Financial Times köşe yazarı Martin Wolf kısa bir süre önce, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında Viyana’da doğan iki kişinin İkinci Dünya Savaşı sırasında yayınladıkları iki kitabın, kalıcı siyasi etkisine dikkat çekti: Friedrich Hayek’in Serfliğe Giden Yol ve Karl Polanyi’nin Büyük Dönüşüm adlı kitapları.
Hayek elbette günümüzün baskın ekonomi felsefesi olan neoliberalizmin öncülerinden biriydi. Ancak Wolf’a göre kendisinin uzun süredir devam eden neoliberal eğilimlerine rağmen Polanyi, bugünü anlamak için “çok daha iyi bir rehber” gibi görünüyordu. Financial Times‘tan meslektaşı Jonathan Derbyshire, Polanyi’yi Michel de Montaigne ve David Hume gibi filozoflara eşlik edecek fantastik bir akşam yemeği konuğu olarak aday gösterdi. Bu arada New York Times, Büyük Dönüşüm‘den esinlenen bir çizgi roman yayınladı.
Ancak Polanyi, liberal kalemler için moda bir referans noktası olmaktan çok daha fazlasıdır. Adı çeşitli sosyalist projelerle ilişkilendirilmiştir. En son olarak ve makul bir sebeple, medya yorumları onu Jeremy Corbyn ve Bernie Sanders’ın “demokratik sosyalist” öncüsü olarak tanımladı. Bundan çok önce, Büyük Dönüşüm neoliberalizmin sol eleştirmenleri için bir mihenk taşı haline gelmişti.
Polanyi’nin çağımız için bir düşünür olduğu konusunda geniş bir fikir birliği var gibi görünüyor. Ancak fikirlerinin güçlü yanlarını ve eksikliklerini tam olarak anlamak istiyorsak Polanyi’ye kendi dönemi bağlamında, Eric Hobsbawm’ın Avrupa tarihinde “felaket çağı” olarak adlandırdığı dönem bağlamında bakmamız gerekir.
Ütopik Bir Çaba
Büyük Dönüşüm‘de Polanyi, kendi kuşağının yaşadığı olayların -iki dünya savaşı, faşizm ve Büyük Buhran- birbiriyle bağlantılı bir “tufan” oluşturduğunu ve bunların kökeninin “ekonomik liberalizmin kendi kendini düzenleyen bir piyasa sistemi kurmaya yönelik ütopik çabasına” dayandığını ileri sürdü.
Dünyayı yıkıma sürükleyen piyasa sistemi neydi? Polanyi, özünde, kendi kendini düzenleyen piyasanın toprak, emek ve parayı meta olarak ele alması gerçeğinde ısrar ediyordu. Piyasa, insan yaşamının bu hayati unsurlarına el koyarak toplumu kendi anarşik ve çarpık yasalarına tabi kılıyordu.
Bununla birlikte kendi kendini düzenleyen piyasanın aşırılığı, asla mücadelesiz bir şekilde hüküm süremeyeceğini garanti etmektedir. Bu, Polanyi’nin ikinci teziydi; yaşamın ve doğanın bir alım-satım hesabına tabi kılınmasının, “toplumsal koruma” talebini kaçınılmaz kılacak kadar ağır sonuçlara yol açacağını öne sürdü.
“Karşı hareket” bu baskıyı tanımlamak için kullandığı terimdi. On dokuzuncu yüzyılda karşı hareket, yıkıcı eğilimlerini dizginleyerek piyasa genişlemesini desteklemişti; ancak bir sonraki yüzyılda piyasa genişlemesinin karşı hareketle uyumu bozuldu.
Büyük Dönüşüm‘ün önemli bir bölümü, yirminci yüzyılın başlarında piyasa sistemini dize getiren “yıkıcı gerginliklerin” haritasını çıkarmıştır. Piyasanın “kör eyleminin” toplumu yok etmesini önlemek için tarife politikaları ve sendikalar gibi korumacı önlemlere ve örgütlere gereksinim vardı. Ancak aynı önlemler ekonomik çöküşün derinleşmesine yol açtı.
Polanyi, devletin piyasalara müdahalesinin piyasaların kötü işlemesine neden olduğu, yüksek ücretlerin daha düşük yatırıma yol açtığı ve güçlü işçi hareketlerinin kapitalizmin iyileştirici gücünü azalttığı şeklindeki Keynes öncesi inançlara bağlıydı. Esnek olmayan piyasaları ile düzenlenmiş kapitalizmin doğası gereği istikrarsız olacağını savunmuştur.
