Mümkün Dünyalara LPL Kamerasından Bakmak: Alvin Plantinga – Zafer Ketizmen

1. Giriş

Yazı dizimizin, mümkün dünyalara Amerikalı filozof Alvin Plantinga’nın penceresinden baktığımız bu ikinci bölümüne, mümkün ile zorunlunun standart tanımlarını inceleyerek başlayalım. Bir şeyin mümkün olması, değilinin zorunlu olmaması ve bir şeyin zorunlu olması, değilinin mümkün olmaması ile tanımlanır.

Dikkat edilirse, mümkün ile zorunlu, birbirleri cinsinden tanımlanmaktadır. Yani mümkünü anlamak için zorunluyu, zorunluyu anlamak için ise mümkünü bilmemiz gerekiyor. Şık bir döngüsellik! Peki, en temel modal kavramlarımızın böylesi bir döngüsellik ile tanımlanıyor olmasından rahatsızlık duymalı mıyız? Daha geniş bir çerçeve içinde sorumuzu yeniden yazalım: Bir araya gelmeleriyle modal bir ağ oluşturan “mümkün”, “zorunlu”, “olumsal”, “imkânsız”, “de dicto / de re modalite”, “önerme”, “özellik” gibi kavramları, bu ağın dışındaki kavramlarla temellendirmemiz gerekli midir, değil midir?

Bir sonraki yazımızda ele alacağımız David Lewis gibi indirgemeci yaklaşımı benimseyen modal metafizikçilere göre evet, gereklidir. Modal kavramlarımızı, modal olmayan kavramlar cinsinden ifade ederek bu döngüsellikten çıkmanın iyi bir yolunu bulmamız gerekiyor. İndirgemeci olmayan modal metafizikçilere göre ise böylesi bir proje imkânsız olduğundan, ortada rahatsız olunacak herhangi bir durum söz konusu değildir. Alvin Plantinga indirgemeci olmayan bir yaklaşıma sahiptir. Modal kavramları, modalite içeren kavramlarla tanımlamakta tereddüt etmez. Bu durum, ilerleyen satırlarda görünür hale gelecektir.

Plantiga’nın modalite ve mümkün dünyalar anlayışını ortaya koyabilmek için öncelikle aşağıda listelenen temel kavramları aydınlatmamız gerekiyor.

1. Şey durumları (state of affairs)
2. Önerme
3. Tamlık (maksimumluk)
4. Mümkün Dünya
5. Dünya Kitabı

2. Şey Durumları, Önermeler ve Tamlık

Şey durumları (state of affairs), fiillerle kurulan ancak isim gibi davranan sözcük öbekleri (gerunds) ile ifade edilir. Olmuş, olan, olacak olan şeyler, haller, durumlar anlamına gelir. “Kalemin kırmızı olması”, “Ali’nin eve geç gelmesi”, “Fiyatların artacak olması”, “Hikâyenin sona ermesi” birer şey durumu örneğidir. Plantinga şey durumlarının var olmaları (exist) ile gerçekleşmeleri (obtain) arasında ayrım yapar. Bu ayrım, özelliklerin var olmaları ile örneklenmeleri arasındaki ayrıma benzer.

Önerme ise bir şeyin bir şey olduğunu veya olmadığını dile getiren yargılardır. “Dünya yuvarlaktır”, “Kediler nankör değildir” birer önerme örneğidir. Aşağıdaki ifadelere bakalım.

• (1) Sokrates kalkık burunludur.
• (2) Sokrates’in kalkık burunlu olması

(1)’deki önerme ile (2)’ deki şey durumu arasında çok sıkı bir bağ olduğu açıktır. Roderick Chisholm’a göre bu bağ bir özdeşlik ilişkisidir. Yani (1) ile (2) aynı şeydir. Ona göre, önerme ve şey durumu diye birbirlerinden farklı iki entite yoktur. Önermeler, şey durumlarına özdeştir.

Plantinga, Chisholm’un haklılığına açık kapı bırakmakla birlikte (1) ile (2) arasındaki ilişkiyi daha esnek bir biçimde şöyle ifade eder: (1)’in doğru olması ve (2)’nin gerçekleşmiş olmaması imkânsızdır. Benzer şekilde (2)’nin gerçekleşmiş olması ve (1)’in yanlış olması da imkânsızdır. Dolayısıyla hem (1), (2)’yi gerektirir hem de (2), (1)’i gerektirir. Bu belirleme, dünya kitabı ile mümkün dünya kavramları arasındaki ilişkide kurucu bir rol üstlenecektir.

Öte yandan önermeler, doğru ve yanlış diye iki gruba; şey durumları da gerçekleşmiş olanlar ve olmayanlar (aktüel olanlar – olmayanlar) diye iki gruba ayrılır. Aktüel olmayan şey durumlarının bazıları mümkün, bazıları imkânsızdır. Örneğin, “Yaşar Kemal’in Everest’e tırmanan ilk insan olması” aktüel olmayan ancak mantıksal bakımdan mümkün bir şey durumudur. “Aden’in ışık hızından yüksek bir hızla koşması” yine aktüel olmayan ancak mantıksal bakımdan olmasa da bu dünyanın doğa yasaları açısından imkânsız olan bir şey durumudur.

