Matematik tam olarak nedir? Mesela biyolojinin canlılar, ya da daha doğrusu, canlıların canlılıkla ilgili unsurları hakkında olduğunu biliyoruz. Camdan aşağı atılmış bir kedinin hareketi fiziğin konusudur, ancak kedinin fizyolojisi biyolojiyi ilgilendirir. Oşinografi okyanusları inceler; sosyoloji insan davranışını uzun vadede kitlesel ölçekte ele alır ve örnekler çoğaltılabilir. Peki bütün bilimler konu ve araştırma alanlarıyla birlikte ortaya konulduğunda, matematiğin konusu olabilecek herhangi bir gerçeklik alanı kalır mı? Bu, tam da matematik felsefesinin temel sorusudur.
İnsanlar matematik felsefesini, sözgelimi muhasebe felsefesinden çok daha farklı bir düzeyde önemserler. Belki bunun nedeni matematiğin kesinliğinin ve nesnelliğinin, sarsılmaz doğruları nihai biçimde ortaya koymasının birçok yaygın felsefi görüşe meydan okumasından ileri gelmektedir. Bu hususla ilgili sorunu olanlar postmodernizm gibi aşırı şüpheci görüşler olduğu kadar gerçekliğin ve gerçeklik bilgimizin tamamıyla ‘bilimsel’ bir açıklamasını bekleyen empirist ve natüralist akımlardır da. Matematiksel doğrularla ilgili en büyük mesele, hem bu doğruların mutlak anlamda zorunlu oluşu hem de insan zihninin bu zorunlulukları ortaya koyduğu kadar onların niçin böyle olması gerektiğini kavrayabilmesidir. Fiziksel-maddesel bir beynin bunu nasıl başarabildiğini açıklamak çok zordur.
Matematiğin bu zorunluluğunu rahatsız edici bulan bir ünlü filozof da Peter Singer’dır. Etik üzerine çok satan kitaplarından birinde, sezgisel bilgiye en güçlü örnek olarak görülen matematiksel sezgi bile doğru olmadığı için etik doğruları sezgilerimizle kavrayamayacağımızı savunur. (1) Singer’a göre “Matematiğin temel doğrularının apaçık belirginliği, matematiği, kullandığı sembollere yüklenen anlamlar sayesinde doğru olan bir totoloji sistemi olarak kavramakla açıklanabilir”. Singer ayriyeten mantıkçılık olarak nitelendirilen ve benimsemiş olduğu matematik felsefesinin “herkesçe olmasa da yaygın olarak kabul edildiğini” iddia etmektedir. Ancak bu iddia yanlıştır ve mantıkçılık 100 yıldır hiçbir ciddi matematik felsefecisi tarafından onay görmemiştir. (2) Ancak Singer gibi insan sezgisinin ilginç gücünün şaşırtıcılığını, açıklama getirmek suretiyle azaltmaya çalışan bir filozofun deflasyonist bir matematik felsefesini savunması son derece normaldir. (3)
“Matematiğin gerçeklikte bir karşılığı var mıdır?” sorusuna iki cevap verilebilir: ‘Evet’ ve ‘Hayır’. Her iki cevap da tatmin edici olmaktan epey uzaktır.
Nominalistlerin başını çektiği ‘Hayır’cılar matematiğin sadece bir dil olduğunu iddia ederler. Bu görüşe göre matematik sadece diğer şeyler hakkında konuşmanın bir yolu yahut (Singer’ın da savunduğu üzere) önemsiz bir mantıksal ilişkiler yığını, ya da sembollerin belirli kurallara göre formel bir düzenlenişinden ibarettir. Nereden bakarsanız bakın, matematik hiçbir şeyle ilgili değildir. Okullarda matematikle tanışma şekli pek de hoş olmayan insanlar (‘Eksi kere eksi artı eder / Bunun sebebini tartışmamıza lüzum yok’) nominalist görüşe belirli bir sempati besleyebilirler. Yine aynı şekilde, gerçekliğe dair ciddi önermeler oluşturmanın kendi işleri ve konuları olduğunu düşünen fizikçiler ve mühendisler için de nominalizm çekicidir. Onlar Laplace dönüşüm tablolarını ve öteki matematiksel araçları, Alman filozof Carl Hempel’in deyişiyle, “teorik meyve suyu sıkacakları” olarak görürler: katı ve somut fizik önermelerinden ilave bir anlam çıkarmak için yararlı, ancak kendi başına içerikten yoksun.