Devrimci On Yıl
Polanyi, küresel liberal düzen yıkıldıkça, siyaset ve ekonomi arasındaki ayrımın düzeleceğine inanıyordu. Devletler, ister faşist ister ilerici bir biçimde olsun, Polanyi’nin deyimiyle “daha bütünlüklü ve tutarlı” ulusal birimlere dönüşüyordu -Polanyi için Roosevelt ve Stalin’in Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği’nde başkanlık ettiği rejimler ikincisinin örneğiydi.
Bu, Büyük Dönüşüm‘ün “Muhafazakâr Yirmiler, Devrimci Otuzlar” başlıklı bölümünün konusuydu. Pek çok okuyucuya göre bu başlık editoryal bir gaf gibi görünmektedir. Polanyi devrimci yirmili yıllara gönderme mi yapıyordu?
Bu on yıl, Rusya’dan Rhineland’a kadar eski rejimleri alaşağı eden bir dizi ayaklanmayla başlamadı mı, ardından İtalya, İspanya ve Küba’daki ayaklanmalar ve Çin ve Latin Amerika’daki radikal öğrenci mücadeleleri gelmedi mi? 1930’lar bu hareketlerin Moskova ve Berlin’in işkence odalarında, Viyana, Barselona, Pekin ve ötesinin sokaklarında söndüğünü görmedi mi?
Ama bu bir sapma değildi. Polanyi’nin koruma ve devrim arasındaki ikilemi kolektif eylem ya da işçi hareketlerine değil, liberal kurumlara atıfta bulunuyordu: Bunlar 1920’lerde olduğu gibi restore mi ediliyordu, yoksa yerlerini devletçi alternatiflere mi bırakıyordu? Onun okumasına göre Stalin’in rejimi “büyük dönüşümün” öncüsüydü, Hitler’inki ise ona “otostop çekmişti”.
Kriz Teorisi
Büyük Dönüşüm, 1980’lerden itibaren neoliberalizm eleştirmenleri arasında etkili oldu. Viktorya dönemi piyasa köktenciliğine yönelttiği sert eleştirileri, Ronald Reagan/Margaret Thatcher ikilisinin bu tür fikirleri yeniden canlandırmasına karşı kullanılabildi.
Ancak bugün, neoliberalizmin ortaya çıkışı öncü aşamasının (1970’ler-1980’ler) ve konsolidasyon yıllarının (1990’lar-2000’ler) ötesine geçmiştir. 2008’deki Büyük Durgunlu’ğun ardından ve şimdi de COVID-19 krizi sırasında ekonomik milliyetçiliğe, sanayi politikasına ve Keynesçiliğe kısmi geri dönüşler yaşandı.
Neoliberalizm bir zombiye dönüştü; tutarlılığı yok ama yine de uygulanabilir alternatiflerle yüzleşmek zorunda değil – Joe Biden’ın ulusal güvenlik danışmanı Jake Sullivan’ın ABD’yi “neoliberalizmin ötesine geçmeye” çağırdığını duyduğumuzda, bunun rüzgarda bir saman çöpü olup olmadığını merak edebiliriz.
2008’deki krizin yarattığı çalkantı Bernie Sanders gibi solcu politikacılar için olduğu kadar Donald Trump ve dünyanın başka yerlerindeki benzer zebaniler için de fırsatlar yarattı. Zaman değiştikçe Polanyi giderek kapitalist kriz politikalarının ve özellikle de aşırı sağın yükselişinin teorisyeni olarak okunmaktadır.
Polanyi için faşizm uzak ya da soyut bir düşman değildi. Protofaşist hükümdar Amiral Miklós Horthy, 1919’da kısa ömürlü Sovyet cumhuriyetinin ardından bir Beyaz Terör başlattığında Macaristan’a dönemedi. Avusturya’da ruhban faşistlerin iktidara gelmesinden sonra İngiltere’ye kaçmak zorunda kaldı.
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Nazi bombardıman uçaklarının İngiliz şehirlerini vurması Polanyi’nin Amerika Birleşik Devletleri’ne kaçmasının bir nedeniydi, ancak asıl korkunç darbeler Orta Avrupa’da kalan ailesine ve arkadaşlarına iniyordu. Küçük kız kardeşi, kocası ve yeğeni Naziler tarafından tutuklandı ve öldürüldü.