Plantinga’ya göre bir mümkün dünya, kabaca, şeylerin başka türlü olduğu bir durumdur. Yani mantıksal bakımdan mümkün şey durumlarının bir aradalığıdır. Ancak her şey durumu topluluğu bir mümkün dünya ifade etmez. Örneğin “Sokrates’in kalkık burunlu olması” ile “Kedilerin süt sevmesi”nden ibaret bir şey durumu topluluğu bir mümkün dünya ifade etmez. Bir şey durumu topluluğunun bir mümkün dünya ifade etmesi için tam olması gereklidir. Tamlık kavramı, şey durumlarının birbirlerini içermesi (inclusion) veya dışarıda bırakması (preclusion) üzerinden anlaşılır.

S1 şey durumu gerçekleştiğinde S2 şey durumunun gerçekleşmemesi mantıksal bakımdan imkânsız ise S1, S2’yi içerir denir. Başka bir ifadeyle, (aktüel S1 ve aktüel olmayan S2)’den oluşan bir S3 şey durumu mantıksal bakımdan imkânsız ise S1, S2’yi içerir. Aşağıdaki örneği inceleyelim.

• S1 = Fatma Aliye’nin Türk Edebiyatı’nın ilk kadın romancısı olması
• S2 = Fatma Aliye’nin kadın olması

S1 şey durumu, S2 şey durumunu içerir. Yani, S1 gerçekleşmiş iken S2 gerçekleşmemiş olamaz. Diğer bir deyişle, (aktüel S1 ve aktüel olmayan S2) şey durumu, mantıksal bakımdan imkânsızdır. Benzer şekilde S1 aşağıdaki şey durumlarını da içerir.

• S3 = Fatma Aliye’nin romancı olması
• S4 = Türk Edebiyatı’nda ilk romanın yazılmış olması
• S5 = Bir şeylerin yazılmış olması

Benzer şekilde, S1 ile S2 şey durumlarının birlikte aktüel olması mantıksal bakımdan imkânsız ise S1 ile S2 birbirlerini dışlar denir. Aşağıdaki şey durumları birbirlerini dışlamakta, yani birlikte aktüel olamamaktadırlar.

• S1 = Fatma Aliye’nin Türk Edebiyatı’nın ilk kadın romancısı olması
• S2 = Fatma Aliye’nin roman yazmış olmaması
• S3 = Bir şeylerin yazılmış olmaması

Bu itibarla, bir şey durumu için tamlık şöyle ifade edilir: Her bir X şey durumu için S şey durumu, X’i içeriyor veya dışarıda bırakıyorsa S tamdır.

3. Mümkün Dünyalar ve Dünya Kitabı

Buradan, bir mümkün dünyanın tamlık arz eden mümkün şey durumları topluluğu olduğu sonucuna varılır. Mümkün dünyalar ya aktüeldir ya da değildir, bir kısmı aktüel diğer kısmı aktüel olmayan bir dünya yoktur. Bu dünya, yani içinde yaşadığımız bizim dünyamız, aktüel bir mümkün dünyadır; diğer dünyalar aktüel değildir. Plantinga’ya göre aktüel mümkün dünya sayısının bir olması zorunludur. Dolayısıyla birlikte aktüel olmuş birden fazla mümkün dünya mantıksal bakımdan imkânsızdır. Akıl yürütmesi şöyledir.

1. W1 ile W2 birbirlerinden farklı aktüel iki dünya olsun
2. W1 ile W2 birbirlerinden farklı ise W1 tarafından içerilen ve W2 tarafından dışarıda bırakılan en az bir S şey durumu vardır.
3. W1 ile W2 birlikte aktüelse bu S şey durumu hem aktüel hem de aktüel olmayan bir şey durumu olur.
4. (3) çelişiktir.
5. O halde, birbirlerinden farklı aktüel iki dünya olamaz.

İkinci kısımda şey durumları ile önermeler arasında karşılıklı gerektirme ilişkisi bulunduğunu ifade etmiştim: Bir şey durumu bir önermeyi, o önerme de o şey durumunu gerektirir. Mümkün dünyalar, tamlık arz eden şey durumları topluluğu anlamına geldiğinden, bir mümkün dünyanın gerektirdiği, yani o dünyada doğru olan önermeler topluluğundan söz edebileceğimiz açık hale gelir. Diğer bir ifadeyle, W bir mümkün dünya ve P bir önerme ise W, ya P’yi ya da P’nin değilini (bunlardan birinin o dünyada doğru olmasını) gerektirir. İşte, bir W dünyasının gerektirdiği önermeler topluluğuna Plantinga, “dünya kitabı” adını verir. Dünya kitapları da mümkün dünyalar gibi tamlık arz ederler. Bu, şu anlama gelir: B bir dünya kitabı ve P bir önerme olmak üzere P veya ~P, ikisinden sadece biri, bu kitapta yer alır.

Dünya kitapları ile mümkün dünyalar arasındaki ilişki birebirdir. Her bir dünya kitabı, tek bir mümkün dünyaya ait olduğu gibi her mümkün dünya da sadece tek bir dünya kitabına sahiptir. Plantinga’nın, mümkün dünyaların “tek kitaplı” olması yönündeki akıl yürütmesi, tek bir dünyanın aktüel olabileceğini ileri sürerken kullandığı akıl yürütme ile aynı yapıdadır: Bir W dünyasının B1 ve B2 gibi birbirinden farklı iki dünya kitabı olsun. O zaman, B1’de yer alan öyle bir P önermesi vardır ki P’nin değili B2’de yer alır. Bu, W dünyasının hem P’yi hem de P’nin değilini gerektirdiği, diğer bir ifadeyle, birbirlerini dışlayan şey durumlarının birlikte aktüel olabileceği anlamına gelir. Bu durum çelişiktir. O halde, bir W dünyasının B1 ve B2 gibi birbirinden farklı iki dünya kitabı olamaz.