Nominalizm sağduyuya cazip gelebilir, ancak üzerine daha fazla düşünmek onun doğru olamayacağını gösteriyor. Sembollerin kurallar eşliğinde düzenlenişi bir teknik olarak yararlı olsa da matematiğin, “orada, dış dünyada” diyebileceğimiz bir alan hakkında nesnel keşifler yaptığına dair güçlü bir hissimiz var. Mesela asal sayıların dağılımı konusunu ele alalım. Bildiğiniz üzere bazı sayılar asal, bazıları değildir. Bir düzine yumurta karton kutularda 6×2 ya da 3×4 şeklinde düzenlenip yerleştirilebilir. Ancak yumurtalar 11 veya 13’lü paketler halinde satılmaz çünkü 11 veya 13 yumurtayı bir karton kutuya muntazam olarak yerleştirmek mümkün değildir. 12’nin aksine 11 ve 13 asal sayılardır ve asal sayılar daha küçük iki sayının çarpımıyla elde edilemezler. Aslında fikri anlamak bir hayli kolay; fakat bu, onun hakkında keşfedilecek hiçbir şey olmadığı anlamına gelmez.
Asal sayıların sayılar arasındaki dağılım şekli hem düzensizliğin hem de tekrar eden örüntülerin karmaşık bir etkileşimini barındırır. Küçük ölçekte düzensizlik daha belirgindir, hiç asal sayı bulunmayan çok uzun aralıklar vardır -hatta teorik olarak, istediğiniz kadar uzun aralıklar olabilir. (4) Aynı zamanda sonsuz sayıda “asal çifti” olduğu da yaygın olarak kabul edilir. Asal çifti, her ikisi de asal olan ve birbirinden sadece iki sayı uzaklıkta olan sayı çiftleridir, 41 ve 43 sayıları gibi.
Büyük ölçeğe baktığımız zaman ise düzensizlik izlenimimiz kaybolmaya başlar. Sayılar büyüdükçe asallar seyrekleşir; büyük sayılardaki asal yoğunluğu, sayının büyüklüğüyle ters orantılıdır. Örneğin bir trilyondaki (1012) asal sayı yoğunluğu, bir milyondaki (106) asal yoğunluğunun yaklaşık yarısıdır. Asal sayıların dağılımının karmaşıklığı hakkında daha kapsamlı bilgiler, halihazırda matematiğin en ünlü kanıtlanmamış varsayımı olan Riemann hipotezinde yer almaktadır.
Saf matematik, kendi gerçekleri sanki herhangi bir araştırmadan, hatta dilden bile daha önce var olan bir bölgenin topografyasını ortaya çıkarıyormuş gibi görünüyor.
Bu, saf matematiğin, bir sayının rakamlarının toplamı 9’a bölünebiliyorsa o sayının da 9’a bölünebileceğini söyleyen temel okul bilgilerinden en üst düzey soyut cebire kadar geçerli olan bir sonucudur. Bu sonuçtan kaçmak imkansızdır: Saf matematik, kendi gerçekleri sanki herhangi bir araştırmadan, hatta dilden bile daha önce var olan bir bölgenin topografyasını ortaya çıkarıyormuş gibi görünüyor.
