Etrafta insanlar sürekli silahlı ve öldürme temalı video oyunları oynamanın psikolojik açıdan olumsuz etkileri olabileceği konusunda kaygılanıyorlar. Fakat ben de ahlak felsefesiyle uğraşmanın benzer şekilde zararlı olup olmadığını merak ediyorum açıkçası. Ahlak felsefesindeki düşünce deneylerinin büyük bir kısmı öldürme teması üzerine kurulu ve çoğunda Tanrı rolüne bürünüp kimin öldürüleceğine veya işkence çekeceğine karar vermemiz bekleniyor; dikkat edilirse hiçbir senaryo veya düşünce deneyinde birbirimize sarılmalı mutlu son veya keyifli bir çay eşliğinde sohbet gibi seçenek yer almıyor.
Neyden mi söz ediyorum; işte size birkaç örnek!
- Onbinlerce insanın ölümüne sebep olacak bir bombanın patlamasına engellemek adına işkenceyle bir insandan bilgi almak ahlaken doğru mudur?
- Şayet masum birini idam etmezsek çok kalabalık bir kitle isyan edip etrafta rastgele birçok insan öldürecekse, bu kitleyi sakinleştirmek adına masum kişiyi idam etmek ahlaken makul bir seçenek mi?
- Bir ebeveyn kısıtlı zaman ve seçim şansından ötürü yalnızca birini seçmek zorunda kaldığı bir durumda, cankurtaran botuna tutunan beş yabancı çocuğu mu yoksa başka bota tek başına tutunan kendi çocuğunu mu kurtarmalı?
- Bir doktor, şayet ölürse organlarını ihtiyaç sahibi başka beş hastaya vererek onları kurtarabileceğini biliyorsa, hastanın ölümüne bile bile göz yummalı mı?
- Kontrolden çıkmış ve durma imkanı olmayan bir trene müdahale etmezseniz beş kişiyi ezecek, müdahale edip rayı değiştirirseniz yalnızca talihsiz bir kişiyi öldürecek yola girecek, ne yapmalısınız? Treni durdurmak için önüne birini atmalı mısınız?
Bu düşünce deneylerinin açığa çıkarmaya çalıştığı şey, yanıtlarımıza bakıp; kararlarımızı ahlaki ilke ve ödevlere uygunluk sergilemesine göre mi yoksa toplam refah miktarını gözeten faydacı hesaplamaları gözeterek mi almamız gerektiğini düşündüğümüze işaret etmektir. İşin tuhaf yanı, benimsediğiniz ahlaki çerçeve veya kavrayışınız her ne olursa olsun bu senaryolar çoğu kişi için gerçek bir ikilem olmaya devam ediyor. Seçimlerini faydacı temelde yapanlar genellikle aldıkları kararın ruhsuz, kalpsiz, soğuk ve hesapçı karakterinden rahatsızlık duyarlar; diğer yandan bunu reddedenler ise, temiz tutmaya çalışmanın bizzat kendisinin ellerinin daha fazla kana bulanmasına sebep olmasından kaygılanırlar.
Burada söz konusu olan kaygıyı tümüyle psikolojik terimlere başvurarak açıklayabilirsiniz. Sahiden de psikolojinin bu türden ikilemler ve sorunlar üzerine düşünmemizde kritik ve mühim bir rol oynadığına yönelik güvenilir kanıtlar vardır. Genel anlamda tasavvur ettiğimiz eylem ile bu eylemin sonucunda acı çekenler arasında bir miktar mesafe söz konusuysa daha çok faydacı kararlar vermeye eğilimliyizdir. Diğer yandan, mesafe kapanıyor ve kurbanlarla yüz yüze geliyorsak kendimizi geri çekmeye eğilimliyiz. Böylesi bir ayrım gerçek hayatta da kendini gösterir: İnsanlar, İHA ve SİHA gibi insansız hava araçlarıyla uzaktan kontrollü bir şekilde birini öldürme konusunda, birinin gözlerinin içine bakarak onu öldürmeye kıyasla daha az rahatsızlık duyar ve daha az vicdan azabı çekerler.
Her ne kadar kesinlikle psikolojinin bu noktada önemli bir rolü olsa da, tüm manzara bundan ibaret değil, yani bu karşımızdaki tek sebep değildir. Bu düşünce deneylerinin barındırdığı bir diğer şey mühim; bir yandan yaşamı her şeyden öncelikli ve üstün görürken diğer yandan yaşamdan daha önemli şeyler de olduğunu ima eder.