Aşağıdaki görsel buraya kadar ele alınan kavramsal şemayı özetlemektedir.

4. Bir Mümkün Dünyada Doğru Olmak

Bir dünya kitabının, bir mümkün dünyada doğru olan önermeler topluluğu olarak tanımlandığını gördük. Peki, bir önermenin bir mümkün dünyada doğru olması ne demektir? Plantinga’nın verdiği tanım şöyledir: “P önermesi, W dünyasında doğrudur” demek, “W dünyası aktüel olsaydı P önermesi doğru olurdu” demektir. Bu tanım şöyle de yazılabilir: “P önermesi, W dünyasında doğrudur” demek, “W dünyasının aktüel olması ve P’nin yanlış olması imkânsızdır” demektir. P’nin W’de doğru olmasının, olgu karşıtı (counterfactual) bir önerme üzerinden ifade edildiğine dikkat edilmelidir.

Peki, aktüel dünyada (bizim dünyamızda) doğru olan bir önerme için ne diyebiliriz? Şimdi, böyle bir P önermesi düşünelim. Tanıma göre, P aktüel dünyada doğru ise bu, “Aktüel dünya aktüel olsaydı P doğru olurdu” veya “Aktüel dünyanın aktüel olması ve P’nin yanlış olması imkânsızdır” anlamına gelir. Aktüel dünya aktüeldir. O halde, ilk tanımdan “P doğrudur”, ikincisinden “P’nin yanlış olması imkânsızdır” sonucuna varılır. Böylece bir önermenin doğruluk değerlerinden ancak birini taşıyabileceğini ifade eden üçüncü halin imkânsızlığı ilkesine ulaşırız.

Plantinga, bir P önermesi bir W dünyasında doğru ise P’nin W’de doğru olduğunu bildiren önermenin zorunlu olarak doğru olduğunu belirtir. Buradaki düşünceyi netleştirmek için aşağıdaki örneği inceleyelim.

Farklı doğa yasalarının karın kırmızı olmasına izin verdiği bir mümkün dünya düşünelim. Böyle bir W dünyasında P = “Kar kırmızıdır” önermesi doğru olur. P’nin W’de doğru olduğunu bildiren Q önermesi, Q = “P, W’de doğrudur / Kar W dünyasında kırmızıdır” şeklindedir. Q önermesi açıktır ki W’de doğrudur. Q önermesi, ayrıca, hem bizim dünyamızda hem de diğer tüm mümkün dünyalarda doğrudur. Q’nun bizim dünyamızda doğru olması, dünyamızın, W dünyasında karın kırımızı oluşunu yanlış hale getirebilecek herhangi bir özelliğe sahip olmadığını ifade eder. Bu durum diğer tüm mümkün dünyalar için geçerlidir. Dolayısıyla P önermesi, W dünyasında doğru ise P’nin W’de doğru olduğunu bildiren önerme zorunlu olarak doğru olur.

Yukarıdaki değerlendirmelerin de dicto modaliteye dair olduğu fark edilmelidir. Açıkça görülmelidir ki, P’nin W’de doğru olduğunu bildiren önermelerin zorunlu doğrular olması, P’nin zorunlu olarak W’de doğru olmasından (de re modalite) farklıdır. P önermesi olumsaldır. Kar, ne W dünyasında ne de başka bir dünyada kırmızı olmak zorundadır. Böylece “doğru olmak” ile “bir W dünyasında doğru olmak” arasındaki ayrım belirginleşir. “Doğru olmak”, “Kar kırmızıdır” gibi bir önermenin bazı mümkün dünyalarda sahip olduğu ama bazılarında sahip olmadığı bir özelliktir. “Bir W dünyasında doğru olmak” ise ona sahip olan önermenin, tüm mümkün dünyalarda sahip olmayı sürdürdüğü bir özelliktir.

Plantinga, önermelere dair “bir W dünyasında doğru olmak” özelliğini şey durumlarına uyarlayarak W1 dünyası S şey durumunu içeriyorsa W2 dünyasının “W1’in S’yi içermesi” şey durumunu içerdiğini söyler. Bunun anlamı, her mümkün dünyanın diğer her mümkün dünyayı içermesidir. Benzer şekilde, P önermesi B1 dünya kitabında yer alıyorsa “P, B1’de yer alır” önermesi diğer tüm dünya kitaplarında yer alır. Bu da her dünya kitabının da diğer tüm dünya kitaplarını –yani bütün kütüphaneyi- içerdiği anlamına gelir.

5. Bir Mümkün Dünyada Var Olmak

“Bu dünyada kırmızı elmalar vardır” önermesi ne ölçüde meşru ise “Bazı mümkün dünyalarda mavi elmalar vardır” önermesi de o ölçüde meşrudur. Bazı nesneler, bazı mümkün dünyalarda var olurlar. Tamlık arz eden şey durumları topluluğu olarak mümkün dünyaların Platonik nesneler olduğu düşünüldüğünde özellikle somut bir nesnenin bu dünyalarda var olmasının ne anlama geldiği aydınlatılmalıdır.

X nesnesinin W dünyasında var olmasını Plantinga şu şekilde tanımlar: “X nesnesi W dünyasında vardır” demek, “W dünyası aktüel olsaydı X nesnesi var olurdu” veya “W’nin aktüel olması ve X’in var olmaması imkânsızdır” demektir.

Bu itibarla, mavi elmalar ile 7 sayısının W dünyasında var olduğunu dile getiren önermeleri inceleyelim.