Bu düşünceden esinlenen Platonculuk, nominalizme zıt bir matematik felsefesi savunur. Buna göre matematik, kümeler ve sayılar gibi fiziksel olmayan ve uzay ve zamanın ötesinde gizemli bir formlar aleminde var olan soyut nesnelerdir. Bu uçuk bir fikir gibi gözükse de matematikçilerin saf matematik hakkında kesinlikle bu düzlemde konuştuklarını ve onun hakkında sıklıkla bu minvalde düşündüklerini belirtmek gerekir. Ayrıca matematiksel ispatlar, belirli bir mümkün dünyadaki doğa yasalarından bağımsız olarak bütün mümkün dünyalar hakkında bir açıklama verir gibi göründüğü için, Platonculuğun, matematiksel ispatların bu bariz başarısıyla da uyumlu olduğu söylenebilir. Ne de olsa 2 sayısının karekökünün irrasyonel bir sayı olduğunun ispatı gözlemlenerek ortaya konmuş herhangi bir yasaya dayanmaz. Bu ispat daha ziyade, 2 sayısının karekökünü, bu uzaysal ve zamansal değişken dünyaya aşkın bir soyut varlık olarak ele alarak hareket eder. (5)
Fakat bütün bu avantajlarına ve köklü geçmişine rağmen Platonculuk da doğru olamaz. Bizzat Platon’un zamanından bu yana nominalistler Platonculuğa çok ikna edici itirazlar yönelttiler. Örneğin eğer bu soyut nesneler bizim uzaysal zamansal evrenimizin dışında bir yerdeyseler, onlarla herhangi bir algısal temasımızın nasıl olabileceğini hayal etmek zordur. O halde bu soyut varlıkların orada olduklarını nereden biliyoruz? Bazı çağdaş Platoncular, nasıl ki kimya deneylerinin sonuçlarından atomların varlığını çıkarsıyorsak aynı şekilde bu soyut varlıkları da çıkarım yoluyla bildiğimizi iddia ettiler. Ancak sayılar hakkında bildiklerimiz böyle değil gibi görünüyor. Saymayı öğrenen 5 yaşındaki bir çocuk soyutlamalar hakkında sofistike çıkarımlar yapmaz. Onun gerçekliğin sayısal boyutuyla teması çok daha algısal ve doğrudandır. Üstelik hayvanlar dahi bir dereceye kadar sayı sayabilir.
Her halükârda Platonculuğun ana sorunu matematik bilgisinin kazanımından ziyade matematiksel varlıklara dair görüşüdür. Hava durumunu matematiksel olarak ölçtüğümüzde, hesapladığımızda veya modellediğimizde, biz kesinlikle bu dünyadaki gerçek şeylerin matematiksel özellikleriyle, mesela nicelikleriyle uğraşırız. Bu özellikler soyutlama değildir; tıpkı renkler gibi onları görmemize sebep olan nedensel etkileri vardır. Görsel sistem, iki kişinin yan yana gelmesiyle ortaya çıkan aralarındaki uzunluk oranı gibi özellikleri kolayca tespit eder. Bunun için başka dünyalardan gelen soyut varlıklara gerek yoktur, bu varlıklar gerçekten var olsalar bile.
Nominalistler ve Platoncular birbirlerini tutarsızlığa itene ve sekteye uğratana kadar savaştılar, her biri rakibinin görüşlerindeki vahim kusurları ikna edici bir biçimde gösterdi, ama hiçbiri kendi pozisyonunu sağlamlaştıramadı. Şimdi yeniden başlayalım.
Dünyayı, içinde hiçbir formülün yazılmadığı ve matematik hakkında düşünen hiçbir insanın var olmadığı bir zamanda düşünelim. Bu dünyada büyük ve küçük dinozorlar, ağaçlar, volkanlar, akan ırmaklar ve rüzgarlar vardı. Peki, mümkün olduğu kadar tarafsız konuşmamız gerekirse, bu dünyada matematiksel nitelikte olan herhangi bir özellik de bulunuyor muydu? Başka şekilde söylemek gerekirse, bu dünyadaki gerçek şeylerin özellikleri arasında matematiksel olduğunu kabul etmemiz gereken bazı özellikler de var mıydı?
Doğrusu böyle birçok özellik vardı. Örneklerden biri simetridir. Çoğu hayvan gibi dinozorlar da yaklaşık olarak bilateral bir vücut simetrisine sahiptirler. Ağaçlar ve volkanlar da rastgele öğeler içerseler bile yaklaşık olarak küresel bir simetri barındırırlar -yukarıdan bakıldığı zaman, kendi eksenleri etrafında döndürüldüklerinde büyük ölçüde aynı görünürler. Aynı durum yumurtalar için de geçerlidir. Ancak ister tam ister yaklaşık olsun, simetri bütünüyle fiziksel olmayan bir özelliktir çünkü fiziksel olmayan şeyler de simetriye sahip olabilirler; mesela argümanlarda, eğer argümanın son yarısı ilk yarısını ters sırayla tekrarlarsa simetri vardır. Simetri tartışma götürmeyecek şekilde matematiksel bir niteliktir ve saf matematiğin grup teorisi olarak adlandırılan bir dalı simetri türlerini sınıflandırmayı konu edinmiştir. Fiziksel nesnelerde simetri olduğunda çoğu zaman bu bariz şekilde algılanır. Eğer asimetrik bir yüzünüz varsa politikaya atılmanızı pek tavsiye etmem çünkü bu asimetri televizyona çıktığınız zaman anında kötü bir izlenim yaratacaktır. Platoncuların düşündüğü soyutlamaların aksine, tıpkı diğer matematiksel özellikler gibi simetrinin de nedensel etkileri olabilir.
