Yüzyıllar boyunca, dört element olduğu fikri -toprak, hava, ateş ve su- Batı bilimine ve popüler düşüncesine hakim olmuştur ki bu insanların dış dünyaya dair olan anlayışının temelden yanlış olduğu anlamına gelir. İç dünyaya -yani, zihnimize ve daha spesifik olarak duygularımıza- dair anlayışımız da benzer bir şekilde kusurlu olabilir mi? Bu konuda yaygın olarak dile getirilen bazı düşünceler, duygu kavramını ele alış biçimimizin benzer bir problemden muzdarip olduğuna işaret etmektedir. Psikologlar, nörobilimciler ve filozoflar da dahil olmak üzere bir çok duygu teoristi, duygu terimini, diğerlerinin duygu olarak kabul etmeyecekleri zihin durumlarına işaret etmek için kullanır. Ve bu teorisyenlerin bazıları, küçük bir grup “temel” duygu olduğunu şiddetle savunurken bu ayrıcalıklı statü bazen (akademik çevrelerde ve dışında) duygu gibi görünmeyen şeylere de verilmektedir. Bu fikirlerin ısrarla savunulması, birçok insanın duyguların ne olduğunu bildiğini sandığını ancak aslında bilmediğini göstermektedir.
Eğer bir kişiden bir duygunun ne olduğunu açıklamasını isterseniz muhtemelen bir kaç örnek sunarak başlayacaktır. Mutluluk, keder, öfke ve korku gibi zihinsel durumları listeleyerek genel fikri anlatmayı umacaklardır. Ve gündelik amaçlar için bu mantıklı bir yöntemdir. Fakat bilimsel amaçlar için daha fazla kesinliğe ihtiyaç vardır.
Duygu teorisyenleri duyguların sebeplerini, sonuçlarını ve duyguların zihnin diğer yanlarıyla olan bağlantısını çalışır. Dolayısıyla, bir duygunun neden bir duygu olduğunu ve onu başka bir zihin durumundan ayıran şeyin ne olduğunu açıklayabilmelidirler.
Ancak duygu teorisyenleri -özellikle psikologlar- duyguların ne olduğu konusunda hemfikir değildir; dahası çoğu, sorunu bir yandan kabul edip diğer yandan gerçekten ele almaktan kaçınarak meseleyi geçiştiriyor gibidir (bu bağlamda, duygu araştırmacısı Agnes Moors önemli bir karşı-örnektir). Örneğin, Hollandalı psikolog Nico Frijda, The Emotions(1986) adlı önemli eserinde, kavramın tanımıyla başlayamayacağını bunun yerine her tanımın bir teorinin hemen ardından takip etmesinin gerektiğini öne sürmüştür. İyi ama, o zaman sorulabilir ki, neyle alakalı olan bir teorinin hemen ardından gelecektir bu?
Duyguyu ‘’bireyin kişisel olarak önemli bir konu veya olayla başa çıkmaya çalıştığı, deneyimsel, davranışsal ve fizyolojik unsurlar içeren karmaşık bir tepki örüntüsü’’ olarak tanımlayan Amerikan Psikoloji Derneği’nin Psikoloji sözlüğünden de pek yardım alamıyoruz ki bu tanım da oldukça geniş. Örneğin, acı ve susuzluk gibi kiminin duygu demekten kaçınabileceği durumlar da bu tanımı karşılıyor. Bütün edimler ve reaksiyon türleri, bir yemeği yemekten bir yarayı kaşımaya kadar, deneysel, davranışsal ve psikolojik elementler içerir.