• (1) W dünyasında mavi elmalar vardır.
• (2) W dünyası aktüel olsaydı mavi elmalar var olurdu.
• (3) W’nin aktüel olması ve mavi elmaların var olmaması imkânsızdır.

(1),(2) ve (3) ifadeleri aynı şeyi söylemektedir. Ancak (1)’deki “vardır” ifadesi ile (2) ve (3)’teki “vardır” ifadesi ile eş anlamlı değildir. (2) ve (3)’teki “vardır” ifadesi, uzay zamansal bir konumda bulunmayı ifade ederken (1)’deki “vardır” ifadesi, uzay zamansal bir konumda bulunma potansiyeline işaret eder.

• (4) W dünyasında 7 sayısı vardır.
• (5) W dünyası aktüel olsaydı 7 sayısı var olurdu.
• (6) W’nin aktüel olması ve 7 sayısının var olmaması imkânsızdır.

(4), (5) ve (6) ifadeleri aynı şeyi söylemektedir. Ancak (4)’teki “vardır” ifadesi ile (5) ve (6)’daki “vardır” ifadesinin eş anlamlı olup olmadığı tartışmaya açıktır. (5) ve (6)’daki “vardır” ifadesinin anlamını netleştirmek zorlayıcıdır. Yine de bu anlamı, matematik dilinin çerçevesine içsel bir biçimde ortaya koymak ve onun, (4)’teki “vardır” ifadesinin anlamı ile (bu anlam her ne ise) aynı olduğunu söylemek makul görünmektedir.

Mümkün dünyalarda var olan nesneler, bu dünyalarda bazı özelliklere de sahiptirler. Örneğin Sokrates bu dünyada “kalkık burunlu olma” özelliğine sahiptir. Ancak öyle bir W dünyası vardır ki, aynı Sokrates, bu W dünyasında “fındık burunlu” olma özelliğine sahiptir. O zaman soralım, bir nesnenin bir mümkün dünyada bir özelliğe sahip olması ne demektir? Plantinga şöyle yazmaktadır: “X nesnesi W dünyasında F özelliğine sahiptir” demek, “W dünyası aktüel olsaydı X nesnesi F özelliğine sahip olurdu” veya “W dünyasının aktüel olması ve X nesnesinin F özelliğine sahip olmaması imkânsızdır” demektir.

Nesnelerin özellikleri onlara özsel (essential) veya ilinekseldir (accidental). Şimdi, “F özelliği Sokrates’in özsel bir özelliğidir”, “Sokrates F özelliğine zorunlu olarak sahiptir”, “Sokrates F özelliğine sahip olmazsa kendisi olmaktan çıkar” türünden özsel özellik bildiriminde bulunan ifadelerin anlamını aydınlatmaya aday şu iki önermeyi kıyaslayalım.

• (1) Sokrates, tüm mümkün dünyalarda F özelliğine sahiptir.
• (2) Sokrates, var olduğu tüm mümkün dünyalarda F özelliğine sahiptir.

Plantinga, F’nin Sokrates’in özsel bir özelliği olduğunu ifade etmesi bakımından (1)’i yanlış, (2)’yi doğru bulur. (1)’deki ifadenin yanlış olmasının iki nedeni vardır: İlk neden, bu ifadenin, Sokrates’in tüm mümkün dünyalarda var olduğunu, yani zorunlu varlık olduğunu ima etmesidir. Açıktır ki Sokrates olumsal bir varlıktır. Mümkün dünyaların birçoğunda yoktur. İkinci neden, Plantinga’nın, ancak var olan nesnelerin özelliklere sahip olabileceğini kabul etmesidir. Buna göre, bir nesne W dünyasında var olmadıkça (özdeşlik özelliği de dâhil olmak üzere) W dünyasında herhangi bir özelliğe sahip olamaz. Sokrates, tüm mümkün dünyalarda var olmadığı için onun, tüm mümkün dünyalarda sahip olduğu herhangi bir özellik de yoktur. Dolayısıyla, özsel özellik (1)’deki gibi anlaşılacak olursa Sokrates’in özsel hiçbir özelliğinin bulunmadığı söylenmiş olur ki bu, doğru değildir.

Öte yandan, (2)’deki ifade bize, Sokrates’in, var olmadığı birçok mümkün dünya bulunsa bile F özelliğine sahip olmaksızın var olduğu bir mümkün dünyanın bulunmadığını, yani böyle bir durumun imkânsız olduğunu söylemektedir. Bu da F’nin Sokrates’e özsel bir özellik oluşunu tam anlamıyla ifade eder. Sokrates’in, F özelliğine sahip olmadan var olduğu bir mümkün dünya bulunsaydı, F özelliği Sokrates’in ilineksel bir özelliği olurdu.

Şimdi, var olmayı bir özellik kabul edelim ve bunun nesnelere özsel olup olmadığını inceleyelim. Sorumuz, “Var olmak, Ağrı Dağı’nın özsel bir özelliği midir?” olsun. Akla gelen ilk şey, yeryüzünün farklı bir jeolojik tarihe sahip olabileceği, bu nedenle, Ağrı Dağı’nın var olmamasının mümkün olduğu, dolayısıyla var olmanın, onun özsel bir özelliği olmadığını söylemek olabilir. Bu düşünce, Ağrı Dağı’nın özünün var oluş içermediği, onun var olmasını kaçınılmaz kılmadığı şeklinde de ifade edilebilir. Ancak özsel özelliği Plantinga’nın formüle ettiği şekilde anlamayı tercih edersek sorumuz şu anlama gelir: “Ağrı Dağı, var olduğu tüm mümkün dünyalarda var olma özelliğine sahip midir?” Cevap, sadece Ağrı Dağı için değil, var olan tüm nesneler için açık bir şekilde evettir. Var olmak, var olan tüm nesnelerin özsel özelliğidir. Özsel özellik (essential property) öz (essence) ile karıştırılmamalıdır. Bir nesneye özsel bir özellik sadece o nesneye aitse bu özelliğin nesnenin özüne dâhil olduğunu söyleriz. Var olmak, sadece Ağrı Dağı’nın özsel bir özelliği midir? Hayır. O halde, var olmak, Ağrı Dağı’nın özüne dâhil değildir.