Aynı simetri gibi birçok fiziksel nesneye yüklemlenebilecek bir diğer matematiksel nitelik de orandır. Büyük bir dinozorun boyuyla küçük bir dinozorunki arasında belirli bir oran vardır. Hacimlerinin oranı ise boylarının oranından farklıdır- aslında, hacimlerinin oranı yüksekliklerinin oranından çok daha büyüktür, bu da büyük dinozorları hantal, küçük dinozorları ise çevik yapar. Verili bir oran, iki uzunluk, iki hacim ya da iki zaman aralığı arasında bir ilişki olabilir. Oran, farklı fiziksel varlıklar arasındaki ilişkilerin ortak olarak paylaştıkları şeydir ve bu sebeple fiziksel uzunluk veya hacim gibi özelliklerden çok daha matematiksel bir özelliktir. Oran, bir uzunluğun (veya hacmin, sürenin…) keyfi olarak seçilen bir birimle nasıl bir ilişki içinde olduğunu belirlerken ölçtüğümüz şeydir. Sayıların temel türlerinden biridir. Isaac Newton’un şahsına münhasır o etkileyici üslubuyla ifade ettiği gibi: “Sayı dediğimizde, bir Dizi Birimden ziyade herhangi bir Niceliğin, aynı türden başka bir Niceliğe göre soyutlanmış Oranını anlıyoruz ve bu diğer Niceliği Birim olarak kabul ediyoruz”.
Sayıların ve mantığın bilindik alanını terk etmek istemeyen çoğu matematik felsefecisinin aksine odağımızı uygulamalı matematiğe çevirirsek, dikkatli bir gözlemci fark edecektir ki kendisi fiziksel olmayan ancak mevcut fiziksel dünyada (ve diğer mümkün dünyalarda) gerçekleşebilecek başka birçok niteliksel ve yapısal özellik bulunmaktadır: bunların arasında akışlar, sıra ilişkileri, süreklilik ve kesiklik, alternasyon, doğrusallık, geri bildirim, ağ topolojisi ve daha birçoğu sayılabilir.
Aristotelesçi Gerçekçilik, esas vurgusu matematiksel özelliklerin mevcut dünyada tezahür etme biçimi olan bir düşüncedir. Adından da anlaşılacağı üzere bu felsefenin kurucusu olan Aristoteles, şeylerin özelliklerinin başka bir dünyada var olan soyutlamalar olduğunu savunan hocası Platon’un aksine bu özelliklerin hem gerçek hem de şeylerin bizatihi kendisinde bulunduğunu düşünüyordu. Mesela matematiğin ‘nicelik bilimi’ olduğunu savunan görüş Aristotelesçi Gerçekçiliğin bir versiyonudur ve Newton’un zamanına kadar en muteber felsefi pozisyon olmuştur; ancak Newton’dan bu yana ününü büyük ölçüde yitirmiştir. (6)
Bebeklerin ve hayvanların tekrarlanan motifleri tanıma ve sayıları, şekilleri ve simetriyi yaklaşık olarak kavrayabilme kabiliyetleri vardır.
Aristotelesçi Gerçekçilik matematiksel özelliklerin mevcut dünyada gerçekleşebilirliği üzerine yoğunlaştığından ötürü temel matematiksel gerçeklerin nasıl bilindiğine dair doğrudan bir açıklama verebilir. Bu cevap aslında epey basittir: diğer temel gerçekleri nasıl algı yoluyla biliyorsak, matematiksel gerçekleri de algılayarak biliriz. Örneğin mutlak bir kesinlikle olmasa da uzunluklar arasındaki oranları yaklaşık olarak doğrudan gözlemleyebiliriz. Bebeklerin ve hayvanların da aynı şekilde tekrarlanan motifleri tanıma ve sayıları, şekilleri ve simetriyi yaklaşık olarak kavrayabilme kabiliyetleri vardır.
