Bu makalede geleneksel Hristiyan görüşün Tanrı tasavvurunu desteklemek amacıyla Richard Swinburne tarafından ileri sürülen apriori bir argümanı ele alacağım ve onun çeşitli açılardan başarısız olduğunu savunacağım. Bunu yaparken önce Tanrı ve sevgi niteliği arasındaki metafiziksel ilişkiye odaklanacağım, daha sonrasında ise Swinburne’ün sevginin dışsal kişileri gerektirdiğine yönelik varsayımını ele alacağım. Son olarak da sevginin en yüce formunun denkler arasında olduğu şeklindeki varsayımı sorgulayacağım. Swinburne’ün hem Tanrı ile sevgi arasında kurduğu metafiziksel ilişkinin hem de sevginin gerektirdiğini savunduğu unsurların bir hayli tartışmalı olduğunu ve yeterince desteklenmediğini, dahası onun varsaydığı türden kavramsal bir zorunluluk olmaktan epey uzak olduklarını iddia edeceğim.
Giriş
Tanrı’nın var olup olmadığı sorusunun yanı sıra Tanrı varsa bile onun neye benzediği, tabiatının nasıl olduğu sorusu da insanlık tarihinin en kadim sorularından biridir. Farklı dini ve/veya felsefi gelenekler bu soruya farklı cevaplar vermişlerdir. Kimi gelenek birden fazla Tanrı’nın olduğunu öne sürerken kimisi de tek bir Tanrı’ya inanmıştır. Ancak Hristiyanlık bu konuya dair inanç esasıyla diğer geleneklerden önemli ölçüde ayrılır. Hristiyanlığın geleneksel ve yaygın yorumuna göre Tanrı, üç kişiden oluşan tek bir varlıktır.
Tanrı’nın doğası hakkında farklı dini geleneklerin farklı doktrinleri olduğu gibi dinlerin de kendi içindeki farklı geleneklerin bu konudaki görüşleri birbirinden ayrılmaktadır. Dolayısıyla Hristiyan geleneği içerisinde de tarih boyunca Tanrı’nın doğasına dair çok sayıda farklı görüş ve bu görüşler temelinde de çok sayıda anlaşmazlık ortaya çıkmıştır. Bu anlaşmazlıkların en büyüklerinden biri Arius ile Athanasius arasında gerçekleşmiştir. Arius Üçlü Birlik’in ikinci kişisi olan Oğul’un Baba Tanrı ile aynı öze sahip olmadığını iddia etmiştir, yani Üçlü Birlik ve İsa’nın Tanrılığını reddetmiştir. Athanasius ise tam tersi bir inanca, Oğul’un Baba Tanrı ile aynı özden olduğu inancına sahiptir. Bu tartışma üzerine Roma İmparatoru Constantinus MS 325 yılında bu tartışmayı nihayete erdirmek için İznik’te bir konsilin toplanması emrini vermiştir. Konsilin sonucunda Arius ve takipçilerinin görüşü heretik (sapkın) ilan edilmiştir. Kısacası her ne kadar Hristiyanlara göre Üçlü Birlik inancı en başta Kutsal Kitap olmak üzere İznik Konsilinden önce de var olageldiyse de İznik Konsili, Arius ile Athanasius arasındaki tartışmayı nihayete erdirerek Hristiyanlığın bu temel doktrinin gelişiminde önemli bir yer tutmaktadır.
Üçlü Birlik doktrininin Hristiyanlığın en temel doktrinlerinden biri olmasının yanı sıra en tartışmalılarından biri olduğunu söylemek de kanaatimce yanlış olmayacaktır. Nitekim tarih boyunca bu doktrinin çelişkili ve Hristiyanlığın da bu nedenle yanlış olduğuna yönelik çokça itiraz öne sürüldüğü gibi Hristiyanların da kendi içinde Üçlü Birlik’in nasıl modelleneceğine, en tutarlı Üçlü Birlik yorumunun ne olduğuna dair tartışmalar yaşanmış ve yaşanmaya devam etmektedir.
Lakin Hristiyanlar Üçlü Birlik doktrini söz konusu olduğunda her zaman savunma pozisyonunda kalmamışlardır. Kimi düşünürler, eğer bir Tanrı varsa, O’nun üç kişilik bir tabiata sahip olması gerektiğine dair Üçlü Birlik lehinde pozitif felsefi argümanlar ileri sürmüşlerdir. Bu düşünürlerden biri de meşhur Hristiyan din felsefecisi Richard Swinburne’dür. Ona göre yalın (bare) teizmin Tanrı’sı Hristiyan teizminin Tanrı’sının neye benzeyeceği konusunda bize fikir verir. Yalın teizm lehindeki ardıl (posterior) deliller, Hristiyan teizmi için önsel (prior) delil oluşturur ve yalın teizmin olasılığı arttıkça Hristiyan teizminin olasılığı da artar. [1] Yani Swinburne’e göre Tanrı’nın varlığı lehindeki a posteriori deliller tek bir Tanrı’nın (Baba Tanrı) olduğunu gösterir ve bu argümanlar sonucu ulaştığımız Baba Tanrı’nın nitelikleri de Oğul ve Kutsal Ruh’u gerektirir. Sonuç: Üçlü Birlik.
