Zihinsel durumların fiziksel durumlarla özdeş olduğu tezini savunan fizikselcilik, iç dünyamızın sırrını çözmeye çalışırken ampirik çalışmaları ciddiye almaya yönelik ilk adımdı. 1980’lere gelindiğinde bilişsel bilimin ortaya çıkışı filozofların zihinsel durumların doğası hakkındaki teorilerini uyarlama konusunda baskıyı artırdı; aksi takdirde modası geçmiş hale gelme riskiyle karşı karşıya kalacaklardı. Mühendislikten felsefeye geçen Paul Churchland ve felsefeden sinirbilime geçen Patricia Churchland için eldivenleri çıkarıp Eleyicilik’i tanıtmanın zamanı gelmişti.
Eleyici Materyalizm Nedir?
“Eleyici materyalizm” terimi ilk olarak James Cornman tarafından 1968 yılında “On the Elimination of ‘Sensations’ and Sensations” başlıklı makalesinde ortaya atılmıştır. Eleyici pozisyonun ardındaki fikir — zihinsel durumlara atıfta bulunan kavramların bilimin ilerlemesi nedeniyle terk edilebileceği — önde gelen analitik filozof W. V. O. Quine’in çalışmalarında zaten ortaya konmuştu. Bununla birlikte, bu pozisyonun en ünlü savunucusu şüphesiz Paul Churchland’dır. 1979 tarihli Scientific Realism and the Plasticity of Mind (Bilimsel Gerçekçilik ve Zihnin Esnekliği) adlı kitabında, eleyicilik fikriyle ilgilendi. Ancak, bu fikri 1981 tarihli “Eliminative Materialism and the Propositional Attitudes” adlı makalesinde açıkça formüle etmiş ve desteklemiştir. Bu makalede Churchland, inançlar ve arzular gibi zihinsel durumları belirlediği varsayılan önerme tutumlarının, olgunlaşmış sinirbilim tarafından ortadan kaldırılması gereken hatalar olduğunu savunur.
Başka bir deyişle, inançlar ve arzular, yanma sırasında açığa çıktığı varsayılan madde olan flogiston gibidir. Ancak 18. yüzyılda pek çok deney gerçekleştiren Fransız kimyager Lavoisier sayesinde artık flogistonun var olmadığını biliyoruz. Aslında onun önceki meslektaşları oksidasyon sürecini temel olarak tanımlamışlardı ancak bunu doğru bir şekilde anlamak için gerekli kavramsal ve deneysel kaynaklardan yoksundular. Churchland, bunu zihin felsefesi alanına uyguladığında, günlük etkileşimlerimizde “inançlar” ve “arzular” olarak adlandırdığımız şeylerin, nörobilimsel terimlerle tanımlanabilecek nöronal düzeydeki süreçler olduğunu ve bu nedenle deneysel olarak doğrulanmış nöronal karşılıklarıyla değiştirilebileceğini iddia eder.
Nörofelsefe
Paul Churchland’ın eşi Patricia Churchland, eleyicilikten bütün bir felsefi proje, yani nörofelsefeyi oluşturdu. Nörofelsefe, bu iki alanı bütünleştirerek felsefedeki kavramsal sorunlar ile sinirbilimdeki metodolojik meseleler arasındaki boşluğu doldurur. Nörofelsofenin merkezinde, zihinle ilgili felsefi kavramların, insan beyninin anatomik ve fizyolojik olarak giderek daha doğru hale gelen görüntüsüyle ortadan kalkacağı fikri yatmaktadır. Bu çiftin sadece şaka yaptığını ve tartışmak için tartıştığını düşünüyorsanız, The New Yorker dergisine verdikleri röportajda anlattıkları gibi günlük yaşamda nasıl iletişim kurduklarını bir düşünün:
Paul, geçenlerde bir öğleden sonra evde akşam yemeği hazırlarken, Pat’in sinir bozucu bir fakülte toplantısından çıkıp kapıdan içeri daldığını anlatıyor. “O şöyle dedi: ‘Paul, benimle konuşma, serotonin seviyem dibe vurdu, beynim glukokortikoidlerle dolup taşıyor, kan damarlarım adrenalinle dolu ve endojen opiatlarım olmasaydı eve gelirken arabayı bir ağaca çarpmış olurdum. Dopamin seviyemin yükselmesi lazım. Bana bir kadeh Chardonnay doldur, bir dakikaya aşağı ineceğim.’
Eleyici Materyalizm Zihin-Beden Sorunu Hakkında Ne Diyor?
Dualizm geleneksel olarak zihin ve bedenin farklı varlıklar olduğunu savunurken, fizikselcilik ise zihin ve bedenin özünde aynı şey olduğunu savunur; eleyicilik ise zihinle ilgili kavramları ontolojik düzeyde ortadan kaldırmaya çalışır. Bu kavramlar, başkalarının davranışlarını açıklamak ve tahmin etmek için kullandığımız örtük bir teorik çerçeve olan halk psikolojisinin bir parçasını oluşturur.
Birçok filozof, halk psikolojisinin, zihinle ilgili kavramları kullanarak akranlarımıza zihinsel durumlar atfetme pratiğimizi vurguladığı varsayımıyla çalışmıştır. Örneğin, Wilfrid Sellars, zihinsel durumlarımıza doğrudan erişimimiz olmadığına, ancak ait olduğumuz kültürden miras aldığımız proto-teori aracılığıyla zihnimize daha yakın olduğumuzuna inanıyordu. Her kültürün kendine özgü ritüelleri, kuralları, tabuları ve benzerlikleri vardır. Bu, sadece çevremizde yolumuzu bulmamıza değil, aynı zamanda başkalarının tepkilerini —veya bazı durumlarda tepkisizliklerini— anlamamıza da yardımcı olur.