Duygu teorisyenleri duyguların ne olduğu konusunda henüz bir fikir birliğine varmadıkları için, farklı teorisyenlerin “temel” duygu olarak kabul edilen duygular için farklı kriterlere sahip olmaları şaşırtıcı değildir -temel duygular, tüm kültürlerde ortak olan ve doğuştan gelen özel bir duygu kategorisi olarak kabul edilir. En popüler kriter duyguların mimiklerle bağlantılı ve/ya da çeşitli evrimsel hususları temel alan şüpheli bir takım iddialara dayanıyor. Kriterlerdeki keyfiyet, önerilen temel duyguların sayısında farklılıklar ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bununla birlikte, temel duyguların var olduğuna dair genel görüş duygu teorisyenleri arasında, popüler basında ve duyguların önemli olduğu diğer alanlarda (örneğin insan-bilgisayar etkileşimi) hala etkili olmaya devam etmektedir. Amerikalı Psikolog Paul Ekman ve arkadaşları tarafından 1970’lerde yapılan çalışmaya dayanarak en çok desteklenen varsayım altı tane basit duygu olduğu yönündedir; mutluluk, hüzün, sinir, korku, iğrenme ve şaşırma. Yıllar içinde buna rağmen Ekman kendi temel duygular listesini genişletmiştir.
Şüpheli bir kavram olan temel duygulara dair bu yaygın bağlılık, duyguların ne olduğu sorusu çerçevesinde suyu bulandırmaktan başka bir işe yaramamaktadır. Mantıksal açıdan‚ ‘temel‘‘ olan her duygu, bir duygu olmak zorundadır. Fakat göreceğimiz üzere bu basit beklenti bile tehlikededir.
Duygu gibi bir kavramı tanımlarken genellikle bir şeyin o kavramla ilgili kategoriye ait olması için gerekli koşulları belirtmek isteriz. Duyguyu tanımlamayı zorlu kılan şey ise bir şeyin duygu olabilmesi için tüm gerekli koşulları belirleme zorluğudur. Ancak bir duygunun ne olduğunu tanımlamanın zor olması, bu soruyu görmezden gelmeyi haklı çıkarmaz. En azından gerekli koşulların tümü olmasa da bazılarını belirleyip üzerinde anlaşmaya varılabilmelidir.
Çevrimiçi Random House Unabridged Dictionary (2021) sözlüğündeki duygu tanımını ele alalım: “Bilişsel ve iradi bilinç durumlarından farklı olarak, sevinç, üzüntü, korku, nefret ve benzeri duyguların yaşandığı duygusal bir bilinç durumu.” Bir duygunun duygusal[1] bir durum olduğunu söylemek, duyguların içsel olarak değerlenmiş[2] (zorunlu olarak pozitif ya da negatif) olduğunu söylemektir ki bu nedenle tanımda bilişsel ve iradi durumlar dışlanmıştır. Bilişsel durumlar bildiğimiz ya da inandığımız şeylere (örneğin karmaşıklık, ilgi) bağlıyken iradeye bağlı durumlar ise yapmaya güdülendiğimiz şeylere bağlıdır, genel olarak (örneğin açlık). Bu sözlük, duyguların duygusal ve aynı zamanda bilinçli olduğunu söylemek konusunda birçok duygu teorisyeninden daha başarılıdır.
Son makalede açıkladığım gibi, duyguların zorunlu olarak şu şekilde tanımlanması için güçlü bir argüman öne sürülebilir, duygular:
- içsel olarak değerlenmiş (pozitif ya da negatif)[3]
- bir şey hakkında olan (yani, nesnesi olan); ve
- bilinçli olduğumuz durumlardır.
Eğer biri bir duygu durumunu deneyimliyorsa, o kişi zorunlu olarak iyi veya kötü hisseder ya da örneğin eğer bir nostalji durumu içerisindeyse, kişi, hem iyi hem de kötü hissedebilir fakat kişi ne iyi ne de kötü hissetmediği bir duygu durumunda olamaz. İnsan kayıtsız olduğu bir şey hakkında bir duygu deneyimleyemez. Duyguların duygulandırıcı[4] ya da değerli olduğunu söylemek işte bu demektir.