Swinburne’ün A Priori Argümanı
Swinburne’e göre ilahi bir kişi mutlak iyidir ve mutlak iyilik sevgi dolu bir varlık olmayı gerektirir, bu da başka kişilerin varlığına sebep olmayı gerektirir. Zira Baba Tanrı’nın başkalarına sebep olup onlarla etkileşime girebilecekken yalnız bir şekilde var olması kötü olurdu. Sevgi dolu bir varlığın sevmek için başkasına ihtiyacı vardır ve mükemmel sevgi, denklerin (equal), kusursuz bir evliliğin özünde yer alan tamamen karşılıklı sevgisidir. Swinburne bunu şöyle savunur:
‘‘Elbette bir ebeveynin çocuğuna duyduğu sevgi muazzam bir değere sahip olsa da, bu denklerin sevgisi değildir; ve bu sevgiyi bu denli değerli kılan şey, ebeveynin (çocuk büyüdükçe) onu bir dengi haline getirmeye çalışmasıdır. Tam anlamıyla iyi olan yalnız bir kişi, sahip olduğu her şeyi paylaşabileceği kendisi gibi bir başka kişiyi var etmeye çalışır. 'Dionysosçu ilke' olarak adlandırılan antik bir ilke vardır; bu ilke, iyiliğin yayılıcı olduğunu, yani kendi kendini yaydığını savunur.’’ [2]
O halde Baba Tanrı, kendisine denk olarak evren üzerindeki yönetimini paylaşmak için bir başka ilahi kişiyi var edecektir. Bu da Üçlü Birlik’in ikinci kişisi olan Oğul’dur. Ancak Baba Oğul’a belli bir zamanda neden olursa, örneğin trilyonlarca yıl önce, bu durumda mükemmel sevgi sergilememiş olurdu. Zira Tanrı’nın sevgi dolu olmadığı zaman dilimleri olurdu (Swinburne’e göre Tanrı zamansal olarak sonsuzdur). O halde Baba Oğul’a her zaman neden olmalı ve O’nu varlıkta tutmalıdır. Dahası, mutlak iyilik ilahi bir kişinin özsel niteliği olduğu için Baba Oğul’a zorunlu olarak, ezelden beri sebep olmalıdır ve O’nu varlıkta tutmalıdır.
Swinburne’e göre iki kişi arasındaki sevgi bencilce olabilir. Ne de olsa karı ve kocanın sadece birbirleriyle ilgilendikleri ve sevgilerini yaymaya çalışmadıkları bir evlilik, kusurlu bir evlilik olurdu. O halde Baba ve Oğul’un hem seveceği hem de sevileceği, sevgilerini paylaşmak ve yaymak için işbirliğinde bulunacakları üçüncü bir denk kişi gerekir ki bu da Üçlü Birlik’in üçüncü kişisi olan Kutsal Ruh olarak anlaşılabilir. Nasıl ki kusursuz sevgi sahibi olabilmek için Baba’nın her daim, kaçınılmaz olarak Oğul’a sebep olması gerekiyorsa Baba ve Oğul da aynı şekilde kaçınılmaz olarak, ezelden beri Kutsal Ruh’a sebep olmalıdır. Sonuç: Üçlü Birlik her zaman var olmalıdır.
Ayrıca Swinburne’e göre tek zorunluluk biçimi kavramsal zorunluluktur ve onun bu argümanı ve kabulleri de doğal olarak kavramsal zorunluluğa dayanmaktadır. [3]
Burada doğal olarak akla şu soru gelebilir: bizi üç kişide durduran şey nedir? Swinburne’e göre bizi üç kişide durduran şey, sevginin paylaşılması (Baba’nın Oğul’a sebep olması) ve yine sevginin paylaşılması için işbirliği yapılmasının (Baba ve Oğul’un Kutsal Ruh’a sebep olması) en iyi iki eylem türü olması ve dördüncü kişiye sebep olmakla elde edilecek farklı bir iyi eylem türünün olmamasıdır. Ancak her halükarda daha fazla ilahi kişiyi var etmek iyiliği arttırmaz mı? Swinburne bu hususta şunları söyler:
‘‘Bu durumda, Baba (diğerleriyle birlikte) ne kadar çok ilahi kişi meydana getirmiş olursa olsun, daha fazlasını meydana getirmesi her zaman daha iyi olurdu. Ancak 1. bölümde gördüğümüz gibi, bir kişi her biri bir öncekinden daha iyi olan ve aralarında ‘en iyisi’ bulunmayan, birbiriyle bağdaşmaz bir dizi eylemden birini seçme durumunda kaldığında, bu eylemlerden herhangi birini yapması onun kusursuz iyiliğini göstermesi için yeterlidir. (Yalnızca üç ilahi kişi meydana getirmek, yalnızca dört ilahi kişi meydana getirmek gibi alternatif bir eylemle bağdaşmaz, bu durum genel olarak da böyledir.) Dolayısıyla, Baba'nın kusursuz iyiliği, yalnızca iki ilahi kişi daha meydana getirmesiyle sağlanmış olur. İlahi doğasını gerçekleştirmek için dördüncü bir ilahi kişi meydana getirmek zorunda değildir.’’ [4]
Ancak yine de başka kişilerin var edilmesi sevgiyi (tür olarak olmasa da) artırmaz mı?
