teorisinin önerdiği türden inovasyon dostu birikim yapmaya teşvik edilmemesi nedeniyle. Ben bunların hepsine katılıyorum. 

Durand’ın küresel finans sektörüne ve küresel ekonomiye finans perspektifinden bakışını resme dahil etmeye değer bulmamın nedeni, Durand’ın dijital sektör ve Silikon Vadisi’ne ilişkin açıklamasının esasen neo-feodalist argümanın bir uzantısı ve tekrarı gibi görünmesidir, ancak Durand artık finansal değil dijital platformlara bakmaktadır. Ve bu kurtarıcı inovasyon dostu dinamik açısından gördüğü çok az şey var. Ancak teknolojiye geçtiğimizde finansal alanda nelerin mümkün olabileceğini bir şekilde kabul etti. Genel olarak durum çok vahim. Gerçekten de bir tür tam gelişmiş feodalizm. 

Daniel Denvir: Brenner’in “küresel üretim kapasitesinin aşıldığı koşullarda ABD ekonomisinin uzun süreli durgunluğu, Amerikan egemen sınıfının güçlü unsurlarının üretken yatırımlara olan ilgilerini terk etmelerine ve bunun yerine siyasi yollarla servetin yukarı doğru yeniden dağıtımına yönelmelerine yol açmıştır” şeklindeki görüşü burada nereye oturmaktadır? 

Durand’ın durgunlukla ilgili argümanına sempati duyduğunuzu belirtmiştiniz. Bu durgunluğun kökeninin kısmen bir tür küresel üretim kapasite fazlası olduğuna katılıyor musunuz? 

Evgeny Morozov: Bence bu açıklamalar birbirini dışlayan açıklamalar değil. Yani kapasite fazlalığını ve küresel ekonominin yapısal dinamikleri nedeniyle meydana gelen tüm krizleri vurgulayan Brennerian hesaba sahipsiniz. Her zaman yeni bir rakip çıkar ve bu rakip daha ucuza üretebildiği için sizin üretken kapasite yatırımlarınızı geçersiz kılar. Brenner’a göre bu, kapitalist ekonominin içsel bir özelliğidir. 

Bunu son otuz kırk ya da elli yılın daha tarihsel bir açıklamasıyla bağdaştırabilir ve bunun kapitalist sistemin tarihsel bir özelliği olduğunu iddia edebilirsiniz ve Joanna Regier gibi düşünürler de tam olarak bunu savunacaktır. Sadece uzun döngüler içinde hareket ediyoruz ve bu finansallaşma aşamasının yerleşmesi üç yüz yıl alıyor. Ve bu kaçınılmazdır, tıpkı komşunuz daha iyi ve daha ucuz teknolojiler geliştirdiğinde araba üretim kapasitenizin demode olmasının kaçınılmaz olması gibi. 

Böylece ikisini uzlaştırabilirsiniz. Brenner’i ve onun yaklaşımını benimseyen insanları savunmak gerekirse, nihayetinde onun kapitalist sistemin hareket yasalarını açıklamaya çalıştığını görebilirsiniz. Ve hepsi bir dereceye kadar doğru. Bazı insanlar aslında emeği ve emeğin tüm bunlara karşı koyma ve daha ucuz, daha hızlı ve daha verimli üretmek için sınırların ötesine geçme şeklini yeterince hesaba katmadığını iddia ediyor. Ancak benim tanımladığım sorun bu değil. 

Benim bu açıklama ilgili sorunum, daha verimli ve daha karlı yatırım fırsatları arayarak sermayeyi sınırlar arasında yeniden tahsis etmeye yönelik tüm bu kararların harika bir analisti olabilirsiniz ve yine de bu size başka bir sistemin ve başka bir üretim tarzının nasıl olması gerektiğine dair iyi bir fikir vermez, sadece şunu söylemekten başka: Eh, artık küresel otomobil endüstrimizi sosyalizm altında daha verimli ve rasyonel bir şekilde yöneteceğiz. Çünkü pek çok sosyalist ve Marksist için istediğiniz şey budur. Her şeyi daha az çalkantılı bir şekilde yürüttüğünüzden emin olmak istersiniz ve kaynakların rasyonel bir şekilde dağıtılmasını planlayarak daha az çalkantı olmasını sağlarsınız. 