İnsanların gelişmiş zihinsel kapasiteleri bu basit algılara iki şey ekler. İlki, matematiksel gerçekler arasındaki zorunlu ilişkileri anlayabilmemizi sağlayan görselleştirmedir. Bunu somutlaştırmak için şu basit egzersizi yapalım: İki sıra halinde duran ve her sırada üçer tane olacak şekilde dizilmiş altı çarpı düşünelim. İki sıradaki her çarpı tam alt alta duracak şekildedir. Şimdi bu altı çarpı, her biri ikişer çarpıdan oluşan üç sıra halinde de hayal edilebilir. O halde 2×3 = 3×2’dir. Dikkat edilmesi gereken husus şu ki bunu yaparak yalnızca 2×3’ün 3×2’ye eşit olduğunu fark etmekle kalmıyor, aynı zamanda bu eşitliğin niçin zorunlu olarak böyle olması gerektiğini de anlıyoruz. O halde Platoncuların insan zihninin matematiksel zorunlulukları kavrama yetisine dikkat çekmeleri son derece doğru bir hamledir. Onların ihmal ettikleri noktaysa bu zorunlulukların sıklıkla bu mevcut dünyada gerçekleştiği olgusudur.
İnsan zihninin bu algıların sonuçlarını genişleten ikinci kapasitesi ise ispattır. Matematiksel ispatlar, her biri az önce gördüğümüz “2×3 = 3×2” gerçeği gibi bir dizi içgörüyü birbirine bağlayarak ilk bakışta anlaşılamayan zorunlulukları gösterir; mesela daha önceki paragraflarda sözü edilen asal yoğunluğu ile sayı büyüklüğü arasındaki ters orantı buna iyi bir örnektir.
Natüralizm, insan bilgisini ve diğer her olguyu fizik, biyoloji ve nörobilime indirgeyip bunlarla açıklamaya çalışan felsefi düşünceye verilen addır. Bu tanım göz önüne alındığında hemen fark edilecektir ki Aristotelesçi Gerçekçilik natüralizmle bağdaşır durmamaktadır. Eğer matematiksel özellikler fiziksel dünyada gerçekleşiyor ve algılanabiliyorsa, o zaman matematik, sözgelimi renk algısı gibi natüralizm tarafından rahatça açıklanabilen herhangi bir algıdan daha az açıklanabilir değildir. Fakat Aristotelesçiler matematiksel zorunluluğun gizemli bir zorunluluk olduğu konusunda Platoncularla hemfikirdirler. Zira zorunlu olan aynı zamanda bütün mümkün dünyalarda doğru olandır, o halde nasıl oluyor da mevcut dünya hakkındaki algılarımız vasıtasıyla diğer mümkün dünyalar hakkında da bir şeyler söyleyebiliyoruz? Bu fikrin çarpıcı neticeleri sonucunda orta çağın Aristotelesçi Katolik filozofları olan Skolastikler zihnin zorunlu doğruları kavramasından o denli etkilendiler ki aklın maddeselliğini reddedip ölümsüz olduğuna karar verdiler. Eğer bugünün natüralistleri bu görüşe katılmayacaklarsa karşılaşacakları bazı zorluklar olacaktır. Onlara şöyle bir meydan okuma sunmak isterim: hakiki matematiksel içgörüyü taklit edecek bir yapay zekâ sistemi kurun. “Anlatmayın, gösterin”. Maalesef bu proje ne uzun ömürlü ne de umut vadedicidir.
Matematik felsefesindeki standart alternatifler matematiğin, içinde yaşadığımız dünyayı açıklıyor olması gibi en temel hususlarını izah etmede başarısız oldular. Nominalizm matematiği önemsiz bir dil konumuna indirgeyerek, Platonculuk ise onu mevcut dünyadan ayırıp, matematiksel gerçekliklerin iskeletini oluşturduğu bir başka hakiki dünyaya atfederek yanılgıya düştü. Aristotelesçi Gerçekçilik ise yeni bir başlangıçtır çünkü o, matematik felsefesini, matematiğin gelişip serpildiği o verimli zemin olan uygulama alanlarına bağlar. Aristotelesçi Gerçekçilik hem felsefe hem matematik hem de bizzat matematiğin tahsili için şu mesajı verir: karmaşık semboller tarafından kör olmayın, soyutlamalarda kendinizi kaybetmeyin ve bir gözünüz her zaman mevcut dünyanın matematiksel yapısı üzerinde olsun.