Swinburne şöyle yanıtlar:
‘‘Fakat bu durumda, dördüncü herhangi bir ilahi kişi, metafiziksel zorunluluk anlamında bile zorunlu olarak var olamazdı. Onun varlığı, ontolojik olarak zorunlu bir varlığın var oluşunun kaçınılmaz bir sonucu olmazdı; bu yüzden de ilahi sayılamazdı. Dolayısıyla, dördüncü bir ilahi kişi var olamaz. Üç ilahi kişinin var olması zorunludur ve ilahi kişiler yalnızca üç tane olabilir.’’ [5]
Swinburne’e göre sadece Oğul ve Kutsal Ruh ilahi doğanın gerçekleşmesi için zorunluyken başka bir ilahi kişi bu ilahi doğanın gerçekleşmesine katkı sağlamayacağından dolayı metafiziksel olarak zorunlu olamaz, ki bu durumda ilahi bir kişi dahi olamaz.
Swinburne’ün A Priori Argümanının Eleştirisi
Swinburne’ün bu argümanına getirilen belki de en yaygın eleştiri, bu argüman bir tür üç tanrıcılığa (tritheism) yol açacağı şeklindedir. Benim itirazım buna odaklanmaktan ziyade, tek Tanrı’nın Swinburne’ün akıl yürütmesinden hareketle üç kişilik bir tabiata sahip olmasının gerekliliğini sorgulayacak.
Kanaatim odur ki Swinburne’ün argümanında çok sayıda, yeterince temellendirilmemiş varsayım bulunmaktadır (dahası Swinburne bunların kavramsal olarak zorunlu olduğu iddiasındadır):
- 1. Tanrı özsel olarak sevgi doludur.
- 2. Sevgi niteliğine özsel olarak sahip olmak, sevgi eyleminin aktüel edilmesini gerektirir.
- 3. Sevgi niteliği başka kişilere yönelik olarak aktüel olur.
- 4. Kusursuz sevgi denklerin sevgisidir.
Her dört varsayımın da bir hayli tartışmalı olduğunu ve bunları kabul etmemiz için zorlayıcı gerekçelerimizin olmadığını düşünüyorum.
1, 2 ve 3 Numaralı Varsayımların Değerlendirilmesi
Bu varsayımların ilk üçünü sağlıklı bir şekilde değerlendirme noktasında en çok önem arz eden unsurlardan biri, sevginin özsel mi yoksa arızi bir nitelik mi olduğu ve özsel niteliğe sahip olmanın neleri gerektirdiğidir.
Bu noktada elimizde üç farklı senaryonun olduğunu düşünüyorum:
Birinci senaryoya göre, sevgi Tanrı’nın özsel niteliğidir ve bu niteliğe sahip olması için başka varlıkların aktüel edilmesi gerekir (1, 2 ve 3 numaralı varsayım). İkinci senaryoya göre Tanrı’nın özsel olarak sevgi dolu olması için başka varlıkları aktüel etmesi gerekmez. Üçüncü ve son senaryoda ise sevgi Tanrı’nın arızi niteliği olarak kabul edilir.
Senaryo 1
Bu senaryoya göre Tanrı özsel olarak sevgi doludur ve bunun için -sevginin tanımı gereği- başka kişilerin var edilmesi yani sevgi eyleminin aktüel edilmesi gerekir ki bu Swinburne’ün argümanının dayandığı varsayımdır. Zira ona göre Tanrı zorunlu ve ezeli olarak üç kişilik bir tabiata sahip olacaktır. Ama bu varsayımın neden kabul edilmesi gerektiğini anlamıyorum. Örneğin Tanrı’nın iyilik sıfatının sevgi sıfatını gerektirdiği şeklindeki iddia gibi, gayet makul bir şekilde iyiliğin merhamet, adalet ve cömertliği gerektireceği de iddia edilebilir. Din felsefesi literatüründe çoğunlukla Tanrı’nın özsel olarak iyi olduğu kabul edilir. Swinburne de bu hususta aynı şekilde düşünür. Ancak aynı zamanda Tanrı bir şeyler yaratmamakta özgürdür. Yani Tanrı dışında hiçbir şey olmasaydı dahi Tanrı özünde mutlak iyi olacaktır. Merhamet, adalet ve cömertliğin de Swinburne’ün sevgiyi tanımlamasına benzer şekilde başka kişilere yönelik olduğu veya başka kişilere yönelik sergilenmesinin iyiliğin daha yüce bir formu olduğu savunulabilir. Hatta -yine Swinburne’ün iddia ettiği gibi- Tanrı’nın başka kişilere cömertlik yapma imkanı varken onları var etmeyip yalnız başına var olmasının -cömertliğin de başka varlıkları gerektirdiğini makul kabul ettiğimizi hatırlayın- kötü olduğu da iddia edilebilir. Ancak başka kişiler var olmamasına rağmen Tanrı özsel olarak merhametli, adaletli ve cömert olabiliyorsa, buradan, sevgi için de aynı şeyin söylenebileceği ve senaryo 1’in kabul edilmesi yönünde pek güçlü bir gerekçenin olmadığı sonucuna varıyoruz.
