Natüralizm, doğanın var olan her şey olduğu, dolayısıyla doğaüstü şeylerin (tanrılar, cinler, ruhlar ve doğal olmayan değerlerin) var olmadığı inancıdır. Genellikle Metodolojik Natüraliz’den ayırmak için Metafiziksel Natüralizm, Felsefi Natüralizm veya Ontolojik Natüralizm olarak da adlandırılır (aşağıdaki Natüralizm Türleri bölümüne bakınız).
Natüralizm, var olan tüm zihinsel niteliklerin (ve dolayısıyla her zihinsel gücün veya varlığın) zihinsel olmayan özellikler, güçler veya şeyler sisteminden nedensel olarak türediği ve ontolojik olarak ona dayandığını savunur (yani, bütün zihinler, zihin içerikleri, güçleri ve etkileri tamamen doğal fenomenlerden oluşmuş ve nedenlenmiştir). Bazı natüralistik inançlar, yaygın bir şekilde, doğaüstü olarak adlandırılan şeylerin aslında doğal dünyanın bir parçası olduğunu iddia eder.
Metafiziksel Natüralizm’in farklı türleri vardır ancak onlar genellikle iki genel kategoriye ayrılır:
- Fizikalizm (veya Materyalizm): Var olan her şeyin, fiziksel özelliklerinden daha fazlası olmadığı ve var olan yegane tözün fiziksel olduğu inancıdır. Dolayısıyla, şu ana kadar gözlemlenen her şey aslında uzay-zamandaki madde-enerjinin temelde zihinsiz düzenleri veya etkileşimlerinin ürünüdür. Ve bundan başka herhangi bir şeyin var olduğuna inanmak makul değildir.
- Çoğulculuk (Pluralism): Gerçekliğin uzay-zamandaki madde-enerjinin temelde zihinsiz düzenleri veya etkileşimlerine ek olarak çok sayıda töz (soyut nesneler ve tümeller dahil) içerdiği inancıdır.
Natüralizm, Teizmin hiçbir bir türüyle uyuşmaz; Ateizm ile daha tutarlıdır. Natüralizmin tam karşıtı doğaüstü varlıklar, büyülü objeler, Platonik formlar veya sevginin (örneğin) kozmik bir güç olarak varlığını kabul eden Doğa-üstücülüktür (Supernaturalism).
Natüralizmin Tarihi
Tales, Anaksagoras ve özellikle de Demokritos gibi Sokrates öncesi filozoflar ‘‘doğa filozofları’’ olarak adlandırmıştı çünkü onlar genellikle dünyanın yaratılışında veya işleyişinde tanrılar, cinler veya büyünün herhangi bir rolünü açıkça dışlayarak her şeyi yalnızca doğal nedenlere atıfla açıklamaya çalışıyorlardı.
Bu, nihayetinde var olan her şeyi boşlukta hareket eden atomların ürünü olarak (atomculuk) açıklamaya çalışan Epikürcülük veya var olan her şeyi yaratılmamış doğal güçler veya eğilimlerin zorunlu sonucu olarak açıklamaya çalışan Lampsakoslu Strato’nun (yaklaşık MÖ 335-269) ileri Aristotelesçiliği gibi tam gelişmiş sistemlere yol açtı.
Her ne kadar Metafiziksel Natüralizm Batı’yla özdeşleşen bir yaklaşım olsa da, Konfüçyüs felsefesi (en azından 1. yüzyılda Wang Chong’a kadar uzanan hatta daha da eskiye dayanan) içindeki bir gelenek Natüralizm olarak adlandırılabilecek bir görüşü benimsemiştir diyebiliriz.
