Kötülük problemi, Alvin Plantinga’nın tanımladığı şekliyle doğal ateolojinin, yani Tanrı’nın varlığı aleyhine ortaya konulan argümanların en bilindik ve en popüler versiyonlarının tartışıldığı bir problem zeminine sahiptir.[1] Din felsefesi açısından tartışıldığı şekliyle kötülük problemi, evrendeki kötülüklerin iyi bir Tanrı ile bağdaşmadığı şeklindeki iddia üzerinden kendisine yer bulur.[2] Ayrıca kötülük, ahlaki ve doğal kötülükler olmak üzere ikiye ayrılır. Cinayet işlemek, işkence yapmak, yalan söylemek, bencillik yapmak vs. gibi pek çok insan iradesinden kaynaklanan hatalar ahlaki kötülüğün kapsamındadır.[3] Doğal kötülükler ise, deprem, fırtına, kuraklık, kasırga vb. gibi insan eylemlerinden kaynaklanmayan kötülüklerdir.[4] Ancak insan iradesinden bağımsız olabileceğini söyleyebileceğimiz doğal kötülükler, bazen insan eylemlerinin bir sonucu olarak da ortaya çıkmaktadır. Örneğin insanların ekosisteme verdiği zararlar göz önünde bulundurulduğunda, doğal kötülüklerin bütünüyle insan iradesinden bağımsız olduğunu söylemek, ilk bakışta hatalıdır.[5]
Bilindiği gibi dünyamız, pek çok farklı türden ahlaki ya da doğal, acı, ıstırap ve kederi içerisinde barındırır. Kişi açısından bu farklı türden kötülükler, kişiyi, kötülüğün neden var olduğu sorusunu sormaya ve dolayısıyla kendisini Tanrı ile ilgili bir sorgulamanın içerisine itebilir. Nitekim bu problemin arka planına baktığımızda, sorunun tarihsel izdüşümünü çok eskilere kadar götürebilmek mümkündür. Lactantius’un Epiküros’dan alıntıladığı ve Aydınlanma ile birlikte David Hume tarafından yeniden gündeme getirilen kötülük problemine ilişkin ilk sistematik sorgulamayı şu şekilde ifade edebilmek mümkündür: “Tanrı kötülüğü önlemek istiyor ama gücü mü yetmiyor? O zaman güçsüzdür. Gücü yetiyor da kötülüğü önlemek mi istemiyor? O halde iyi niyetli değildir. Hem önlemek istiyor hem de önleyebiliyorsa, o halde bu kadar kötülük nasıl var olabildi?” Hume’un diyaloglarında Cleanthes ve Philo arasında geçen bu problemi, iki farklı kategori üzerinden değerlendirebilmek mümkündür. Doğrusu tıpkı kötülüğün çeşitlerinde olduğu gibi, doğrudan kötülük problemini de öncelikle iki farklı itiraz üzerinden şekillendirebiliriz. Bu doğrultuda, “Mantıksal Kötülük Problemi” adı verilen ilk itirazda J. L. Mackie ve C. McCloskey gibi isimleri sayabilmek mümkünken, “Delilci Kötülük Problemi” söz konusu olduğunda ise ön plana çıkan isim W. Rowe’dur.
Bu çalışmada, çağdaş analitik din felsefesinde, kötülük problemi üzerine hangi metinleri okumalıyız sorusuna cevap vermeye çalışacağım. Doğrusu halen devam eden bir literatür üstüne güncel bir öneri listesi hazırlamak ne kadar zor olsa da yine de bir sınırlamaya gideceğim. Bu anlamda makalede sadece kitap önerilerine yer vermeye çalışacağım ve makale, tez ve bildiri gibi akademik çalışmalara yer vermeyeceğim. Ayrıca kıta geleneğindeki çalışmaları, felsefi olmayan teoloji ve felsefe dışındaki diğer disiplinlerdeki çalışmaları ve akademik olmayan çalışmaları dahil etmeyeceğim. Elbette bunu bahsi geçen çalışmalar değersiz olduğu için değil, temel ilgi alanım çağdaş analitik felsefe olduğu için yapacağım. Herkese iyi okumalar dilerim.