Bu noktada merhamet, adalet ve cömertliğin de başka kişileri gerektirmesi gerektiği şeklindeki tanımını kabul edersek bu niteliklerden yola çıkan türden bir Üçlü Birlik argümanı da inşa edilip edilmeyeceği sorusu gündeme gelebilir. Ancak Swinburne aynı fikirde olmayacaktır zira o, Yahudilik ve İslam’ın tek kişilik Tanrı’sının da özsel olarak mutlak iyi (bu durumda merhamet, adalet ve cömertliği de kabul etmelidir, aksi takdirde bize de sevgiyi benzer şekilde reddetme hakkı doğar) ve bir şeyler yaratmada özgür olduğunu kabul eder. Yani tek kişilik bir Tanrı tek başına var olsa dahi benim zikrettiğim niteliklere sahip olacaktır, bunun için Swinburne’ün varsaydığı türden başka kişileri var etmeye yönelik aktüel bir eylem zorunlu değildir. Ayrıca merhamet gibi bir sıfatın bir kişiden daha zayıf başka bir kişiye karşı sergilenebileceğini kabul edersek, buradan Tanrı’nın bu niteliği aktüel etmesi için gerçekleştireceği eylemin yani varlığına sebep olacağı kişilerin kendisine denk olamayacağı sonucu çıkar. Ki bu da Üçlü Birlik’in reddi anlamına gelmektedir. Yani Tanrı bu niteliklere sahip olması için başka kişilere sebep olacaksa bunlar -merhametin tanımı gereği- ilahi kişi olmamalıdır. Öte yandan Swinburne merhamet, adalet ve cömertliğin kendisinin veya onların en yüce formunun bir başka kişiye karşı sergilenmesi gerektiğini reddedecek olursa, aynı şekilde bize de kendisinin sevgi tanımını reddetme izni vermelidir.
Sonuç olarak Tanrı’da özsel olarak (1 numaralı varsayım) bulunan sevgi niteliğinin mutlaka başka kişilerin (3 numaralı varsayım) aktüel olmasını (2 numaralı varsayım) gerektirdiği iddiasını kabul etmek için güçlü gerekçelerimiz olmadığı gibi (nitekim merhamet, adalet ve cömertlik sıfatlarında benzer bir akıl yürütme yapılmıyor) bu kesinlikle bir kavramsal zorunluluk gibi de görünmemektedir. O halde bu senaryoyu kabul etmek zorunda değiliz. Swinburne’ün de argümanı bu senaryoyu varsaydığından dolayı başarısızdır.
Senaryo 2
Bir önceki senaryoda sevginin Tanrı’nın özsel bir niteliği olmasının, bu niteliğe karşılık gelen herhangi bir eylemin (başka varlıkların aktüel edilmesi) sergilenmesini zorunlu kılmadığını savundum. Şu anda ele alacağımız senaryo ise argümanın kabul ettiği ilk senaryoyla uyumsuzdur ve bu senaryonun makuliyetine dair sunulacak her iddia aynı zamanda Swinburne’ün 1, 2 ve 3 numaralı varsayımlarını kabul etmek zorunda olmadığımız yönünde gerekçeler oluşturacak ve kavramsal zorunluluğu ortadan kaldıracaktır. Bu senaryoda Tanrı başka varlıkları aktüel etmeden de özsel olarak sevgi dolu bir doğaya sahip olabilir. Bunun ise iki yolu bulunmaktadır:
Senaryo 2.a.