Hristiyanlığın yükselişi ve baskısı nedeniyle Orta Çağ döneminde Batı’daki seküler felsefe bir tür düşüş yaşadı ve nihayetinde Metafiziksel Natüralizm gayrı-meşru ve sapkınlık olarak görüldü. Aydınlanma Çağı’nın siyasi gelişmeleri gerçek anlamda ifade özgürlüğünü yeniden mümkün kıldığında, birkaç entelektüel (18. yüzyılda Baron d’Holbach gibi) Materyalizm etiketi altında Metafiziksel Natüralizm’in savunusunu kamuoyunda yeniden canlandırdı. Ardından ise, kuantum fiziğindeki gelişmelerle beraber bu, Fizikalizmin daha geniş kapsamlı doktrinine dönüştü.
Özellikle 19. yüzyılda Marksizm ve 20. yüzyılda Objektivizm gibi bazı politik felsefeler, kendi amaçları doğrultusunda Natüralizmi benimsediler, benzer şekilde Seküler Hümanizm’in daha ılımlı siyasi idealleri de bunu benimsedi. Günümüzde, Metafiziksel Natüralizm, dünya nüfusunun ezici çoğunluğu hala doğa-üstücü dünya görüşüne sıkı sıkıya bağlı kalsa da bilhassa bilim camiasında (ancak bununla sınırlı değil) geçmişte olduğundan daha yaygın olarak benimseniyor.
Natüralizm Lehinde Argümanlar
- Önceki Örnekler Argümanı: Üç yüz yılı aşkın süredir empirik metotlar, bir zamanlar doğaüstü olduğu düşünülen birçok şeyin altında dahi sürekli doğal şeyler ve nedenler keşfetmiştir. Bu yüzden, empirik olarak aksini kanıtlayana kadar herhangi bir açıklanmamış olgunun doğal açıklaması olduğunu varsaymalıyız.
- En İyi Açıklama(ya Çıkarsama) Argümanı: Bilimsel açıklaması olmayan olgular hakkındaki sağlam natüralist hipotezler hala açıklama kapsamı ve gücü açısından bütün diğer hipotezlerden üstündür ve herhangi bir doğaüstü alternatiften daha az ad hoc varsayıma başvurmak zorundadır.
- Yokluk (Absence) Argümanı: Eğer doğaüstü gerçekten varsa (tanrılar, güçler veya cinler) o kadar sessiz ve atıldır ki etkileri kapsamlı araştırmaya rağmen neredeyse hiç gözlemlenmez.
- Fiziksel Zihinler Argümanı: Bilim insanları insan zihninin bütünüyle, zaman içinde hayvanlar aleminde evrimleşen farklı etkileşimli fiziksel sistemlerden oluşan işlevsel bir beynin ürünü olduğuna dair çok sayıda kanıt toplamışlardır.
- Kozmolojik Argüman: Doğal süreçlerle akıllı yaşamın oluşması, evren son derece yaşlı ve büyük olmazsa, oldukça olasılık dışı olurdu ancak bu tam da gördüğümüz durumdur ve doğa-üstücülük bize daha olası bir alternatif evrene dair bize herhangi bir fikir vermemiştir.
- Alternatiflerin Makul Olmayışı Argümanı: Herhangi bir doğaüstü şeyin varlığına (ya da herhangi bir şeyi açıkladığına) inanmak için herhangi bir makul argümanın yokluğunda ve doğal dünyanın varlığı (ve her şeyi açıkladığına) inanmak için bazı makul argümanların varlığında Natüralizm, çürütülene kadar kabul edilmelidir (bkz. Ockham’ın Usturası).
Natüralizm Aleyhinde Argümanlar
Natüralizm aleyhindeki argümanlar, büyük ölçüde, Tanrı’nın varlığına veya bir tür akıllı tasarıma dair argümanlardır:
- Çaresizlik Argümanı: Natüralizm insanı çaresizliğe sürükler çünkü yaşamın kozmik anlamına ve özgür iradenin ortadan kaldırılmasına (haliyle de umuda ve ahlaki sorumluluğa) izin vermez.
- Dini Tecrübe Argümanı: Birçok insan Tanrı’yı veya herhangi bir diğer ruhani varlıkları gördüğünü, hissettiğini ve onlarla konuştuğu ve bu dini tecrübelerin de natüralizmi çürüttüğünü iddia etmiştir.