Polanyi’nin Amerika’ya varışından sonra, ABD makamları eşi Ilona Duczyńska’nın kendisine katılmasını kalıcı olarak yasakladı. Arka planda bir kez daha faşizmin etkisi vardı -bu sefer ABD tarzı.
Kongre’yi Doğu Avrupa’dan göçü sınırlayan sert yıllık kotalar uygulamaya iten, 1924 yılında Klan ve siyasi müttefiklerinin baskısıydı. Ancak Roosevelt’in dışlanmasının daha yakın nedenleri anti-komünist kararnameler ve Roosevelt’in İngiltere Büyükelçisi Joseph Kennedy ve Dışişleri Bakan Yardımcısı Breckinridge Long gibi faşist sempatiye sahip ABD hükümet yetkilileriydi.
Ricardo’dan Hitler’e
Polanyi, faşizmin yıkımlarından acı çekerken bile onu anlamlandırmaya çalışıyordu. Büyük Dönüşüm sadece “piyasa köktenciliğinin” bir eleştirisi olarak değil, aynı zamanda Avrupa’nın iki savaş arası faşist kesintisinin bir kuramsallaştırması olarak okunmalıdır.
Polanyi’nin analizine göre faşizm, işçi sınıfı isyanı ve Büyük Buhran’da doruğa ulaşan bir dizi krizle yüzleşen zor durumdaki kapitalist seçkinlerin öfkeli bir son çırpınışıydı. Polanyi bu çöküşü yıkıcı gerginliklerin, özellikle de kapitalist ekonomilerin altın standardını sürdürme çabalarından kaynaklanan gerginliklerin bir sonucu olarak görüyordu. Polanyi’ye göre altın standardı, serbest piyasa ütopyasının küresel düzeydeki kurumsal ifadesiydi.
Serbest piyasa ütopyasının kökenlerini Thomas Robert Malthus ve David Ricardo’nun yazılarına kadar götürmüştür. Özellikle Ricardo için ekonomik liberalizmin temel ilkesi toprak, emek ve paranın meta olarak ele alınması gerektiğiydi. Bu nedenle Polanyi şu bilindik sözü söylemiştir: “Alman faşizmini anlamak için Ricardo İngiltere’sine geri dönmeliyiz” -ki bu, Büyük Dönüşüm‘ün ana bölümlerinin konusudur.
Bu noktada Polanyi’nin argümanındaki bir muğlaklığa dikkat çekmeliyiz. Bazen, sanki “kendi kendini düzenleyen” piyasa ekonomisi İngiltere’de ortaya çıkmış gibi yazmıştır. Başka yerlerde ise bunu tamamen ütopik bir istek olarak görmüş, toprağın, doğanın ve paranın tamamen metalaşmasının insan toplumunu istikrarsızlaştıracağı ve parçalayacağı konusunda ısrar etmiştir.
Karşı Hareket
Polanyi’nin şemasında, “karşı hareket” kaçınılmaz olarak bu yıkıcı gidişata direnmek için ortaya çıkmış, ekonominin ve devletin tamamen liberal olmasını engellemiştir. Ricardo, bir devletin kendi kendini düzenleyen piyasaya müdahale etmeye çalışması halinde kendiliğinden oluşan toplumsal güçlerin bu çabalara direneceğini varsaymıştı. Polanyi bu varsayımı tersine çevirerek sınırsız piyasa rekabetinin topluma dayatılmasının kendiliğinden koruyucu bir karşı hareketi tetikleyeceğini, bunun bazı ülkelerde “hükümet işlevlerinin genişlemesi”, bazılarında ise “Sendikalar, Kooperatifler, Kiliseler” aracılığıyla kendini göstereceğini savunmuştur.
Karşı hareket, piyasanın yıkıcı etkilerini kontrol altına almak için fabrika yasaları, sosyal mevzuat, gümrük tarifeleri, merkez bankacılığı ve para sisteminin yönetimi şeklinde devlet müdahalesi için baskı yapacaktı. Devleti temel sosyal refahın ve bir nebze eşitliğin garantörü olarak güçlendirecekti. Polanyi’ye göre devlet böylece “toplumsal kendini korumanın başlıca organı” haline geldi.