Var olmanın, nesnelere özsel bir özellik olması ile söz konusu nesnelerin varlığının zorunlu olması (zorunlu varlık olmaları) farklı şeylerdir. Bu fark, ilkinin de re, ikincisinin de dicto modalite ile anlaşılıyor olmasından kaynaklanır. Sayılar, kümeler, fonksiyonlar gibi varlığı zorunlu olan nesneler, tüm mümkün dünyalarda var olan nesnelerdir. Var olmanın bir nesneye özsel olması, o nesnenin tüm mümkün dünyalarda var olmasını gerektirmez, var olduğu dünyalarda var olması yeterlidir.

6. Mümkün Dünyalarda Aynılık Problemi

Mümkün dünyalar literatürünün en çekişmeli konularından biri mümkün dünyalarda aynılık (transworld identity) problemidir. Bunun niçin bir problem haline geldiğini anlamak için öncelikle mümkün dünyalarda aynılık’ın ne anlama geldiğini netleştirmeliyiz.

“Elmalar mavi olabilirdi” önermesini ele alalım. Bu modal önermenin, mümkün dünyalar semantiğindeki eş değeri “Mümkün dünyaların en az birinde mavi elmalar vardır” önermesidir. Benzer şekilde, “Yuvarlak kare imkânsızdır” önermesi, “Mümkün dünyaların hiçbirinde yuvarlak kare yoktur” şeklinde çözümlenir.

Bu çözümlemeyi tekil nesnelerin sahip olduğu özellikler hakkındaki modal önermelere (de re modalite) uyguladığımızda, örneğin, “Celal Şengör heykeltıraş olabilirdi” önermesinin eş değeri “Mümkün dünyaların en az birinde Celal Şengör heykeltıraştır” önermesi olur. Bu eş değerlik bize, bu dünyada jeolog olan Celal Şengör ile mümkün dünyaların en az birinde heykeltıraş olan Celal Şengör’ün aynı kişi olduğunu söyler görünmektedir. İşte, farklı mümkün dünyalardaki bu iki Celal Şengör’ün aynı kişi olduğu düşüncesine mümkün dünyalarda aynılık adı verilir. Mümkün dünyalarda aynılık, aynı nesnenin birden fazla mümkün dünyada (bizim dünyamız da bir mümkün dünyadır) var olması demektir. Celal Şengör’ün doğduğu andan 1, 1/2, 1/4, 1/8, …dakika önce doğmuş olması mümkün göründüğünden, doğum anları birbirinden farklı sonsuz sayıda Celal Şengör’ün aynı kişi olarak farklı mümkün dünyalarda var olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Plantinga mümkün dünyalarda aynılık düşüncesini kabul eder. Ona göre, aynı nesne birden fazla mümkün dünyada var olabilir. Ama ortada bir gariplik var gibidir. Tamlık arz eden şey durumları topluluğu olan mümkün dünyalar soyut nesneler ise bizim dünyamızda jeolog olan canlı kanlı Celal Şengör ile bir mümkün dünyada soyut nesne olan heykeltıraş Celal Şengör’ün aynı kişi olduğunu söylemek ne anlama gelebilir?

Plantinga’nın “X nesnesi W dünyasında vardır” ifadesini “W dünyası aktüel olsaydı X nesnesi var olurdu” şeklinde çözümlediğini hatırlarsak mesele bir ölçüde netlik kazanır. Bu durumda, “Aktüel dünyadaki jeolog Celal Şengör ile bir W dünyasındaki heykeltıraş Celal Şengör aynı kişidir” demek, “W dünyası aktüel olsaydı heykeltıraş Celal Şengör var olurdu ve bu heykeltıraş Celal Şengör, bizim dünyamızdaki jeolog Celal Şengör’le aynı kişi olurdu” demek olur.

Her ne kadar sezgilerimizle uyumlu görünse de mümkün dünyalarda aynılık düşüncesinin iki çeşit meydan okuma ile karşı karşıya kaldığını ve böylece mümkün dünyalarda aynılık problemini ortaya çıkardığını söylemeliyiz. Şimdi bu meydan okumaları ve Plantinga’nın bunlara karşı geliştirdiği savunmaları inceleyelim.

6.1. Mümkün Dünyalarda Aynılık Leibniz Yasasına Aykırıdır

Aynılık ile ilgili temel prensip diyebileceğimiz Leibniz yasası, “aynıların ayırt edilemezliği” ve “ayırt edilemezlerin aynılığı” olarak adlandırılan iki kısımdan oluşur. İlk kısım büyük ölçüde kabul görürken ikinci kısım tartışmalıdır. Aynıların ayırt edilemezliği, A ile B aynı ise A’nın her özelliğinin B’nin de özelliği olduğunu söyler. Kısacası, iki şey aynı ise onların bütün özellikleri aynıdır. Ayırt edilemezlerin aynılığı ise A ile B’nin her özelliği aynı ise A ile B’nin aynı olduğunu söyler. Kısacası, iki şey arasında fark yoksa bunlar aynı şeydir. Aşağıdaki argüman, Leibniz yasasının mümkün dünyalarda aynılık düşüncesine uygulanışını göstermektedir.