- Mucize Argümanı: Sık sık, sözümona doğaüstü iyileşme durumları, gerçekleşen kehanet, ileriye dönük psişik tahminler veya ilahi bir yardım olmadan bazı kitapların (İncil veya Kur’an gibi) oluşmasının imkansızlığı gibi bazı mucizeler natüralizmi çürütmek için argüman olarak ileri sürülmüştür.
- Tanrı’nın Zorunluluğu Argümanı: Doğaüstü bir özne tarafından yaratılmadığı veya onunla birlikte varlığını sürdürmediği sürece evrenin var olması ve bildiğimiz anlamda yaşamın ortaya çıkışı bir bakıma imkansızdır.
- Kozmik Tasarım Argümanı: Fiziğin temel sabiteleri ve doğa yasaları yaşama izin vermesi için o kadar hassas ayarlanmış görünüyor ki ancak bir doğaüstü tasarımcının varlığı bunu açıklayabilir.
- Yaşamın Olanaksızlığı Argümanı: Yaşamın kökeni doğaüstü bir müdahale olmadan meydana gelmek için o kadar olasılık dışıdır ki (sıfıra yakınsayan bir olasılık) bu yüzden natüralizm yaşamın ortaya çıkışını açıklamakta başarısızdır.
- Biyolojik Tasarım Argümanı: Evrimleşmiş organizmalardaki (örneğin, göz) belli yapılar doğal seçilimle evrimleşemeyecek kadar karmaşıktır (‘‘indirgenemez karmaşıklık’’) ve sadece akıllı bir tasarımın sonucuyla açıklanabilirler.
- Bilinç Argümanı: Bazıları zihinsel deneyimin (veya kualianın) bilimsel olarak açıklanmadığı ve açıklanamayacağını savunmuştur.
- Akıl Argümanı: İnsan aklının belli özellikleri (örneğin; niyetlilik, zihinsel nedensellik, soyut nesneler, mantık yasalarının varlığı) natüralizm tarafından açıklanamaz.
- Fizik Yasaları Argümanı: Fizik yasalarının matematiksel doğası onların arkasında doğaüstü bir bilinci gerektirir ve natüralizm bu fizik yasaları için ontolojik temel sağlayamaz.
- Tutarsızlık Argümanı: Natüralizm her şeyin fiziksel olduğunu varsaydığından dolayı bu iddiayı desteklemek için fizik yasalarını kullanmak döngüsellik oluşturur.
- Ahlak Argümanı: Natüralizm ahlaki olguların varlığını açıklayamaz.
- (Natüralizme Karşı) Evrimsel Argüman: Hem natüralizmin hem de evrimin doğru olduğuna inanmak irrasyoneldir ve çünkü bu kendi kendini çürütür; kılavuzsuz evrimin güvenilir bilişsel yetiler üretme ihtimali ya düşük ya da anlaşılmazdır ve bundan dolayı natüralist evrimin doğru olduğunu iddia etmek aynı zamanda kişinin bunda haklı olma olasılığının düşük veya anlaşılmaz olduğunu iddia etmektir.
Natüralizmin Tipik İnançları (Veya Kabülleri)
Natüralizm genel olarak aşağıdaki inançlara yol açar:
- Evren ya hep vardı ya da tamamen doğal bir kökene sahipti, ne yaratıldı ne tasarlandı.
- Yaşam, kör doğal süreçlerin ve şansın plansız bir ürünüdür.
- Doğal seçilim aracılığıyla yavaş ve kusurlu evrim süreci, yeryüzünde yaşamın yükselişi ve çeşitliliğinin açıklamasıdır.
- İnsanların bağımsız bir ruhu veya zihni yoktur, sadece bilinçli bir zihin üretmek için çalışan maddi bir beyni vardır.