Polanyi’nin anlayışına göre sosyalizm, “bir sanayi uygarlığının doğasında var olan, kendi kendini düzenleyen piyasayı bilinçli bir şekilde demokratik bir topluma tabi kılarak aşma eğilimidir.” Patrick Iber ve Mike Konczal, Bernie Sanders’ın sosyalizmini bu tanıma atıfla “çok Polanyaci” olarak tanımlamışlardır.
Michael Burawoy’un da belirttiği gibi, tanım “teleolojinin esintisinden daha fazlasını” içermektedir. Sosyalizmin gelişi önceden belirlenmiş olmayabilir, ancak “endüstriyel uygarlığın içsel bir eğilimini” oluşturuyorsa, zaferi neredeyse kaçınılmaz görünmektedir. Burawoy, burada Eduard Bernstein’ın “demokrasinin siyasi arenadan ekonomik arenaya yasa benzeri bir genişlemesini” öngören evrimsel sosyalizm kavramıyla açık bir paralellik olduğunu belirtir.
Bernstein, liberal bir demokraside proletaryanın genişlemesinin, işçilerin siyasi gücünde bir artışa dönüşme eğiliminde olacağına ve bunun da sosyalizme kademeli bir geçişle sonuçlanacağına inanıyordu. Bu noktaya ulaşılana kadar işçi hareketi etkisini en iyi şekilde “ilerici” burjuvazi ile koalisyonlar kurarak artırabilirdi. Ortak düşmanları kapitalizmin kendisi ya da kapitalist devlet değil, aklın ve toplumsal adaletin ışığını görmeyi reddederek demokratikleşmeye direnen küçük özel çıkarlar kampıydı.
Bernstein ve Bauer
Burawoy’un yorumu isabetlidir, çünkü genç Polanyi gerçekten de Bernstein’dan ve onun öncü sesi olduğu “liberal sosyalist” hareketten ilham almıştı. Budapeşte günlerinde, Bernstein’ın entelektüel bir otorite olduğu bir “burjuva radikalleri” çevresine aitti. Akıl hocası Oscar Jászi, Alman sosyalistin kişisel arkadaşıydı. Bernstein gibi Polanyi de demokrasinin sosyalizme doğru ilerleyeceğinden emindi.
Daha sonra, 1919’da Viyana’ya taşınmasının ardından Polanyi’nin siyasi yörüngesi Avusturya Sosyal Demokrat Partisi’nin (SDAP) lideri Otto Bauer başta olmak üzere Avusturya Marksistlerine yaklaştı. Bu, Avrupa sosyalist hareketinin tarihinde kritik bir andı. Kitlesel siyasi grevler ve savaş karşıtı gösteriler bölgeyi kasıp kavuruyordu. Avusturya-Macaristan donanmasındaki denizciler isyan etti ve devrimci sosyalistler Bavyera ve Macaristan’da konsey cumhuriyetleri kurdu.
Savaş ve devrim deneyimi Avrupa sosyalizminin devrimci ve yurtsever kanatlarının arasını açıyordu. İlk eğilim 1914’ten itibaren kendi ulusal devletlerinin savaş çabalarına karşı çıkarken, ikincisi -Almanya’da Bauer’in SDAP’si ve SPD de dahil olmak üzere- bunu destekledi. Birincisi işçi konseylerine dayalı bir sovyet demokrasisi modelini, ikincisi ise parlamentolara dayalı liberal-demokratik bir sistemi savunuyordu.
1919’da Avusturya, isyanın sancılarını yaşıyordu. Ertesi yıl, SDAP hükümetinin bakanı Julius Braunthal hala “Avusturya işçi sınıfının Kasım 1918’den bu yana istediği zaman kendi iktidarını, konseyler diktatörlüğünü kurma yeteneğine sahip olduğunu” iddia edebiliyordu. Otto Bauer de Avusturya’nın işçi ve asker konseylerinin ikili bir iktidar durumuna doğru ilerleme gücüne sahip olduğuna inanıyordu.
Kaçırılan Fırsat
Bauer, Peter Loewenberg’in ifadesiyle “temkinli, dengeleyici, üstün zekasını karar vermekten kaçınmak için kullanan saplantılı bir teorisyen” olarak ün kazandı. Polanyi’nin eşi Ilona Duczyńska’nın gözlemlediği gibi, Bauer’in “parlak zekası” ve retorik yetenekleri sosyalist sol üzerindeki etkisini destekledi. Ancak her karar anında “harekete geçmekten acizdi”. Duczyńska’ya göre Bauer’in aşamacılığı ve pasifliği determinist bir toplumsal ilerleme anlayışından kaynaklanıyordu.