Çevirmen Notları
- (1) Herhangi bir alanda sezgicilik, o alanın belirli önermelerini düşünme veya akıl yürütmeyle değil de doğrudan sezgiyle bilebildiğimizi savunur. Söz konusu alandaki önermeler (özellikle en temel önermeler) apaçıktır, doğrudan algılanabilirdir ve onun bilgisine ulaşmak için üzerine düşünmek gerekli değildir. Bu bağlamda etik sezgicilik, en temel etik önermelerinin doğrudan sezgiyle kavranılabileceğini savunur; matematiksel sezgicilik de matematiğin en temel önermelerinin herhangi bir ispat gerektirmeksizin apaçık ve doğrudan ulaşılabilir olduğunu iddia eder. Bir örnek vermek gerekirse Descartes’ın metodolojisinde sezgi önemli bir yer tutar ve meşhur “Düşünüyorum öyleyse varım” önermesi bir sezgidir çünkü üzerine akıl yürütme gerekmeksizin doğrudan ulaşılabilen apaçık bir önermedir.
- (2) Mantıkçılık, matematiği mantığa indirgemeyi amaçlayan düşüncenin adıdır. Bu bağlamda matematiğin (hangi alanı olursa olsun) bütün nesneleri mantıksal nesnelerdir ve ilaveten mantık, matematiğin en temel konseptlerini tanımlayarak onun ilk ilkelerini türetmeyi sağlar. Matematiksel doğruların zorunluluğu da bu görüşe göre mantığın zorunluluğuyla açıklanır. Mantık, ontolojik konularda nötr olma iddiasında bulunduğundan ötürü matematiği mantığa indirgemek, onu varlık düzleminden çıkarmayı amaçlar. Bu önemli bir felsefi pozisyondur çünkü yazarın metnin ilerleyen kısımlarında bahsedeceği üzere Platon ve Platoncular, matematiğin Formlar aleminde var olan soyut varlıklardan oluştuğunu savunur. Bu nedenle mantıkçılık, Platoncu matematik felsefesine karşı duran bir görüştür.
- (3) Deflasyonizm, felsefenin metafizik alanında “doğruluk” meselesiyle ilgili bir görüştür. Metafizikte geleneksel “doğruluk” düşünceleri, “doğruyu”, önermeler, inançlar veya cümleler gibi şeylerin sahip olduğu bir özellik olarak ele alır. “Doğruluk”, tıpkı renk veya şekil gibi gerçek bir özelliktir. Sözgelimi “Öğle vakti güneşin renginin sarı olduğu doğrudur” önermesinde doğruluk, geleneksel görüşe göre gerçekten de o önermenin sahip olduğu bir özelliktir, nasıl ki sarılık güneşin sahip olduğu bir özellikse. Deflasyonistler ise bu düşünceyi reddeder ve herhangi bir önerme veya cümlenin doğru olduğunu söylemenin, sadece o cümle veya önermeyi tekrar ifade etmekle aynı şey olduğunu savunurlar. Yani deflasyonistlere göre “Öğle vakti güneşin renginin sarı olduğu doğrudur” demek sadece “Öğle vakti güneşin rengi sarıdır” demektir (daha fazlası değil) ve dolayısıyla “doğru” olanın doğası ve özellikleri hakkında herhangi bir araştırma yapmak veya açıklama getirmeye çalışmak nafiledir; zira metafizikte geleneksel “doğruluk” görüşleri, hem “doğru” olanın hem de “doğruluk-yapıcıların” doğası hakkında fikirler ileri sürerler, mesela en yaygın teori olan geleneksel “uyumluluk” teorisi, “Öğle vakti güneş sarıdır” önermesinin ancak ona karşılık gelen bir olgu olması durumunda doğru olacağını savunur.