Olimpiyat Oyunları’ndaki basketbol yarı finallerini izlerken titrediğini gördüğümde bu davranışı takımının galip geleceği umuduyla açıklıyorum ve galibiyet kesinleştiğinde bunu kutlamak isteyeceğini tahmin ediyorum. Dil felsefesinde, bu tür umutları, arzuları ve inançları içeren önermelere önerme tutumları denir.
Eleyiciler, halk psikolojisinin, daha önce amacına hizmet etmiş ancak artık yanlış ve modası geçmiş bir çerçeve olduğunu düşünürler.
Eleyicilik Bilinç Hakkında Ne Söylüyor?
Bilinç sorunu, zihin felsefesinde oldukça bilinen bir konudur. Bu sorun, bilimsel araçlarımız zamanla gelişip bize zihinsel durumlar hakkında daha ayrıntılı bir anlayış sağlasa da, bilincin öznel ya da fenomenal yönünün bu tür araçlardan etkilenmemiş gibi görünmesiyle ilgilidir. Başka bir deyişle, “nasıl bir şey olduğu” ya da “nasıl hissedildiği” gibi belirli bir niteliğin anlık, birinci şahıs deneyimi, nesnel bir açıklamaya açık değildir. Bu deneyim, bir şekilde herhangi bir bilimsel teorinin kapsamı dışında kalır. Felsefeci David Chalmers, bunu bilincin kolay problemi ile karşılaştırarak bilincin zor problemi olarak adlandırır.
Eleyiciler, bilincin kolay probleminin gelişmiş sinirbilim tarafından çözülebileceğine inanır. Peki ya zor sorun ne olacak? Eleyicilik, öznel, fenomenal bilinç hakkındaki sıradan kavramımızın da zihinle ilgili diğer kavramlar gibi yanıltıcı olduğunu ima eder. Yeterince derine bakarsak bizim gibi olmanın neye benzediğine dair belirli bir niteliği aktaran hiçbir özel süreç veya fenomenin olmadığını ortaya çıkarabiliriz. Belki de sadece bir et makinesi olmanın bizim için her şey olduğunu kabul etmekte zorlanıyoruzdur.
Eleyici Materyalizm’e Yönelik İlk Eleştiri
Felsefede genellikle olduğu gibi, her görüş, argüman veya fikrin şiddetli muhalifleri vardır. Zihin felsefesinin özünde yatan varsayımlara kesin bir darbe indirme konusunda oldukça kararlı olan eleyiciller, pek çok darbeye göğüs germek zorunda kalmıştır. Eleyicilik’e yöneltilen etkili itirazlardan bazılarını ele alacak ve bunları kısaca tartışıp savunmaya çalışacağız.
Akla gelen ilk itiraz, Eleyicilik’in kendi kendini çürütüyor olabileceğidir. Eğer inançlar yoksa, Churchland’lar nasıl olur da kendi pozisyonlarının diğerlerinden daha iyi olduğuna inanırlar? Bazı filozoflar, inançların olmadığı da dahil olmak üzere herhangi bir iddiada bulunmanın, inançlara sahip olmayı gerektirdiğini söylerler.
Bu, umut verici bir eleştiri gibi görünebilir. Bununla birlikte, bu filozoflar inançların zorunlu olarak var olduğunu varsaymak zorundadırlar ki bu da eleyici materyalizmin zorunlu olarak yanlış olduğunu varsayar. Bu, eleyicilerin, kendi kendini çürüten eleştirilerin Eleyicilik’e karşı bir ön yargı oluşturduğunu savunarak kendilerini savunmalarına olanak tanır.
Eleyicilere Yönelik İkinci Eleştiri
İkinci eleştiri, halk psikolojisinin öngörüde başarılı bir teori olduğu savunmasına dayanır. Sık sık halk psikolojisine güveniriz ve çoğu zaman bu bizi doğru bir şekilde yönlendirir. Bu güven, başkalarının niyetlerini ve zihinsel durumlarını anlamada ve tahmin etmede ve onları içeren planlar yapmada etkili olduğunu kanıtlamaktadır. Muhtemelen, halk psikolojisi olmasaydı günlük iletişimimiz her zamanki kadar sorunsuz olmazdı.
Bununla birlikte, eleyiciler, bilim tarihinin, öngörü açısından başarılı olmasına rağmen sonradan yanlış olduğu ortaya çıkan teorilerin örnekleriyle dolu olduğunu iddia ederler; örneğin, 18. ve 19. yüzyıllarda popüler olan vitalizm ya da yaşam gücü teorisi.
Bu teoriye göre, canlı organizmaların biyolojik süreçleri, cansız nesnelere uygulanan fiziksel ve kimyasal ilkelerle tam olarak açıklanamaz; bunun yerine, yaşam fonksiyonlarını yöneten benzersiz, fiziksel olmayan bir güç gerektirir. Vitalizm, deneysel kanıtlar elde edilerek çürütülmüştür. Vitalizm bir süredir en iyi açıklama çıkarımının bir örneği olarak kabul edilse de, hiçbir biyolog vitalist olarak etiketlenmek istemez. Öyleyse neden halk psikolojisine karşı bir zaafımız olsun ki?
Vanja Subotic – “The Theory That Says Your Beliefs Aren’t Real“, (Erişim Tarihi: 06.05.2026)
Çevirmen: Ecehan Acar Kanbak
Editör: İzzet Can Kalender