Yine de Bauer, isyan alevlerini söndürmek için harekete geçme konusunda mükemmel bir yeteneğe sahipti. Asker ve işçi konseyleri onu etkilemiş olsa da bir konseyler cumhuriyeti kurulmasına karşı yorulmak bilmeden mücadele etti. Bauer daha sonra, konseylerin her an bir sovyet cumhuriyeti kurabileceğini ve “onları durduracak hiçbir gücün olmadığını” ifade etmiştir. Ancak SDAP liderliğinin amacı, çalışan insanların mevcut siyasi yapıya uymasını sağlamaktı, bu yapıyı yıkmak değil.
Bauer eylemlerini ve eylemsizliklerini, karşı devrimci bir tepki şeklinde “felaketi” önlemek için gerekli olduğu şeklinde gerekçelendirdi. Duczyńska ise kaçırılan tarihi bir fırsat, 1934’te “açık bir iç savaş ve işçi sınıfının ezilmesi” ile doruğa ulaşan bir dizi moral bozucu tırmanışa yol açan bir ihanet gördü. Onun bakış açısına göre, SPAD’ın 1919’da “devrimi reddetmesi”
…uzun bir Sosyal Demokrat geri çekilmeler dizisi, hiçbir zaman mücadele edilmeyen çekişmeler… iç savaştan tamamen kaçamasa da şimdilik onu savuşturmaya çalışan parti, adım adım gericiliğin ve faşizmin güçlerine teslimine neden oldu.
Bauer’in karşı devrimi önlemek için tasarladığı strateji başarısız olmuştu. Sosyalizme, uzlaşmalar yoluyla yavaş yavaş yürünmemişti. Bunun yerine Avusturya egemen sınıfı, demokrasiyi acımasızca bir kenara bırakmıştı.
Denge Durumundan Çıkmaza
Polanyi’nin Avusturya yıllarını ve Otto Bauer ile olan yakınlıklarını yeniden gözden geçirerek, onun sosyalizm anlayışını, faşizmin yükselişini ve her ikisinde de demokrasinin oynadığı önemli rolü daha iyi kavrayabiliriz.
Bauer, oy hakkının kitlelere yayılmasının proletarya için, kendi deyimiyle, “iktidara giden güvenli ve acısız bir yol” açtığına dair sosyal demokrat inancı benimsemişti. Ancak bundan daha da ileri gitti. Bauer için demokrasi sadece sosyalizmin ilerlemesine yardımcı olacak bir mekanizma değildi; sosyalizmin kendisi de demokrasinin genişletilmiş bir versiyonuydu. Bu anlayışa göre demokrasi, sınıf iktidarının bir aracı olarak hizmet edebilse de 1918-20 Avusturya’sında başlıca sınıflar denge halindeydi ve Bauer’e göre bu durum uzlaşmayı gerektiriyordu.
1920’lerde demokrasinin kaçınılmaz ilerleyişine ve sosyalizme doğru evrimine inanıyordu. Ancak sonraki on yılda siyasi olaylar bu inancını çürüttüğünde, Bauer önceki “denge durumu” tezini yeniden ele aldı. Ona göre faşizmin yükselişi, demokratikleşmeden kaynaklanan sınıf güçlerinin çıkmaza girmesinin bir sonucuydu; işçiler imtiyaz talep etmek için oy kullanarak kapitalistlerin kârlarını baltalamış, onlar da buna faşizmi destekleyerek karşılık vermişti.
Polanyi kendi perspektifini Bauer’inkiyle yakın ilişki içinde geliştirdi. Onun karşı hareket anlayışı demokratikleşme sürecine bağlıydı; mülksüzleştirilmiş sınıflar piyasa güçlerinden korunma talep etmek için oylarını kullanacaklardı, ancak piyasa mekanizması yeni keşfedilen siyasi kaslarının esnemesini sıkı bir şekilde sınırlandırıyordu.
Sonuç bir çıkmazdı. İşçiler kendi çıkarlarını “piyasanın işleyişine müdahale eden” partileri seçerek savundular. Bu durum piyasa güçlerinin verimli bir şekilde işlemesini engelledi ve sanayinin kaptanları demokrasiyi kendi çıkarlarına tabi kılmaya ya da tamamen ortadan kaldırmaya çalışarak tepki gösterdi.