Tanrı kendini sever. Bu durumda sevgi dışsal, başka varlıkları gerektiren bir özellik olma zorunluluğundan çıkar. Sevgi aktüel olmasına rağmen başka kişilere yönelmiş değildir. Bu esasında Üçlü Birlik lehindeki a priori argümanlara getirilen en yaygın eleştirilerden biridir. Ben bu eleştiride haklılık payı olduğuna inanıyorum. Tanrı kendini zorunlu olarak sonsuz bir şekilde, ezeli olarak severek sevgi niteliğini aktüel edebilir. Swinburne Tanrı’nın başka kişileri var etme ve onlarla etkileşime girme imkanı varken bundan kaçınmasının, yalnız bir şekilde var olmasının kötü olacağını söyler. Bunu da Dionysosçu ilkeye, iyiliğin yayılıcı olduğu kabulüne dayanarak savunur. Fakat bu, epey antropomorfik bir okuma gibi durmaktadır. Nitekim Tim Mawson’ın da haklı olarak işaret ettiği gibi bizim eylemlerimiz halihazırda var olan diğer kişileri etkilediği ve bizler özsel olarak ideal olmaktan çok uzak bir yaratılış düzeninde olduğumuzdan dolayı iyi olmak, yeni şeyler meydana getirmeyi ve halihazırda var olan şeyleri geliştirmeyi gerektirebilir. Ancak Tanrı’da durum oldukça farklıdır. Nitekim Tanrı’nın yaratma eyleminden önce var olan hiç kimse yoktur. Haliyle Tanrı’nın eylemlerinden iyi veya kötü yönde etkilenebilecek kimse yoktur (ve Tanrı birilerini var etmedikçe de olmayacaktır). Dolayısıyla böyle bir dünyada eylemde bulunmayı zorunlu kılacak gerekçeler de yoktur ve bu da -Mawson’ın da dediği gibi- Swinburne’ün kabul ettiği şekilde kavramsal zorunluluğu ortadan kaldırır. [6]
Elbette Tanrı’nın bir başka kişiyi var etmesi için çok iyi nedenleri olabilir, hatta Tanrı için bir başka kişiyi var etmek alternatif eylemlere kıyasla daha fazla gerekçeye de sahip olabilir. Ancak bu, kişinin bu eylemi yapmadığı durumda o kişiyi kusurlu kılmıyorsa bir zorunluluk olmaktan çıkar. Swinburne kusursuz iyiliğin her zaman için en iyi eylemi yapmayı gerektirdiğini savunur. Mawson ise haklı kılıcı ve zorunlu kılıcı gerekçe arasında bir ayrıma gider ve bir eylemi diğerinden daha iyi kılan gerekçe sadece haklı kılıcı bir gerekçeyse, kişinin kusursuz doğası için zorunlu kılıcı bir gerekçe değilse Tanrı’nın bu eylemi gerçekleştirmemesinin onun kusursuz iyiliğine halel getirmeyeceğini söyler. [7] Mawson bu noktayı şöyle aktarır:
‘‘Eğer bir kimse, benzersiz bir şekilde en iyi olan ve kendisi için diğer tüm eylemlerden daha fazla gerekçe bulunan bir eylem var olsa bile, onu benzersiz bir şekilde en iyi kılan gerekçeler yalnızca haklı kılıcı gerekçeler olduğu sürece, kusursuz iyiliğin kişiden bu eylemi gerçekleştirmesini zorunlu kılmadığını düşünüyorsa, argüman çöker. Ben böyle düşünüyorum ve bu yüzden durumları bu şekilde değerlendiriyorum.’’ [8]
Mawson’ın Swinburne ile yaşadığı bu anlaşmazlık daha derinde Swinburne’ün kusursuz iyiliğin neleri gerektirdiğine yönelik analiziyle ilgilidir. Mawson bunu şu şekilde açıklar:
‘‘Swinburne, bir eylemin iyi olduğunu kabul etmenin, onu yapmak için bir miktar motivasyona sahip olmayı; bir eylemin diğerinden daha iyi olduğunu kabul etmek ise onu yapmak için daha büyük bir motivasyona sahip olmayı gerektirdiğini söyler. Ben ise şart değil diyorum. Bir eylemi neyin en iyi kıldığını, kendisi için diğer tüm eylemlerden daha fazla gerekçe bulunan bir eylemin haklı olarak en iyi diye adlandırılabileceği şekilde çözümlersek; Swinburne'ün aksine, kusursuz iyiliğin kişiden her zaman en iyi eylemi yapmasını gerektirmediğini söylerdim. Bir eylem, yalnızca onu yapmak için var olan ama onun yüzünden ikinci sıraya itilen diğer eylemleri yapmak için var olmayan haklı kılıcı bir gerekçeden ötürü en iyi olduğunda, kişi sadece bu en iyi eylemi yapmayı başaramadı diye kusursuz iyilikten ödün vermiş sayılmaz.’’ [9]
Şimdi de Swinburne’ün Üçlü Birlik’in iki kişisinden üçüncü kişisine geçişine bakalım. Burada Swinburne, iki kişi arasında paylaşılan sevginin bencilce olacağını ve sevginin paylaşılması için bu iki kişinin iş birliği yapması gerektiğini söyler. Hatta daha da ileri giderek bunun kavramsal zorunluluk olduğunu savunur. Ancak Mawson’a göre bu iddia da isabetli değildir. Çünkü ona göre Swinburne’ün bir çiftin sevgisinin bencil olabileceğinden daha güçlü bir iddiaya ihtiyacı vardır: çiftlerin bencil olmaktan başka şansları olmamalıdır. Mawson bu noktada şunları söyler: ‘‘…karı ve kocanın yalnızca birbirleriyle ilgilendiği bir evlilik—(yeni birini var etmedikleri sürece) iyilik ya da kötülük adına etkileyebilecekleri başka hiç kimse olmadığı gerçeğinden dolayı (örneğin bir ıssız adada sonsuza dek mahsur kaldıkları için) -bana göre bir evlilik olarak kusurlu/eksik değildir. Sevilene duyulan kusursuz aşk, Richard of St. Victor ve Richard of Oriel’in aksine, her ne kadar sevilenin fiilen var olan başka herkes tarafından sevilmesi arzusunu barındırmayı gerektirse de, sevileni sevecek (ve onun tarafından sevilecek) kendisinden başka ek bir kişinin daha var olması arzusunu barındırmayı gerektirmez.’’ [10]
Şunu da vurgulamak gerekir ki Swinburne’ün sevgiyi, sevgi eyleminin aktüel edilmesi gereken özsel bir nitelik olarak görmesi hususundaki iddiaları doğru olsa ve benim (ve Mawson’ın) Swinburne’ün argümanının hatalı öncüllere dayandığı şeklindeki iddiam yanlış olsa bile bu onun argümanı için yeterli olmayacaktır çünkü Swinburne’ün iddialarının kavramsal zorunlulukla doğru olması gerekir. Benim eleştirilerim ise böylesi bir zorunluluğu ortadan kaldırmak için yeterlidir.