Kötülük Problemiyle Alakalı Kitaplar
Türkçe Kaynaklar:
- Metin Yasa, Kötülük Sorunu, (Ankara: Elis Yayınları, 2023).
- Metin Yasa, Tanrı ve Kötülük, (Ankara: Elis Yayınları, 2014).
- Cafer Sadık Yaran, Kötülük ve Teodise, (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2023).
- Hasan G. Bahçekapılı, Kötülük Problem ve Tanrı: Felsefi Bir İnceleme, (Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022).
- Rafiz Manafov, Kötülük Problemi ve Teodise, (İstanbul: İz Yayıncılık, 2007).
- Alvin Plantinga, Tanrı, Özgürlük ve Kötülük, Musa Yanık (çev.), (Ankara: Fol Kitap, 2022).
- İbrahim Yıldız, Delilci Kötülük Problemi, (Ankara: Elis Yayınları, 2023).
- Hakan Hemşinli ve Yunus Kaplan, İslam Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise, (Ankara: Elis Yayınları, 2021).
İngilizce Kaynaklar:
- H. J. McCloskey, God and Evil, (The Netherlands: Springer, 1974).
- Michael Peterson, God and Evil: An Introduction to the Issues, (Colorado: Westview Press, 1998).
- Eleonore Stump, The Image of God: The Problem of Evil and the Problem of Mourning, (Oxford: Oxford University Press, 2022).
- Richard Swinburne, Providence and the Problem of Evil, (Oxford: Oxford University Press, 1998).
- Michael Tooley, The Problem of Evil, Cambridge Elements in the Philosophy of Religion, (Cambridge: Cambridge University Press, 2019).
- Peter van Inwagen, The Problem of Evil, (Oxford: Oxford University Press, 2006).
- Marylin ve Robert Adams, The Problem of Evil, (Oxford: Oxford University Press, 1990).
- Justin McBrayer ve Trent Dougherty, Skeptical Theism: New Essays, (Oxford: Oxford University Press, 2014).
- Justin McBrayer ve Daniel Howard-Snyder, The Blackwell Companion to the Problem of Evil, (West Sussex, England: John Wiley & Sons Inc, 2013).
- Michael Peterson, The Problem of Evil: Selected Readings, (South Bend, IN: University of Notre Dame Press, 2016).
- Nelson Pike, God and Evil, (Prentice-Hall, 1964).
- William Rowe, God and the Problem of Evil, (MA: Wiley-Blackwell, 2001).
- James Sterba, Ethics and the Problem of Evil, (Bloomington, IN: Indiana University Press, 20017).
- James Sterba, Is a Good God Logically Possible?, (Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan, 20019).
- Michael Murray, Nature Red in Tooth and Claw: Theism and the Problem of Animal Suffering, (Oxford University Press, 2008).
- Trent Dougherty, The Problem of Animal Pain: A Theodicy for All Creatures Great and Small, (Palgrave Macmillan, 2014).
- Peter van Inwagen, Christian Faith and the Problem of Evil, (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2004).
Kaynakça
- [1] Alvin Plantinga, Tanrı, Özgürlük ve Kötülük, (Ankara: Fol Kitap, 2022), s. 19.
- [2] Cafer Sadık Yaran, Kötülük ve Teodise, (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2023), .s. 11.
- [3] Metin Yasa, Tanrı ve Kötülük, (Ankara: Elis Yayınları, 2014), s. 20.
- [4] John Hick, Evil and the God Love, (New York: Palgrave Macmillan Publishers, 2010), s. 12.
- [5] Musa Yanık, “Kötülük Problemi ve Ateizm: Yujin Nagasawa’da Sistematik Kötülük Problemi”, s. 357.