Duyguların bir şey hakkında olduğu şartı, duyguların modlar gibi daha genel durumlardan ayırt edilmesine ihtiyaç duyar. Sabah iyi bir modda uyanmışsak iyi olan modumuz belirli bir şeyle alakalı olmayan duygusal (pozitif) bir durumdur. Ruh halleri, genel duygusal durumlar (spesifik duygusal durumların aksine) olarak düşünülmelidir. Bu durumlar, ruh haline uygun duygusal durumlara girmeye yatkınlık gösterir. Lastik patladığında kötü bir ruh hali içinde olduğumuzu söylemeyiz, ancak lastik patlaması nedeniyle kötü bir ruh hali içine girebiliriz -genellikle diğer rahatsız edici durumlarla birlikte. Bu nedenle ruh hali kendi başına hiçbir şeye yönelik değildir oysa kötü bir ruh hali içindeyken kolayca hissedebileceğimiz öfke gibi belirli bir duygu, mutlaka bir şeye yönelik olmalıdır. Kızgınken birinin yaptığı bir şeye ya da olan bir şeye sinirli oluruz.
Ayrıca duygular bilinçli olduğumuz durumlardır. Bazı psikologlar bilinçdışı duyguların var olabileceğini savunmuşlardır ancak bu tür argümanlara karşı çıkılabilir, özellikle de (ancak sadece bu nedenle değil) bu argümanların savunucuları davranış değişikliklerinin açıklaması olarak genel olumlu veya olumsuz durumlara (öfke veya gurur gibi belirli duyguların aksine) işaret ettikleri için. Spesifik olmayan etkiler kesinlikle bilinç-dışı bir şekilde birisinin yargılarını ve davranışlarını etkileyebilir(sübliminal reklamcılığı düşünün) fakat bu iş başında bilinçsiz bir etkidir, bilinçsiz(spesifik) bir duygu değil.
On yıllardır üyesi olduğum duygu araştırmaları topluluğundaki bazı kişiler, bu önerilere bile direnecek ve temel duygular kavramına bağlılıklarının yanı sıra duyguların dışsal yönlerine (örneğin yüz ifadeleri) vurgu yapmaya devam etmeyi tercih edeceklerdir. Elbette benim üç koşulum duyguyu tatmin edici bir şekilde tanımlamak için yeterli değildir. Ancak bunlar makul asgari gereklilikleri sağlar -duyguları diğer zihinsel durumlardan ayıran şeyin uzlaşmacı bir açıklamasına doğru atılan bir ilk adımdır.
Ekman’ın orijinal altı temel duygusunun sorgulanabilir bir parçası (ve diğer gruplamaların) şaşırmadır. Şaşırmanın bir duygu olmadığını iddia etmek için fazlaca sebep vardır. Örneğin şaşırmak duygunun zorunluca değerli olması olan ilk koşulumuzu ihlal eder. Evet, şaşırmak bazen duygusal yüklü olabilir fakat öyle olması şart değildir. Çin’in tek bir saat dilimi olduğunu öğrendiğimizde olduğu gibi, şaşırmak ama kayıtsız kalmak da mümkündür – şaşırtıcı, muhtemelen; ilginç, belki duygusal ama çoğumuz için muhtemelen değil. Şaşırmak içsel olarak duygu yüklü değildir. Pozitif ya da negatif kılmak için ‚‘hoş ya da nahoş‘‘ gibi kelimelerle niteleriz ve bu kelimeler duygusal olarak bir iş yapıyor gibi görünürler. Şaşırma bildiğimiz ve inandığımız şeyler hakkında olan bilişsel bir durumdur ve bu duygusal statüsü tartışmalı olan sözde temel duygulardan sadece bir örnektir. İlgi, kabul edilme ve arzu diğerleridir. Bazı varsayılan örnekler duygu dahi değillerse, ‘temel duygular’ hakkında konuşmanın pek bir anlamı yoktur.
Bunları rahatlama, utanç veya endişe gibi duygularla karşılaştıralım. Eğer bu duygu durumlarından birindeyseniz değerlik[5] şartı zorunluca pozitif (rahatlama için) ya da bir negatif durum (diğer ikisi için) anlamına gelir. Bu durumlardan birinde olup da kayıtsız kalamazsınız. Bu arada, hakkındalık şartı bir şeye dair rahatlamayı (test sonuçlarının negatif gelmesi) ve bir şeyden utanmayı (yaptığın bir yorum) ve bir şeyden endişelenmeyi (geç kalabileceğin) gerektirir. Ve bilinç şartı şu anda bu durumlardan birinde olup da bunun farkında olmamanızın mümkün olmadığı anlamına gelir tıpkı acı çekip de bunun farkında olmamanızın mümkün olmadığı gibi.