Demokrasi Kapitalizme Karşı
Demokrasinin tabi kılınmasının aydınlatıcı örneklerinden biri, 1920’lerin başında Milletler Cemiyeti’nin Avusturya’ya müdahalesiydi. İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya, birliği zor durumdaki ülke için kredi toplamak ve geri ödemelerini denetlemekle görevlendirdi. Görünürde motivasyonları ekonomik ve teknikti, ancak akıllarında açıkça siyasi bir hedef de vardı: SDAP’yi zayıflatmak.
Cemiyet çalışanlarının çok iyi bildiği gibi, temsil ettikleri emperyal-finansal çıkarlar, sağcı Hıristiyan Sosyal ulusal hükümetle işbirliği içinde SDAP tarafından yönetilen “Kızıl Viyana” yönetiminin altını oymalarını istiyordu. Plan, sert kemer sıkma önlemleri uygulamaktı. İşsizlik tahmin edilebileceği gibi yükseldi ve Avusturya Sosyal Demokrasisinin dayandığı işçi sınıfı gücünün altını oydu.
1940’ların ortalarında Polanyi, bu olayların -ve başka yerlerdeki benzer olayların- liberal dünya düzeninin çöküşünü başlattığını savundu. Bugünün bakış açısıyla, bunları daha yavan bir şekilde IMF istikrar programlarının öncüsü olarak görebiliriz.
Demokrasinin tamamen ortadan kaldırılması faşist bir projeydi. Polanyi’ye göre bu proje, siyaseti (demokrasiyi) sermayenin sınırsız egemenliğine tabi kılarak toplumun ekonomik ve siyasi alanlara bölünmüşlüğünün üstesinden gelmeyi amaçlıyordu. “Faşist Dönüşüm” başlığını verdiği Büyük Dönüşüm‘ün tezlerinin erken bir taslağında, “kapitalizme üstün kılınan demokrasi” olan sosyalizm ile demokrasinin kurban edilmesi yoluyla kapitalist iktidarın restorasyonunu temsil eden faşizm arasında keskin bir karşıtlık çizdi.
Teorik açıdan Polanyi, demokrasinin kapitalist toplumun siyasi rejimi olmadığını savunmuştur. Aksine, demokrasi ve kapitalizm zıt yönlerde ilerleyen ayrı sistemlerdi. Ona göre, yirminci yüzyılın başlarındaki felaketi yaratan da bunların uyumsuzluğuydu.
Körelmiş Bir Kılıç
Polanyi kapitalizm ve demokrasinin çatışmasına ilişkin bu teze kendine özgü bir yorum getirmiş olsa da bu tez iki savaş arası Avrupa sosyalistleri arasında yaygındı. İngiliz İşçi Partili politikacı Nye Bevan gibi sol kanat sosyal demokratlar parlamenter demokrasiyi “mülkiyet iktidarının kalbine doğrultulmuş bir kılıç” olarak görüyorlardı. Keskin sosyoekonomik hiyerarşisiyle kapitalizm ile siyasi ve hukuki eşitliğe bağlılığıyla demokrasi arasında tanımladıkları gerilim bugün de geçerliliğini korumaktadır.
Ancak tarihsel analiz olarak bu tez, demokrasi ve kapitalizmi ayrı sistemler olarak ortaya koyan güçlü versiyonunda tutunamadı. Liberal demokrasi, kurallarını koyan elitlerin niyetinde olduğu gibi, kendisini kapitalizme başarılı bir şekilde uyarlamıştır. Franklin Roosevelt ya da İngiltere’de Clement Attlee tarafından gerçekleştirilen ve Bevan’ın bakanlarından biri olduğu tüm reformlara rağmen, bu hükümetler kapitalist iş dünyası elitlerinin yerleşik gücünü olduğu gibi bıraktı.
Polanyi, 1964’teki ölümünden bir yıl önce, Avusturyalı Sosyal Demokratların 1963 başkanlık seçimlerinde adayları Adolf Schärf’e yüzde 55 oy vererek elde ettikleri zaferi alkışladı. Avusturyalı seçmenlerin yarısından fazlasının partileri için oy kullanmasıyla eski sosyal demokrat rüya gerçekleşmiş gibi görünüyordu.