- Zihinsel içerikler (fikirler, teoriler, duygular, ahlaki veya kişisel değerler, güzellik vs.) sadece beynimizin hesaplamalı yapıları olarak var olurlar, bizden bağımsız şeyler olarak var olmazlar.
- Bütün insanlar ölümlüdür çünkü beynimizin ölümü veya tahribi sonucu yaşam mümkün olmaz.
- İnsanlar kültürü ve medeniyeti geliştirmiştir (ve şu an onlara bağımlıdırlar), çünkü sosyal hayvanlar olarak evrildik.
- Tüm tutum ve davranışlar, insanlar için mümkün en büyük değer olan insan mutluluğunun peşinden gitmeye yönlendirilmelidir.
Natüralizmin Türleri
- Metafiziksel Natüralizm (yukarıda detaylıca tanımlandığı gibi), doğanın var olan her şey olduğu, dolayısıyla doğaüstü şeylerin (tanrılar, cinler, ruhlar ve doğal olmayan değerlerin) var olmadığı inancıdır.
- Metodolojik Natüralizm, doğada gözlenebilir olayların, doğaüstünün varlığını veya yokluğunu varsaymadan, yalnızca doğal nedenlerle açıklandığı varsayımıdır ve böylece bu olaylar için doğaüstü açıklamalar bilim-dışı görülür. Bilimsel metodun (hipotez, öngörü, test, tekrar) gerçekliğin incelenmesinde tek etkili yol olduğunu ve bu empirik metotların, doğaüstü olgular olsun veya olmasın, yalnızca doğal olguları tespit edeceğini savunur.
- Mutlak Metodolojik Natüralizm, herhangi bir empirik metodun doğaüstü olguları (var olsalar bile) keşfetmesinin bir bakıma imkansız olduğu görüşüdür.
- Koşullu Metodolojik Natüralizm, geçmişteki deneyimlerimizden hareketle empirik metotların doğal olguları açığa çıkarma olasılığının doğaüstücülükten çok daha fazla olduğu ve bu nedenle doğaüstücü hipotezleri takip etmenin genellikle kaynakların kötü bir şekilde israfı anlamına geldiği ancak bulunurlarsa bile onları empirik olarak doğrulamanın imkansız olmadığı görüşüdür.
- Hümanistik Natüralizm, insanların dünyayı en iyi şekilde bilimsel metot aracılığıyla anlayıp kontrol edebileceğini zira maneviyat, sezgi ve metafizik konseptlerin asla kişisel görüşlerden öteye gidemeyeceğini savunur. Her şey doğa içindeki açıklanabilir süreçlerin sonucu olarak görülür ve bunun dışında hiçbir şey yoktur.
- Etik Natüralizm (veya Ahlaki Natüralizm) etik terimlerin, yine etik terimler (iyi, doğru vs. gibi) kullanılmadan da tanımlanabileceği ve dahası bu etik-dışı terimlerin (etik terimleri bir şekilde Tanrı’nın iradesiyle ilişkilendirmekten ziyade) doğal özelliklere atıfta bulunduğunu ileri süren meta-etik teorisidir.
- Sosyolojik Natüralizm doğal dünya ve sosyal dünyanın büyük ölçüde özdeş olduğunu ve benzer ilkelerle yönetildiğini ileri süren sosyoloji teorisidir. Sosyal bilimlerin incelenmesinde doğa bilimlerinin bilimsel metotlarını kullanmayı savunan Pozitivizm ile yakından ilişkilidir.
- Bunların yanı sıra, Natüralizm ayrıca sanatsal (doğal bir ortamdaki gerçekçi (realistic) nesnelerin tasvirine atıfta bulunan), edebi, sinematik ve tiyatral (sembolik, idealist ve hatta doğaüstü yaklaşımların aksine, inanılabilir bir gündelik gerçekliği kopyalama girişimine atıfta bulunan) bir tarzdır.
Kaynak, (Erişim Tarihi: 20.09.2025)
Çevirmen: Fevzi Ata Demirtaş
Editör: Taner Beyter