Brenner’dan çıkan tek şeyin bu olduğunu söylemiyorum. Ancak bir ufuk olarak bu bana çok az görünüyor ve belki de üzerinde ısrar etmemiz gereken şey bu bile değil. Çağdaş konjonktürün bir analizi olarak harika. Bunu hiç inkar etmiyorum. Ancak heyecan vermeyi başaramıyor ve tam da araba ya da uçan araba ya da bir sonraki havalı şey her ne olacaksa onu yapmak için bu destekleyici rol dışında daha fazla bilgi teknolojisine ihtiyaç duymadığı için heyecan vermeyi başaramıyor. 

Sadece fabrikada çalışmaktan değil, gündelik yaşamdan da yaratıcılık, yenilik ve keşif üretmenin bir yolunu hayal edemediğiniz sürece, bence Marksizmi ve sosyalizmi doğru dürüst yapmıyorsunuz demektir. Pek çok Marksistin benimle aynı fikirde olmayacağını ve bunun gökyüzündeki şatolarla ilgili anlamsız bir düşünce olduğunu söyleyeceklerini biliyorum. Ancak ne yazık ki, sosyalist otomobil üretimimizin kapitalizmdekinden daha verimli olmasını sağlamanın bilişsel ve siyasi kaynaklarımızı iyi bir şekilde kullanmak olduğuna hala tam olarak ikna olmuş değilim.

Daniel Denvir: Brenner tartışmasını nihayet çözmemiz gerektiğini ve bunu yapmak için de kapitalizmi mülksüzleştirme, el koyma ve rant biçimlerinin sadece kapitalizme özgü şeyler olarak değil, gerçek tarihsel işleyişinin merkezinde yer alacak şekilde kuramsallaştırmamız gerektiğini yazıyorsunuz. 

Fraser’ın sunulan en iyi çözümlerden birine sahip olduğunu ve ayrıca Wallerstein ve Arrighi’nin öğrencisi olan Jason Moore’un da bu çözümleri sunduğunu yazıyorsunuz, 

“Kapitalizm, meta üretimi ve mübadele adaları, sermaye çemberinin dışında kalan ancak işleyişi için gerekli olan potansiyel Ucuz Doğa okyanuslarını kendine mal edebildiğinde gelişir” diye yazdığında yeni fikir birliğini formüle etmiş olabilir. Bu elbette sadece Ucuz Doğalar için geçerli değildir – sahiplenilecek başka pek çok faaliyet ve süreç vardır – dolayısıyla bu ‘okyanuslar’ Moore’un öne sürdüğünden daha geniştir. 

Neden özellikle kapitalizm ve doğa arasındaki ilişkiyi analiz etmek, sistemi bir bütün olarak anlamak ve bu konuda ne yapılması gerektiğini bulmak için bu kadar güçlü bir araç sağlıyor? 

Evgeny Morozov: Burada nihayetinde kapitalizmin ne olduğunu ve bu tanımın ne kadar kapsamlı, tarihsel ve kitlesel olmasına izin verildiğini tanımlama savaşı var. Ve bu misyonun bir yan ürünü olarak, şu gibi soruları da sormaya başlamalıyız: Bu egzersizi neden yapıyoruz ki? Somut, belirli bir değişim ve müdahalenin ortaya çıkmasını beklediğimiz için mi? Belki yeni toplumsal aktör konfigürasyonları, belki yeni inovasyon yorumları? Yoksa eski blokları, güçleri ve teorileri daha etkili bir şekilde ama yeni hedeflere karşı kullanabilmek için mi bunu istiyoruz? 

Bunun Marksizm ya da genel olarak solculuk içinde çözülmemiş bir gerilim olduğunu düşünüyorum. Nihayetinde, çeşitli toplumsal hareketlerin mücadeleleri ve iklim felaketi gerçeği göz önüne alındığında, Küresel Güney’den gelen entelektüel seslere daha fazla dikkat ediyoruz. Onların sorunlarının belki de geleneksel Marksist çerçeveleri terk etmeden ama belki onları başka bir şeyle karıştırarak, onların ötesine geçen ve onları aşan çerçevelerle anlaşılması gerektiğini anlamaya başlıyoruz. 