- (4) Elbette sonsuz sayıda asal olduğu için bu aralık sonsuz mesafede olamaz. Ancak yazarın burada kastettiği, herhangi bir belirli aralık düşünürsek, hiçbir asal sayının olmadığı böyle bir aralık bulunabilir. Sözgelimi hiç asal sayının olmadığı on bin sayılık bir aralık istenirse bulunabilir.
- (5) Aslında Platon’un böyle “uçuk” bir fikri benimsemesinin elbette bazı gerekçeleri vardı. Ana gerekçe metafizikteki meşhur tümeller problemidir. Tümel, birçok somut nesnenin (mesela iki kutup ayısı ya da bir basketbol topuyla bir futbol topu…) ortak olarak paylaştığı özellikler ve ilişkilerdir (mesela “beyazlık”, “yuvarlaklık” “üzerinde olmak” …). Somut nesneler zaman ve mekânda bir kez var olabildikleri halde (bir kutup ayısı aynı anda iki farklı yerde olamaz) tümeller birden çok somutlaşmada var olur (mesela “yuvarlaklık” veya “kedilik” birden çok nesnede bulunduğu için birden fazla yerde ve zamanda vardır, aynı şekilde “sağında olmak” gibi bir ilişki de her somut nesne için geçerlidir) ve dahası bütün nesneler tümellerden oluşur. Nesneler her zaman birbirinden farklı olduğu halde (örneğin her köpek diğerinden farklıdır) hepsinin ortak özellikler barındırması ve aynı ilişkilerde bulunması metafizikte gerçekten cevaplanması hâlâ zor olan sorunlar yaratmıştır. Çözüm olarak bu özellikleri ve ilişkileri, bunların ayrı soyut varlıklar olduğu kabulüne dayanarak açıklayan görüşe “realizm” denir. Bu görüşe göre iki kutup ayısının beyaz olması, “beyazlık” tümelinin iki kutup ayısında da içerilmesinden kaynaklanır. Tümellerin varlıklarını reddeden görüş ise az önce yazarın bahsettiği nominalizmdir. Bir realist olan Platon, tümelleri, bu alemden ayrı bir Formlar aleminde var olan soyut nesneler olarak yorumladı. Somut nesneler de bu Formlar alemindeki soyut varlıkların alt düzey kopyalarıydılar. Örneğin herhangi bir somut kedi, Formlar alemindeki “kedilik” tümelinin alt düzey bir kopyasıdır. Platon’un tümeller hakkındaki bu görüşünü desteklemek için kullandığı en güçlü argüman ise matematik, özellikle de geometriydi. Saf geometrinin nesneleri, somut dünyada ona tekabül eden hiçbir şey olmasa bile doğruydu; mesela Pisagor teoremi, dünyada üçgen şeklinde hiçbir nesne var olmasa bile geçerliydi. Aynı şekilde, hiçbir somutlaması olmasa bile tümeller de ayrı soyut varlıklar olarak vardılar.
- (6) Aristo’nun matematik felsefesindeki bu farklılığın sebebi de yine onun metafiziğinde, tümeller meselesi hakkındaki düşüncesinde yatıyor. Tıpkı Platon gibi Aristo da bir realistti ve tümellerin varlığını kabul ediyordu (bu sebeple onun sistemine Aristotelesçi Gerçekçilik diyoruz). Ancak Platon’un aksine Aristo’da tümeller başka bir alemin soyut varlıkları olmak yerine nesnede tecessüm ederler. Tümeller nesnenin kendisi değildir ancak sadece nesnenin içerisinde var olabilir ve her somut nesne belirli bir oranda madde, belirli bir oranda da Form yani tümel içerir. Nasıl ki Platon kendi fikrini savunmak için geometriye başvurduysa, Aristo’nun tümeller görüşü de biyolojideki türler örneğine benzer. Eğer hiçbir üyesi yoksa, biyolojide o boş sınıfı bir “tür” olarak adlandırmak anlamsızdır (şimdiye değin hiçbir memeli var olmamış olsaydı “memeliler” türü de var olmazdı); aynı şekilde Aristo’ya göre, tecessüm ettiği somut nesneler olmadan da tümellerden bahsetmek anlamsızdır.
James Franklin – “The mathematical world“, (Erişim Tarihi: 31.12.2025)
Çevirmen: Ege Karakılıç
Editör: Emir Arıcı
