Uzun zaman önce, büyük bir merakla Rabbi Kushner’ın “Why Bad Things Happen to Good People?” (Neden İyi İnsanların Başına Kötü Şeyler Gelir?) kitabını okuduğumu hatırlıyorum. Ne yazık ki Kushner’ın entelektüel cevabı, Tanrı’nın her şeye kadir olmadığı şeklindeydi (gerçi soru hakkında endişelenmek yerine sadece iyi şeyler yapmamız yönündeki pratik cevabı çok daha iyiydi). Kötülük problemini yanıtlamak için ilahi nitelikleri kısmen kısıtlama fikri son zamanlarda birtakım savunular bulmuştur (örneğin, açık teistlerin çalışmalarında). Bu yüzden, sanırım Kushner’ı okurken aklıma gelen ve diğerlerine de uyarlanabilecek bir itirazı biraz daha detaylandırarak paylaşma zamanı geldi.
Temel olarak itirazım şudur: Tanrı oldukça iyi, oldukça zeki (bizi yaratacak kadar zekiydi neticede!) ve bizimle iletişime geçecek kadar güçlü (hiç değilse Kushner bunu kabul ediyor) olduğu sürece kötülük probleminin ciddi vakaları var olmaya devam eder. Dahası, bu ciddi ve ağır vakalar, ortadan kaldırılmış olan kötülük problemi vakalarına kıyasla çözülmeleri önemli ölçüde daha kolay gibi de görünmemektedir. Sonuç olarak, (ilahi sıfatları kısıtlamanın) kötülük problemine entelektüel faydası azdır. Ve teorinin basitliği açısından entelektüel kayıp çok büyüktür -bütün mükemmelliğe sahip Tanrı teorisi çok daha basittir.
İyiliği sınırsız ancak bilgisi ve gücü oldukça sınırlı bir tanrıyı ele alarak başlayalım.
İlk önce polio problemini* ele alalım. Bu kesinlikle korkunç bir kötülüktür. Ve sınırlı tanrı, yüzyıllar önce bazı insanların kulağına basitçe nasıl aşı yapılacağını fısıldayarak polio problemini önemli ölçüde hafifletebilirdi -elbette bu evreni yaratacak kadar zeki herhangi bir tanrı nasıl aşı yapılacağını da bilecektir. Belki sınırlı tanrı sınırsız Tanrı’nın yapabileceği gibi bütün durumları önleyemezdi. Fakat ne toptan önleme ne de aşılarla kısmi önleme mümkün olabileceği kadar erken gerçekleşmedi.
İkinci olarak, eğer bu insanlar uyarılsaydı saldırıların önlenebileceği, saldırganların ellerinde korkunç derecede acı çeken masum insanların olduğu birçok durumu ele alalım. Sınırlı bilgi ve güce sahip bir tanrı bile, örneğin, Gestapo’nun** falanca bir eve baskın düzenlemekten bahsettiğini görebilmelidir ve ev sakinlerini uyarmalıdır (bu tarz uyarılar hiçbir zaman verilmedi demiyorum, bildiğim kadarıyla böyle birçok durum var. Ancak açıkça öyle olmayan çok sayıda durumun olduğunu söylüyorum).
Dahası, tanrının iyiliği kısıtlansa ve sadece çok iyi (sonsuz iyi değil) olduğu iddia edilse bile problem devam eder. Çünkü aşı hakkında insanları bilgilendirmemek ve korkunç saldırıların masum kurbanlarını uyarmamak için çok güçlü gerekçeleri olmadığı sürece, tanrının, yardım etmeyerek oldukça kötü –çok iyi olmasıyla uyuşmayacak kadar kötü- bir şey yaptığı makul görünüyor (Eğer tanrının müdahale etmekten kaçınmasını haklı kılmaya az da olsa yetmeyen bir gerekçesi olsaydı, bu durum onun (sonsuz değil de) oldukça iyi olmasıyla bağdaşabilir. Ancak söz konusu kötülükler bu denli korkunçken, müdahaleden kaçınmayı haklı kılmaya yalnızca birazcık yetmeyen bir gerekçenin son derece ciddi ve güçlü olması gerekirdi). Yani tanrının sınırlı güç ve bilgiye sahip olduğu ve sadece çok iyi olduğu düşünülse bile tanrı’nın müdahalesizliği için çok ciddi gerekçeler bulma problemi devam eder.
Elbette problem, özellikle eğer ilahi iyiliğe olan inanç azaltılırsa hafifler. Ancak ilahi iyiliğe inancın azalmasının sınırlı Tanrı doktrininin dini açıdan en sıkıntılı yönüdür. Ve bile sorunu ortadan kaldırmıyor.
Ayrıca, geriye kalan kötülük problemleri hakkında makul bir şekilde söylenebilecek türden şeyler sanırım geleneksel teistlerin de bu ve diğer birçok durum hakkında söyleyebileceği şeylerdir. Belki Tanrı masum insanlara bütün saldırıları (bildiğimiz kadarıyla o birçoğunu önlüyor) önlemez çünkü insanların etkili özgür iradesi olsun ister. Belki de o kurbanlara saldırganlarını ahirette affetme fırsatı vermeyi ister. Belki de Tanrı hastalığı önlemez çünkü o bizden komşumuza yardım etmemizi ve bu amaç için tıp bilimini geliştirmemizi ister. Veya insanlığı kurtarma sürecinde, çarmıhta ona katılmamıza bir fırsat vermeyi. Ya da belki Tanrı birçok kötülüğü önler ancak onun amaçları hepsini önlemesine izin vermez ve bazı keyfi sınırların çekilmesi gerekir. Bu cevapların yeterli olduğunu söylemiyorum (yine de bazılarında doğru bir şeyler olduğunu düşünüyorum), ancak yalnızca sınırlı ve sınırsız bir Tanrı söz konusu olduğunda eşit bir şekilde kullanılabileceğini ve sınırsız bir Tanrı söz konusu olduğunda bu cevapların oldukça genel bir uygulanabilirliğe sahip olduğunu söylüyorum.
Çevirmen Dipnotları
- *Çocuk felci virüsü
- **Nazi Almanyası’nın siyasi polis kuvveti.
Alexander Pruss – “Limiting God to solve the problem of evil“
Çevirmen: Fevzi Ata Demirtaş
Editör: Emir Arıcı
Aslında teistik çerçevede, dünya üzerindeki yaşayışımızın yalnızca bir sınav olması sınırlı bir düzeyde yanıt veriyor. Fakat o halde soru şöyle bir hal alıyor: Sonsuzca yetkin bir Tanrı neden böylesi büyük acılara gebe bir dünya ve böylesi çetin bir sınav tasarlama gereği duyar. Dahası, Tanrı kadiri mutlaklığıyla yaşanan acıları belleklerden silme kabiliyetini haiz olsa bile, kozmik plan meşruiyet kazanır mıydı?