Senaryo 2.b.
Bir önceki senaryo (2.a.) sevginin Tanrı’nın özsel niteliği olması için sevgi eyleminin aktüel olması gerektiğini varsayarak Swinburne ile hemfikir olurken, bu sevginin başka bir kişiyi gerektirmeyebileceği iddiası bakımından ondan ayrılmıştı. Bu senaryoda ise Tanrı’nın sevgisinin başka kişileri gerektireceği iddiasını, yani Tanrı’nın kendi kendisini sevmesinin yeterli olmayacağı görüşünü doğru kabul edeceğim. Sevgiden bahsedebilmek için başka varlıklar gerekir. Ancak buradan hareketle başka varlıkların aktüel olarak (2 numaralı varsayım) var edilmesi gerekir mi? Bundan şüpheliyim. Bana öyle geliyor ki Tanrı kendisinden başka hiçbir kişiyi aktüel etmeseydi bile özsel olarak mutlak sevgi sahibi olabilirdi.
Şu anda bahsettiğimiz senaryo esasen 1 numaralı senaryonun tam tersidir. Aslında bu senaryodan 1 numaralı senaryoyu eleştirirken bahsetmiştik. Yani Tanrı’nın sevgi niteliği, merhamet, adalet ve cömertlik nitelikleri gibi tanımlanarak dışsal varlıkları/kişileri gerektirmeden de (Swinburne’ün bunu kabul etmesi gerektiğini belirtmiştim) Tanrı’yı özsel olarak sevgi dolu kılabilir. Ancak burada, birinci senaryodaki eleştirimi pozitif bir argümana çevirmeyi planlıyorum. Bana kalırsa Tanrı’nın özsel olarak mutlak sevgi sahibi olması için başka varlıkların aktüel edilmesi gerekmiyor. Tanrı’nın sevgisi makul bir şekilde şu şekilde revize edilebilir: ‘‘herhangi bir varlığın aktüel olması durumunda, o varlığa sergilenecek mutlak sevgi.’’ Bu tanıma göre Tanrı öylesine sevgi doludur ki, eğer özgür iradesiyle herhangi bir başka kişiyi aktüel etmeyi seçerse ona kusursuz bir sevgi gösterecektir. Bu bence başka varlıkların aktüel olmasını gerektirmeden Tanrı’nın özünde mutlak sevgi sahibi olması için yeter koşuldur. Nitekim Tanrı’nın iyilik sıfatı (merhamet, adalet, cömertlik) söz konusu olduğunda da buna benzer bir yol izleniyor gibidir. Bir yandan Tanrı’nın başka varlıkları yaratmada özgür olması, yani bu varlıkları hiçbir zaman yaratmayabileceği söz konusu iken, bu varlıkların yaratılmadığı zamanlarda bile (Swinburne’ün Tanrı’nın zamansallığını onayladığını hatırlayın) Tanrı mutlak merhamet, adalet ve cömertlik sahibidir. Bunun da nedeni, bana öyle görünüyor ki, Tanrı’nın doğası gereği, başka varlıkların aktüel olduğu her durumda onlara karşı mutlak bir iyilik sergilemeye hazır olmasıdır ancak bu varlıkların/kişilerin varlığı Tanrı’nın tercihine kalmıştır. O halde bir benzerini neden sevgi sıfatına uygulamayalım? Bir Müslüman veya Yahudi’nin Tanrı’nın mutlak sevgini bu şekilde ele almasında (var olması durumunda her bir kişiye kusursuz sevgi göstermek) herhangi bir sorun görünmemektedir. Haliyle Swinburne’ün başka varlıkları aktüel olarak içermesi gereken sevgi tanımını kabul etmemiz için pek makul gerekçeler olmadığı gibi, daha da önemlisi, bu bir kavramsal zorunluluk da içermez.