1. Aktüel dünyadaki jeolog Celal Şengör CŞ(a) ile W dünyasındaki heykeltıraş Celal Şengör CŞ(w) aynı kişi olsun.
2. CŞ(a) ile CŞ(w) aynı kişi ise onların tüm özelliklerinin aynı olması gerekir.
3. CŞ(a) ile CŞ(w)’nin tüm özellikleri aynı değildir. (İlki jeolog, ikincisi heykeltıraştır)
4. O halde, CŞ(a) ile CŞ(w) aynı kişi değildir.

Argümanın ulaştığı sonuçtan, yani CŞ(a) ile CŞ(w)’nin aynı kişi olmamasından hareketle, herhangi iki mümkün dünyadaki herhangi iki nesnenin aynı nesne olamayacağı, her nesnenin sadece bir mümkün dünyada var olduğu sonucuna ulaşırız.

Plantinga buna karşı geliştirdiği savunmasına aşağıdaki iki önermeyi dikkate alarak başlar.

• (1) CŞ(a) jeologdur ve CŞ(w) jeolog değildir.
• (2) CŞ, aktüel dünyada jeolog, W dünyasında jeolog değildir.

Plantinga’ya göre, (1)’deki ifade, (2)’deki ifadeden çıkmaktadır. Dolayısıyla, (2) Leibniz yasasına takılmıyorsa (1) de takılmaz. (2) Leibniz yasasına takılmaz. Çünkü aktüel dünyada jeolog, W dünyasında jeolog olmayan tek bir Celal Şengör düşünebiliyorum. Başka bir deyişle, “aktüel dünyada jeolog olmak” ile “W dünyasında jeolog olmamak” çelişik özellikler değildir; aynı nesne tarafından örneklenebilirler.

Buradaki düşünceyi netleştirmek için şöyle bir soru soralım: Leibniz yasası, Nobel Edebiyat Ödülü alan Orhan Pamuk (OP(N)) ile bir yaşındaki Orhan Pamuk’un (OP(1)) aynı kişi olduğunu reddetmemiz gerektiğini söyler mi? Açıktır ki söylemez. Çünkü OP(N) ile OP(1) kişileri aynı olup ikisi de “1953 yılında bir yaşında olmak” ve “2006 yılında Nobel Edebiyat Ödülü almak” özelliklerine sahiptir. Benzer şekilde, CŞ(a) ile CŞ(w)’nin aynı kişi olup “aktüel dünyada jeolog olmak” ve “W dünyasında jeolog olmamak” özelliklerine sahip olduğunu söyleyebiliriz.

Özetlersek, Leibniz yasasına takıldığı düşünülen (1)’deki ifade, Plantinga açısından basitçe, “şeyler başka türlü olsaydı Celal Şengör heykeltıraş olurdu” demekte, “aynı anda hem jeolog olan hem de jeolog olmayan bir kişi vardır” dememektedir. Bu sonuç, Leibniz yasasının zaman ve modalite düşünülerek yorumlanması gerektiğine işaret eder: A ile B aynı ise hiçbir T anı ve W mümkün dünyası yoktur ki A ile B, T anında ve W dünyasında farklı özelliklere sahip olsun.

6.2. W’deki Aynı Kişiyi Teşhis Edemiyoruz

Mümkün dünyalarda aynılık düşüncesine karşı getirilen ikinci tip itirazlara, Kripke mümkün dünyalarda teşhis (transworld identification) problemi adını verir. Buna göre, mümkün dünyalarda aynılık düşüncesini kabul edebilmemiz için bir tür “aynılık ölçütüne” ihtiyacımız vardır. Bu ölçüt, aktüel dünyadaki bir tekilin, örneğin Celal Şengör’ün, diğer mümkün dünyalardaki bir dolu nesne arasından hangisi olduğunu teşhis etmemizi sağlamalıdır. Öyle özellikler olmalıdır ki bunlar, Celal Şengör’ün var olduğu her mümkün dünyada sadece onun tarafından örneklenmeli ve ondan başkası tarafından örneklendiği bir mümkün dünya olmamalıdır. Ne var ki böylesi özelliklerin var olup olmadığı, var olsalar bile ne derece güvenilir oldukları şüphelidir. Şayet güvenilir bir aynılık ölçütümüz yoksa mümkün dünyalarda aynılık düşüncesini kabul etmek için bir gerekçemiz de yoktur. Dolayısıyla bir nesnenin ancak bir mümkün dünyada var olduğunu kabul etmek, onun birden fazla mümkün dünyada var olduğunu kabul etmekten makuldür.

İtirazı daha iyi anlamak için aktüel dünyada seçip ayırabildiğimiz bir tekili, örneğin Celal Şengör’ü, bir W dünyasında teşhis etmeye kalkıştığımızda nelerle karşılaşacağımıza bakalım. Öyle bir W1 dünyası vardır ki Celal Şengör bu dünyada radikal bir biçimde kılık değiştirmiş, tanınamayacak hale gelmiştir. W1 dünyasındaki Celal Şengör, -sayılanların hepsi Celal Şengör için mümkün olduğundan- ana dili Rusça, alkol bağımlısı, eğitimsiz, sabıkalı, kekeme ve topaldır. Başka bir W2 dünyasında Celal Şengör, Sokrates’i hapisten kaçırmak isterken yakalanıp sürgüne gönderilen bir antik Yunan olarak karşımıza çıkar. Yine, öyle bir W3 dünyası vardır ki Celal Şengör bu dünyada, bedensel özellikleri, kariyeri, alışkanlıkları, giyimi kuşamıyla İlber Ortaylı’nın adeta bir kopyasıdır. Bunlar yetmezmiş gibi W1, W2 ve W3’te, Celal Şengör’ün tek yumurta ikizlerinin yer aldığını da düşünebiliriz. Bu dehşet verici tablo karşısında, söz konusu dünyalardaki hangi nesnenin aktüel dünyadaki Celal Şengör olduğunu teşhis etmemizi sağlayacak bir aynılık ölçütünden söz edilemeyeceği, yani aynılık için önemsiz olmayan (non-trivial) gerek ve yeter şartların var olduğunun iddia edilemeyeceği açıktır.