Yaşam bir açıdan en yüce değere sahiptir (ve en öncelikli olandır); çünkü yaşam olmazsa bir değerden de söz edemeyiz. İşte tam da bundan ötürü nihayetinde daha çok sayıdaki yaşam ile daha az sayıdaki yaşamların söz konusu olduğu tercihler yapmak zorunda bırakıldığımızda, daha az sayıda yaşamı seçme yanlış görünür.
İyi güzel ama yaşamı değerli kılan şey ne? Muhtemelen, yaşamın bizzat kendisi değil. İnsanların çoğu, ölüm ile kalıcı bitkisel yaşam arasında tercih yapmak zorunda bırakılırsa ikincisini seçmek için bir gerekçe olmadığını düşünür. Pek çok farklı nedenden ötürü bitkisel hayat sevdiklerinizin çektiği ızdırabı uzattığı ve ihtiyaç sahibi insanlara ayrılması gereken kaynakları kullandığından ötürü çok daha kötüdür. Diğer yandan bazı radikal veganlar aksini savunsa da, insanların çoğu, bir hamster ile bir insanın hayatının aynı değeri paylaşması fikrini saçma bulur.
Şayet hayatın bir değeri varsa bu kesinlikle aşk, estetik deneyim, eşsiz ve unutulmaz anlar, yaratıcılık veya neşe gibi yine hayatın mümkün kıldığı şeylerden kaynaklanmaktadır. Ancak bu saydıklarımız bile doğrudan ve amasız/fakatsız bir şekilde iyi veya değerli olarak tanımlanamaz; çünkü ortaya çıkma ve var olma bağlamları çok önemlidir. Mesela, birbirlerini korkunç kötülükler yapmaya ve suçlar işlemeye motive eden iki psikopat arasındaki aşk onlar için çok güzel ve değerli olabilir; fakat diğer insanlar açısından bakınca ortada mide bulandırıcı bir sapkınlık ve gayri-ahlakilik vardır. İşkence yapanların attığı kahkahalara eşlik eden neşeli hallerine veya köle emeğiyle inşa edilen yaratıcılık dolu büyük anıtlara değer vermeyiz.
Yaşam ve ölümle ilgili düşünce deneylerine geri dönersek nihayetinde bizden istenen şeyin ne olduğunu görebiliriz artık: Hayatı değerli kılan şeyleri feda ederek daha fazla hayat kurtarmak ile daha fazla hayatı feda ederek değerli olan şeyleri kurtarmak arasında bir seçim yapmamız talep edilir! Daha çok sayıda insanı kurtarmak adına masum insanların ölmesine razı olduğumuzda, daha fazla insanın hayatta kalması uğruna insan hayatına duyduğumuz saygı ve atfettiğimiz saygınlık ve değerden bir kısmını feda etmiş oluyoruz. İnsan hayatı kurtarmak için başka bir insana işkence yapmaya razı olduğumuzda ise, daha fazla insanın hayatta kalabilmesi adına dünyadaki toplam acı ve kötülük miktarının artmasına izin vermiş oluyoruz. Sevdiğimiz birine karşı birden fazla yabancının yaşamını kurtarmayı tercih ettiğimizde, başkalarının da sevdikleriyle olan bağlarını sürdürebilmesi adına gerekli olan sevginin o özel ve ayrıcalıklı bağını bir kenara atmış oluyoruz.
Buraya kadar sözünü ettiğim sebeplerden ötürü bu türden düşünce deneylerinin asla makul bir zeminde ve ikna edici bir biçimde çözülemeyeceğini düşünüyorum. Belki de bu düşünce deneylerinden faydalanmanın en doğru yolu onları çözülmeleri gereken meseleler olarak görmemektir. Şayet gerçek hayatta bu düşünce deneylerinin bahsettiği durumlarla yüz yüze kalırsak, yapmak zorunda kalacağımız seçimi zaten ilgili durumun kendine özgü koşulları ve bağlamında yapacağız. Bu düşünce deneylerinden çıkarılacak olan tek genel ders şudur: yaşam ile yaşamı değerli kılan şeyler arasında bazen dramatik bir gerilim (veya trajik çatışma) vardır.
Julian Baggini – “Life-and-death thought experiments are correctly unsolvable“, (Erişim Tarihi: 05.05.2026)
Çevirmen: Taner Beyter