Ancak partinin seçilmiş temsilcileri, sosyalist kurumlardan ziyade emek ve sermaye arasında arabuluculuk yapan korporatist kurumlar inşa etmeye devam etti. Daha sonraki bir aşamada, Avusturya Halk Partisi’nin Hıristiyan Demokratları ile koalisyon hükümetlerinde (1987-2000 ve 2007-17) bu kurumları neoliberal yollara yönlendireceklerdi.
Polanyi’nin diğer öngörüleri savaş sonrası dönemde pek de iyi sonuç vermedi. Sovyetler Birliği onun inandığı gibi demokratikleşmedi. Liberal uygarlığın küllerinden bir anka kuşu doğmadı; piyasa toplumundan demokratik sosyalizme doğru bir “büyük dönüşüm” yaşanmadı. İngiltere’nin kamusal sağlık hizmetleri gibi kısmi metadışılaştırma süreçleri vardı, ancak hükümetler bu tür süreçleri sermayenin çıkarları doğrultusunda işletebilir ve nihayetinde daha geniş metalaştırma mantığını güçlendirebilirdi. Düzenlenmiş kapitalizm Polanyi’nin öngördüğü şekilde istikrarsız olmadı; gerçekten de eşi benzeri görülmemiş bir dünya ekonomik patlamasını denetledi.
Kapitalizmden Piyasa Toplumuna
Polanyi, on dokuzuncu yüzyıldaki serbest piyasa sisteminin, kendi ifadesiyle, devletler tarafından “sürekli, merkezi olarak örgütlenen ve kontrol edilen müdahaleciliğe” dayandığını biliyordu. Ancak yirminci yüzyılda bu argümanı bir adım öteye taşıyamamış, kapitalizmin bürokratik-milliyetçi çizgide yeniden biçimlendiğini görememiştir -ki bu çizgiler çeşitli şekillerde savaş ekonomisi, Keynesyen “büyük devlet”, ithal ikameci sanayileşme ve Sovyet “sosyalizmi” olarak adlandırılmıştır.
Onu geride tutan şey, siyaset ve ekonominin ayrı kurumsal topluluklara dönüştüğüne olan inancıydı; bir yanda devlet, diğer yanda “kendi kendini düzenleyen piyasa”. Bununla bağlantılı olarak, Polanyi’nin Marx geleneğinde kendi kendini genişleten değer olarak sermaye anlayışı ya da sistematik bir kapitalizm teorisi yoktu.
Bu durum onun sömürü, birikim, sermaye yoğunlaşması ve merkezileşmesi ve eşitsiz gelişme gibi temel kapitalist süreçleri analiz etmesini engellemiştir. Çerçevesi, iktidar dinamiklerini keşfetmeye uygun değildi ve devletleri, en azından demokratik koşullar altında, temelde kapitalist organlar olarak değil, ulusun temsilcileri olarak ele alma eğilimindeydi.
Polanyi 1940’larda kapitalizmi bir analiz konusu olarak terk etti ve “kapitalizm” kelimesi sözlüğünden kayboldu. Büyük Dönüşüm‘de bunun yerine “piyasa ekonomisi” ve “piyasa sistemi” terimlerini kullandı. Ekonomist J. K. Galbraith’in gözlemlediği gibi bu terimler, dikkati çatışmalı güç ve sömürü ilişkilerinden ziyade mübadele işlemlerine yöneltmeleri anlamında “yavan” ve “anlamsız”dı.
Polanyi 1950’lerden itibaren çalışmalarına yeniden odaklandı ve sömürge öncesi Dahomey ve antik Mezopotamya’da, Klasik Atina ve Batlamyus Mısır’ında ekonomik yapılar üzerine bir dizi göz kamaştırıcı çalışma üretti. Bu toplumların çoğunda ortak olan, düşmanca bir güvenlik ortamının zorunluluklarından doğan bir ekonomik dirigisme idi -tıpkı kendi zamanındaki Stalinist Rusya gibi.
Kısacası, Polanyi’nin piyasa ekonomisi eleştirisi ilham verici bir çalışma olmaya devam ediyor, ancak sistemin itici güçlerinin değerlendirilmesinde eksik kalıyor. Bugün sosyalist teori için önemi, ekonomik liberalizm eleştirisinde, geniş kapsamlı ve çoğu zaman parlak ekonomi tarihçiliğinde ve piyasa dışı ütopyayı savunmasında yatmaktadır.
Çeviri: Yener Çıracı
Not: Bu içerik birdunyaceviriblog ile işbirliğimizin bir parçasıdır. Sitelerini ziyaret etmek için tıklayınız.