İtiraz haklı ise yani mümkün dünyalarda aynılık için bir ölçüt yoksa şu sonuçlara ulaşılır:

1. W’deki Celal Şengör’ün hiçbir özelliği onun aktüel dünyadaki Celal Şengör olduğunu garanti altına almaz.
2. “W’deki Celal Şengör heykeltıraştır” ifadesinin, bir başkasından değil de bizzat W’deki Celal Şengör’den bahsettiğinden emin olamayız.
3. 1 ve 2 nedeniyle “W’deki Celal Şengör heykeltıraştır” ifadesi anlaşılır değildir.

Plantinga, Kripke ile birlikte, teşhis itirazının mümkün dünyalara dair yanlış bir kavrayıştan, net olarak söylenirse, bu dünyalara epistemik erişimimizin yanlış anlaşılmasından kaynaklandığını düşünür. Ona göre, itirazcıların mümkün dünyalarda aynılık ölçütüne yönelik talebi, bireylerde empirik olarak tezahür eden (empirically manifest) bazı özelliklerdir. İtirazcılar, bir W dünyasının üyelerinin görünüşlerini, davranışlarını, ilişkilerini inceleyerek oradaki hangi üyenin Celal Şengör olduğunu söylemek istemektedirler. Oysa aktüel dünya dışındaki mümkün dünyalar, tamlık arz eden soyut şey durumlarıdır. Herhangi bir teleskopla gözleyebileceğimiz, kendilerinde ölçüm yaparak deneysel veri elde edebileceğimiz somut nesneler değildir. Bunun anlamı, mümkün dünyalar soyut nesneler olarak vaz edilip mümkün dünyalarda aynılık düşüncesi onaylandıktan sonra aynılık ölçütünün empirik düzeyde aranmasının uygunsuz olmasıdır.

Teşhis itirazcıları, aynılık ölçütünün yokluğunda, “W’deki Celal Şengör heykeltıraştır” ifadesinin W’de heykeltıraş olan İlber Ortaylı veya Cem Yılmaz hakkında değil de bizzat Celal Şengör hakkında olduğundan nasıl emin olabileceğimizi sorar. Plantinga’nın cevabı basittir: Eminiz, çünkü bir başkasından değil, bizzat W’deki Celal Şengör’den konuşuyor olduğumuzu başlangıçta şart koşarak, bunu taahhüt ederek konuşuyoruz.

Teşhis itirazı, öte yandan, var olduğu dünyalarda sadece ve sadece Celal Şengör tarafından örneklenen bazı empirik özellikleri bilmediğimiz sürece “Celal Şengör’ün heykeltıraş olması mümkündür” ve/veya “W dünyasında Celal Şengör heykeltıraştır” önermesinin anlaşılır olamayacağını savunur. Ancak Plantinga, bu önermeleri açık olarak anladığımız kanaatindedir. Önermeleri anlamak için W dünyasında heykeltıraş olan Celal Şengör’ün sadece ona ait bazı empirik özelliklerini bilmeye ihtiyaç duymayız. Bu düşüncesini, bir kişinin veya nesnenin farklı zamanlarda aynı kişi veya aynı nesne olarak yer alabildiğine dair köklü inancımıza benzetme ile ortaya koyar.

“George Cantor bir zamanlar bebekti” önermesini düşünelim. İtirazcılara göre, bu önermeyi anlayabilmem için geçmişte bir T anında sadece George Cantor tarafından örneklenen kilo, boy, göz rengi, saç şekli, davranışlar gibi özellikleri bilmem gerekir. T anındaki bebeklerin fotoğraflarından oluşan bir koleksiyona bakarak “İşte George Cantor şudur” diyebilmem gerekir. Eğer bunu diyemiyorsam “George Cantor bir zamanlar bebekti” ifadesini anlamıyorum demektir. Ancak bu oldukça tuhaf bir düşüncedir. T anında sadece George Cantor’a ait olan hiçbir empirik özelliği bilmesem de “George Cantor bir zamanlar bebekti” ifadesini anlarım.

Dikkat edilmesi gereken nokta, zamanda aynılık benzetmesinin göründüğü kadar ikna edici olmayabileceğidir. Zamansal anları T1,T2,T3, …gibi sıralı bir dizi olarak kavrarız. Bir X nesnesinin, özellikle aralarındaki farkın küçük olduğu T1 ve T2 anlarında aynı nesne olduğunu söylerken, X’in, T1’den T2’ye değişmeden taşınan bazı empirik özelliklerinin bulunduğunu söylemekten başka bir şey yapmayız. Söz konusu empirik özellikler, T1’de teşhis ettiğimiz X’i T2’de de teşhis etmemizin zorunlu şartıdır. Aksi halde aynılık iddiası belirsizleşir. Mümkün dünyalarda aynılık düşüncesinde ise böyle bir durum yoktur. Mümkün dünyalar zamansal anlar gibi sıralı bir dizi oluşturmaz. Analoji başarısızdır.