Senaryo 3
Bu senaryo sevginin Tanrı’nın özsel bir niteliği olarak kabul edilmek zorunda olup olmadığını (sadece 1. varsayım) sorgulayacak. Bunu kabul etmek zorunda olduğumuzu sanmıyorum. Dahası, böyle bir kabul için Swinburne’ün Üçlü Birlik’i baştan varsaydığı düşüncesindeyim. Birçok teistik gelenek sevginin Tanrı’nın özsel değil, arızi niteliği olduğunu kabul eder. Özellikle tek kişilik Tanrı tasavvuruna sahip olanlar… Bunun nedeni de Tanrı’nın tek bir kişi olması ve özgür iradeli olmasıdır. Zira Tanrı başka kişileri özgür iradesiyle var edebilir ve özgür iradenin doğası gereği bunu tercih etmemesi de mümkün olduğundan Tanrı özsel/zorunlu olarak sevgi sahibi olmak zorunda değil, arızi/olumsal olarak bu niteliğe sahip olabilir. Bu noktada Swinburne, sevgiyi herhangi bir ek gerekçe sunmadan özsel bir nitelik olarak kabul ederek Üçlü Birlik’i baştan varsaymış gibi görünmektedir. O halde Swinburne, bu senaryoyu elemekte başarısız olmuştur.
4 Numaralı Varsayımın Değerlendirilmesi
Dört numaralı varsayım, en yüce sevginin denklerin sevgisi olduğunu savunur. Fakat ben bunun da epey antropomorfik hatta materyalistik bir okumaya dayandığı kanısındayım. Zira hiç kuşkusuz, içinde bulunduğumuz evrende iki denk kişinin birbirine olan sevgisi, sevginin harika bir formudur. Ancak en yüce formu mudur? Ve bu bir kavramsal zorunluluk mudur? Bundan hiç emin değilim. Zira denkler arasındaki sevginin, sevginin en yüce formu olduğu iddiası, sevgi nesnelerini insanlarla sınırlar gibidir. Halbuki Tim Mawson’ın da işaret ettiği gibi, bizler için en yüce sevgi, bize denk olmaktan en uzak kişi olan Tanrı’ya duyulan sevgi değil midir?
Ancak her halükarda Tanrı, tek başına var olduğu bir mümkün dünyada yalnızca kendini sevebilir ve dahası kendine denk olurdu. Yalnızca kendisini seven yalnız bir ilahi varlık, -daha önce de belirttiğim nedenlerden ötürü- sırf bu durumdan dolayı sevgi bakımından kavramsal bir zorunlulukla eksik/kusurlu sayılmazdı. [11]
Sonuç
Toparlayacak olursak, Swinburne’ün argümanının başarılı olabilmesi için senaryo 1’in (1,2 ve 3 numaralı varsayımların) doğru olduğunun gösterilmesi gerekmektedir. Yani o, sevginin Tanrı’nın özsel niteliği olabilmesi için Baba Tanrı’nın Oğul’a, daha sonra ikisinin de Kutsal Ruh’a yani başka kişilere aktüel olarak sebep olmasının zorunlu olduğunu göstermelidir. Ancak bu senaryoyu doğru kabul etmek için güçlü gerekçelerden yoksunuz çünkü Tanrı’nın iyiliğinin sevgiyi gerektirmesi gibi, merhamet, adalet ve cömertlik gibi nitelikleri de gerektirebileceği iddia edilebilir. Ve Swinburne’ün sevginin başka varlıklara yönelik olması gerektiğine yönelik gerekçeler de benzer şekilde bu nitelikler için söylenebilir. O halde elimizde iki seçenek var: ya Tanrı’nın bu niteliklere de sahip olması için dışsal varlıklar ve/veya kişiler aktüel etmesi gerekir ancak Swinburne’e göre İslam ve Yahudiliğin Tanrı’sı bu niteliklere sahip olmasına rağmen aynı zamanda evreni yaratmakta özgürdür de. Yani Swinburne; iyiliğin gerektirdiği merhamet, adalet ve cömertlik gibi niteliklere Tanrı hiçbir dışsal kişi ve varlığa sebep olmadan da özsel olarak sahip olabileceği kanaatinde gibidir. O halde bunun bir benzeri sevgiye de uygulanıp Tanrı’nın özsel sevgisi için de başka kişilerin aktüel olmasının bir zorunluluk olmadığı söylenebilir. Ya da Swinburne; merhamet, adalet ve cömertlik gibi niteliklere özsel olarak sahip olmak için de sevgi gibi başka kişileri aktüel olarak var etme zorunluluğunun olacağını savunacaktır ve bu durumda ya kendisinin sevgiden yola çıkan argümanını terk edecek ya da diğer zikrettiğim niteliklerin de en az sevgi niteliği kadar Üçlü Birlik’e işaret edeceğini kabul etmelidir. Ancak bunun teorik yükü oldukça ağır olacaktır, ayrıca merhamet gibi bir niteliğin muhtaç varlıkları ima etmesi de Swinburne Üçlü Birlik lehine merhametten yola çıkan bir argüman inşa etmeye kalkarsa yüzleşmesi gereken bir problem olacaktır. Yani her halükarda Swinburne’ün, sevgiden yola çıkan argümanı cazibesini kaybedecektir.