Bence tüm bu faktörlerin bir araya gelmesi, daha ortodoks Brennerian pozisyonun savunulmasını çok zorlaştırdı. Çünkü temelde sizi gerekli olan ittifakları aramaktan ve dünyanın daha önce mücadelelerinize entegre etmeyi düşünmediğiniz bölgelerinde neler olup bittiğini anlamaktan alıkoyuyor. Bunu yapmanızı engeller ve toplumsal adaletsizlik ve mülksüzleştirme hakkında yeni tür iddialarda bulunmanızı engeller. Kapitalizmin dünyanın farklı bölgelerinde nasıl farklı geliştiğine ve bu farklılıkların ve bu farklılıkların sömürülmesinin aslında mevcut dünya sistemini nasıl oluşturduğuna dair gerçekten doğru bir tarihsel açıklama yapmanızı engeller. 

Dünya sistemi ve küresel ekonomiye ilişkin bu daha zenginleştirilmiş görüşe sahip olmadan, teknoloji girişimcilerinin ilerici ya da gerici gücü hakkında nasıl doğru bir değerlendirme yapabiliriz? Onlar ilerlemenin habercileri mi yoksa gericiliğin habercileri mi? Kim bu insanlar? Bu sorulara sadece ulusal bağlamda cevap veremezsiniz. Bunun için uluslararası tarihsel bağlama ihtiyacınız var ve dijital sektörle, enerjiyle, hammaddelerle, her türlü gıda maddesinin çıkarılmasıyla ve diğer şeylerle olan tüm bağlantıları anlamanız gerekiyor. 

İşte bu noktada Brenner tartışmasını, bize Brenner kadar temiz ve analitik açıdan verimli bir çerçeve sunacak şekilde çözemeyeceğimizin açık olduğunu düşünüyorum. Wallerstein ve diğerlerinin amaçladığı şeyin bu olmadığı açıktır ve bu nedenle, bu görüşe karşı geleneksel Brennerci itirazlar geçerli olsun ya da olmasın, kendi sistemlerini tarihsel kapitalizm olarak tanımlamaktadırlar. Brenner -1970’lerdeki bu fikir alışverişlerini okumamış olabilecek dinleyicilere hatırlatmak için- Wallerstein’ı neo-Smithçi sapkınlıklar yapmakla suçlamıştır. 

Günün sonunda genel olarak Küresel Güney’in özgürleşmesiyle, ekstraktivizmi tersine çeviren toplumsal hareketlerle ilgilenen insanlar için, bize neler olup bittiğini doğru bir şekilde anlamamızı sağlayan çerçevelere yaslanıp yaslanmadığımız ya da saf ve sadık kalıp kalmadığımız önemli olmalı mı? Teorik tartışmaları saflık yoluyla kazanmanın çok da önemli olduğuna inanmıyorum. 

Neyin solcu sayılacağı, hatta neyin Marksizm sayılacağı konusunda katı sınırlar dayatmaya devam etmemizi biraz verimsiz buluyorum. Doğal ve mantıksal olarak, bana öyle geliyor ki bu binlerce çiçeğin açmasına izin vermeliyiz. Asıl soru, bunlardan tek bir teori türetip türetemeyeceğimizdir. Çok karamsar görünmek istemem ama yeni bir teorinin sorunlarımızı çözeceğinden emin değilim. 

Evgeny Morozov – “No, It’s Not Techno-Feudalism. It’s Still Capitalism.“, (Erişim Tarihi: 06.05.2024)

Çeviri: Yener Çıracı


Bu içerik birdunyaceviriblog ile işbirliğimizin bir parçasıdır. Sitelerini ziyaret etmek için tıklayınız.

Bir cevap yazın

Your email address will not be published.

Önceki Gönderi

Antinatalizm Ve Var Olmak – Cansu Özge Özmen & Taner Beyter

Sonraki Gönderi

Felsefe Nasıl Yapılır? – Michael Huemer

En Güncel Haberler Analitik Felsefe:Tümü