Önemli olan ise tanımlama sorununun duygu araştırmalarını zorlayan tek sorun olmadığıdır. Örneğin İngiliz-merkezli yanlılığı akla hemen gelen, yüksek sıklıkta kullanılan İngilizce kelimelere gereksiz yere güvenilmesine neden olur ve bu da ilgili duyguların önemli, hatta temel gibi görünmesine neden olurken diğer kültürlerde ve dillerde bu duygu kavramları psikolojik olarak daha az önemli olabilir. Dahası, duygular sıklıkla zamanı geldiğinde salınması beklenen sabit oluşumlar olarak görülürler (temel duygular fikriyle uyumlu, hatta bu fikirden kaynaklanan bir görüş). Fakat duygular daha çok fikirler gibi akışkandır. Duygular çevremizde olup bitenlerle etkileşim halindeyken genellikle bilinçsiz zihinsel süreçlerden bilinçli deneyimler olarak ortaya çıkarlar.
Tüm bu konuları bir arada ele aldığımızda ne sonuç çıkarmalıyız? Cevap temeli sağlam olmayan iddiaları (örneğin altı temel duygu olduğu gibi) eleştirel bir yaklaşım sergilemeden kabul etmememiz gerektiğidir. Bunun yerine daha esnek bir görüş benimseyebiliriz: belki de duyguların zihinsel “yapılar” olduğu önerisinde öne sürülen türden bir bakış açısını yani duyguların, fikirler gibi zihinsel faaliyetlerden ortaya çıktığı anlamında.
18. yüzyılın sonlarında insanlar, dört elementin maddenin nihai bileşenleri olmadığı gerçeğini yavaş yavaş kabul etmeye başladıklarında sentetik kumaşlar, yarı iletkenler veya nükleer enerji gibi kavramları henüz kavrayamıyorlardı. Bilimi doğru anlamanın potansiyel faydalarını genellikle ancak geriye dönüp baktığımızda görebiliriz. Dolayısıyla duyguları daha gerçekçi bir şekilde anlamanın psikoterapiye, insan-makine etkileşimine veya güvenlik gözetim tekniklerine fayda sağlayıp sağlamayacağı henüz bilmiyoruz ama en azından bilimi doğru anlamaya çalışmalıyız ki bu sırf bilim için olsa bile. Bu esnada, ortalama bir insan, günlük yaşamın bu kadar önemli bir yönünün, onu inceleyenler tarafından daha iyi anlaşılmaması nedeniyle kafasının karışması (bilişsel bir durum) ve hayal kırıklığına uğraması (duygusal bir durum) konusunda her türlü hakka sahiptir.
Çevirmen Notları
- [1]Yazar affective kelimesini kullanıyor ki bu aynı zamanda hissi de demektir. Fakat tutarlılığı korumak adına duygusal diye çevirdim.
- [2] İçsel olarak değerlenmiş için valenced terimini kullanıyor ki bu duygusal yüklü olarak da çevrilebilir fakat içsel olarak değerlenmişi mevcut irade dışı bağlam içerisinde daha uygun gördüğüm için içsel olarak değerlenmiş olarak çevirdim.
- [3] Valenced
- [4] Affective
- [5] Yazarın kullandığı terim (Valence) Kimya terminolojisinde atomların birleşme değeri olarak kullanılıyor fakat burada duyguların oluşumunda bir duygunun görünürde olan ya da olmayan bağını vurgulamak için kullanılıyor. Bu yüzden daha genel bir karşılık olan değerlik terimini kullandım.
Andrew Ortony – “Are you sure you know what emotions are?“, (Erişim Tarihi: 20.09.2025)
Çevirmen: Burak Başaran
Editör: Emir Arıcı