Plantinga bu itirazı, analojiyi bütünüyle işlevsiz kılmasa da haklı bulur, zamansal aynılık ile mümkün dünyalarda aynılık arasında fark olduğunu kabul eder. Ona göre, empirik özellikler yönündeki talep açık bir biçimde uygunsuz olsa bile “George Cantor bir zamanlar bebekti” önermesini anlayabilmem için George Cantor’un kim olduğunu bilmem gerekir. George Cantor’un kim olduğunu bilmek, onu diğer tüm nesnelerin arasından seçip ayıran, sadece ve sadece ona ait olan bazı özellikleri bilmek demektir. Benzer durum mümkün dünyalarda aynılık için de söz konusudur. “Celal Şengör bir W dünyasında heykeltıraştır” önermesini anlayabilmem, hakkında konuştuğum nesnenin başkası değil de bizzat Celal Şengör olduğundan emin olmam için Celal Şengör’ün kim olduğunu bilmem gerekir. Bu, mümkün dünyalarda aynılık ima eden önermelerin “doğru olması” için bir aynılık ölçütünün var olması gerektiği anlamına gelir.

Ulaşılan sonucu yeniden ifade edelim. Bir X nesnesi birden fazla mümkün dünyada var olabiliyorsa bu nesne, empirik olması gerekmeyen P = {p1,p2,p3, …} özelliklerine sahip olmalıdır. Öyle ki,

1. X, var olduğu dünyaların hepsinde P’ye sahiptir.
2. P’nin, X’ten farklı bir nesne tarafından örneklendiği hiçbir mümkün dünya yoktur.

P = {p1,p2,p3, …} kümesinin X nesnesinin özünü (essence) ifade ettiği açıktır. Ne var ki X nesnesinin, örneğin Celal Şengör’ün, hangi özelliklerinin onun özünü ifade ettiği, hatta tekillerin bir özü olup olmadığı metafiziğin oldukça tartışmalı konularıdır. Plantinga, bu soruların cevaplanmasının güç olduğunu kabul eder. Ancak buradan, mümkün dünyalarda aynılık düşüncesinin reddedilmesi gerektiği sonucuna varmaz. Çünkü aynılık reddedildiğinde her nesnenin ancak bir mümkün dünyada var olabileceği söylenmiş olur. Bu, bir nesnenin tüm özelliklerinin ona özsel olması, başka bir ifadeyle, dünya olduğundan en ufak bir biçimde farklı olsaydı şimdi var olan hiçbir olumsal tekilin var olmayı sürdüremeyeceği anlamına gelir.

7. Sonuç

Alvin Plantinga’nın modalite ve mümkün dünyalara bakışını maddeler halinde özetleyerek yazıyı sonlandıralım.

1. Modal kavramlar, modal ağın dışında temellendirilemez.
2. Şey durumları ile önermeler arasında karşılıklı gerektirme ilişkisi vardır. Bir şey durumu aktüel olduğunda ona karşılık gelen önerme yanlış olamaz, bir önerme doğru olduğunda ona karşılık gelen şey durumu aktüel olmamış olamaz.
3. Mümkün dünyalar, tamlık arz eden şey durumları topluluğudur.
4. Dünya kitabı, bir mümkün dünyada doğru olan önermeler topluluğudur.
5. Mümkün dünyalar sonsuz sayıdadır.
6. Sonsuz sayıda mümkün dünyadan sadece biri aktüeldir. Aktüel olmayan mümkün dünyalar soyut nesnelerdir.
7. “Bir P önermesi, bir W dünyasında doğrudur” demek, “W aktüel olsaydı P doğru olurdu” demektir.
8. “Bir X nesnesi, bir W dünyasında vardır” demek, “W aktüel olsaydı X var olurdu” demektir.
9. “Bir X nesnesi, bir W dünyasında F özelliğine sahiptir” demek, “W dünyası aktüel olsaydı X nesnesi F özelliğine sahip olurdu” demektir.
10. Bir nesne birden fazla mümkün dünyada var olabilir.
11. Mümkün dünyalarda aynılık düşüncesi Leibniz yasasına takılmaz.
12. Mümkün dünyalarda aynılık için empirik bir ölçüt talep edilmesi uygunsuzdur.
13. Mümkün dünyalarda aynılık ölçütü olmaksızın bir modal önermeyi anlayabilir, kimden bahsettiğinden emin olabiliriz.
14. Mümkün dünyalarda aynılık ima eden önermelerin doğru olması için aynılık ölçütü gereklidir.
15. Aynılık ölçütü tekillerin özleridir.
16. Tekillerin özlerini ortaya koymak zordur. Ama bu zoruluk, mümkün dünyalarda aynılık düşüncesinin reddini gerektirmez.
17. Mümkün dünyalarda aynılık düşüncesinin reddi, nesnelerin tüm özelliklerinin onlara özsel olduğunu kabul etmeyi gerektirir.

---

Kaynaklar

1. Alvin Plantinga – The Nature Of Necessity (1974)
2. J.Tomberlin & P.van Inwagen – Profiles: Alvin Plantinga (1985)
3. M.J. Loux & T.M.Crisp – Metaphysics (2017)
4. SEP – Transworld Identity (2017)

---

Not: Bu içerik ilk kez 2020 yılında yayınlanan Öncül Analitik Felsefe Dergisi’nin (tükenen) 5. sayısında yayınlanmıştır.