İkinci senaryo da kendi içinde iki senaryoya ayrılıyor ve bu senaryolardan ilki sevgi niteliğinin dışsal doğasını sorgulamakta ve kusursuz sevgi eyleminin (ve niteliğinin) aktüel olsa da başka kişilere yönelmek zorunda olmadığını iddia ederek özellikle üç numaralı varsayımı hedef almaktadır.
İkinci senaryodaki bir diğer alt-senaryo ise esasında birinci senaryoyu eleştirirken ifade ettiğim hususların bir tür argüman haline getirilmiş versiyonudur. Bu senaryoda da aslında merhamet, adalet ve cömertlik niteliklerinin Tanrı özgür olsa da yani bu niteliklere karşılık gelen eylemi gerçekleştirmese de O’nda özsel olarak bulunabileceği düşüncesinin arkasında yatan (veya yatması gereken) ilkeyi ifade ettim. O da Tanrı’nın özgürce yaratması durumunda var olacak kişilere karşı sergileyeceği kusursuz merhamet, adalet ve cömertlik… Sevginin de bu şekilde yorumlanmasının önünde bir engel olmadığı için ikinci senaryo kabul edilebilir görünüyor veya bir başka deyişle Swinburne’ün argümanı için gerekli olan birinci senaryoyu kabul etmek zorunda olmadığımız sonucuna varıyoruz.
Son senaryoyu ise -Tanrı’nın özgürlüğüyle birlikte düşünüldüğünde sevgi niteliğinin olumsal olduğunu (ve dolayısıyla herhangi bir dışsal kişiyi var etme zorunluluğunun olmadığını)- Swinburne tarafından birinci senaryoya tercih etmememiz gerektiğine yönelik yeterli gerekçe sunulmadığı için eleyemeyeceğimizi ve ilk senaryonun tercih edilmesinin keyfi olacağına işaret ederek savundum. O halde argümanın dayandığı ilk iki varsayımın hatalı olacağını iddia etmiş oldum.
Dördüncü ve son varsayımı ise denkler arasındaki sevginin en yüce sevgi olduğu iddiasının antropomorfik ve materyalistik bir bakış açısında dayandığını fakat devreye Tanrı ve sevgisi girdiğinde dört numaralı varsayımı kabul etmemiz için bir neden olmadığına işaret ederek eleştirdim. Dahası, üç numaralı varsayımdaki sevginin başka kişileri gerektirdiği iddiasına karşıt gerekçelerin bu varsayıma da uyarlanabileceğine işaret ettim. Ve buradan, ilk üç varsayımı kabul etsek dahi Tanrı’nın özsel sevgisi için başka Tanrısal kişilerin gerekli olmadığı, dolayısıyla Üçlü Birlik’e yönelik a priori argümanın başarısız olduğu sonucuna varıyoruz.
Dipnotlar
- [1] Richard Swinburne, Was Jesus God? (Oxford: Oxford University Press, 2010), 23.
- [2] Richard Swinburne, Was Jesus God? (Oxford: Oxford University Press, 2010), 28-29.
- [3] Leftow, Brian (2022). Swinburne. In Anselm’s Argument: Divine Necessity. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press. pp. 118-129.
- [4] Richard Swinburne, Was Jesus God? (Oxford: Oxford University Press, 2010), 33.
- [5] Richard Swinburne, Was Jesus God? (Oxford: Oxford University Press, 2010), 33.
- [6] Mawson, Tim (2025). Swinburne’s A Priori Argument for Social Trinitarianism. Journal of Analytic Theology 13 (1): 102.
- [7] Daha detaylı savunusu için bkz. (Mawson, 2022)
- [8] Mawson, Tim (2025). Swinburne’s A Priori Argument for Social Trinitarianism. Journal of Analytic Theology 13 (1): 102.
- [9] Mawson, Tim (2025). Swinburne’s A Priori Argument for Social Trinitarianism. Journal of Analytic Theology 13 (1): 102.
- [10] Mawson, Tim (2025). Swinburne’s A Priori Argument for Social Trinitarianism. Journal of Analytic Theology 13 (1): 103.
- [11] Mawson, Tim (2025). Swinburne’s A Priori Argument for Social Trinitarianism. Journal of Analytic Theology 13 (1): 102.
Yazar: Fevzi Ata Demirtaş
Editör: Kemal Furkan Onat
