Felsefenin en temel alanlarından biri olan epistemoloji, bilginin doğası, kaynakları ve sınırları gibi meselelerle ilgilenir.
Bir şeyi bilmek ne demektir? Gerçekten de üzerine düşünene dek basit bir soru gibi gelir bu. Bilgi dediğimiz şey doğru inançlara sahip olmaktan mı ibaret, yoksa başka insanların söylediklerini kabul etmekle mi ilgili veyahut bizzat kendi görüp duyduklarımız ve sağduyumuza güvenmek anlamına mı geliyor? Epistemoloji hakikati, inancın doğasını ve insan kavrayışının sınırlarını yeniden düşünmemiz için bizi zorlar. Bazen bu süreç, şüphecilikten (yani filozofların herhangi bir şeyi gerçekten de bilip bilemeyeceğimize dair itirazlardan) doğan soruların kendini göstermesiyle güç bir hale gelebilir.
Bu içeriğimiz epistemoloji alanının sınırlarını ve istikametini belirleyen beş etkili metni ele alacağız. Öncelikle disiplinin temellerini atan iki tarihsel klasiği sonra da ufkumuzu zorlayıp genişleten üç çağdaş çalışmaya bakacağız.
| Eser & Yazar | Dönem | Epistemolojiye Temel Katkısı |
| Theaetetus (Platon) | M.Ö. yaklaşık 369 | Bilgiyi algı, doğru inanç veya “gerekçelendirilmiş doğru inanç” olarak inceler; nihayetinde bir yanıt bulamama, kafa karışıklığı (aporia) durumuyla sonlanır. |
| İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar (René Descartes) | 1641 | Apaçık ve şüphe taşımayan tek gerçek olarak Cogito‘yu (“Düşünüyorum, öyleyse varım”) tanımlayarak, “yöntemsel şüphecilik” aracılığıyla Temelselciliği (foundationalism) savunur. |
| Zihnin Erdemleri (Linda Zagzebski) | 1996 | Odağı inançların doğasından kişinin entelektüel karakterine ve erdemlerine (örneğin açık fikirlilik vb.) kaydıran “Erdem Epistemolojisi”ni önerir. |
| Bağlamsalcılık Durumu (Keith DeRose) | 2009 | “Bilgi” için gereken şartların sabit olmadığını, kullanılan dilin bağlamına ve ilgili durumlara bağlı olarak değiştiğini iddia eder. |
| Genişletilmiş Rasyonalite (Annalisa Coliva) | 2015 | Gerekçelendirilmemiş belirli türden inançların, belirli türden rasyonel soruşturma süreçlerinin gerçekleşmesinin ön koşullarını veya dayanaklarını oluşturduğunu iddia eden “Menteşe Epistemolojisi”ni (Hinge Epistemology) savunur. |
1. Platon –Theaetetus (M.Ö. 369 Civarı)
Epistemoloji söz konusu olduğunda meseleye en baştan başlayalım diyorsak bu bizi elbette Antik Yunan’a götürür. Epistemolojideki en erken ve etkili metinlerden biri Platon’un Theaitetos adlı eseridir. Sokrates ile Theaitetos adlı genç bir matematikçi arasında geçen bir diyalog şeklinde olan bu metin “Bilgi nedir?” sorunu ele alır. Diyolog esnasında Theaitetos üç tanım önerir: bilgi algıdır, bilgi doğru inançtır ve bilgi açıklama veya gerekçelendirilmeye (Antik Yunanca logos) dayalı doğru inançtır. Sokrates elbette boş durmaz ve kendine has diyalektik tarzıyla bu tanımların her birini eleştirip çürütür. Örneğin ilk tanımı düşünelim, şayet bilgi algıdan ibaretse o halde öznel hale gelip kişiden kişiye değişir. Sokrates, böylesi bir tanımın nesnel bilginin ve rasyonel söylemin zeminini ortadan kaldırdığını iddia ederek eleştirir.
Sokrates ikinci tanıma karşı da, yani bilginin doğru inanç olduğu görüşünü de, benzer şekilde eleştiri getirir; kişinin gerçekten biliyor olmadan yalnızca tesadüfen (mesele şans eseri doğru tahminde bulunarak) doğru inanca sahip olabileceğine işaret eder. O halde ek bir unsura yani gerekçelendirmeye ihtiyaç vardır. Süregelen diyalog buna rağmen bir aporia ile, yani bir kafa karışıklığı ve nihayete erdirememe ile sona erer, hem Sokrates hem de Theaitetos, uzlaşabilecekleri makul bir bilgi tanımına erişemediklerini kabul ederler.
Theaitetos metni felsefe tarihinin basit bir metni olmanın çok daha ötesinde değer taşır; gerekçelendirmenin doğasına dair birçok tartışmaya hala ilham vermekte olan adeta yaşayan bir eser olarak görülür. Öyle ki çağdaş epistemolojideki en büyük kırılma anlarından biri olan Edmund Gettier’nin bilginin “gerekçelendirilmiş doğru inanç” biçimindeki tanımı eleştirmesi, bu bağlamda Platon’un bu metninin tekrar gündemimize taşınması sayesinde olmuştur.
Denilebilir ki epistemoloji çalışmaya nereden başlayacağını bilmiyorsanız başlangıç noktanız tam olarak burası olmalıdır.
2. René Descartes –Meditations on First Philosophy (1641)
Gözlerimizi 17. yüzyıla çevirdiğimizde, modern felsefenin babası René Descartes ile karşılaşırız. Onun “İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar” adlı çalışması bilginin doğasına dair devrim niteliğinde bir yaklaşım ortaya koymuş ve modern bilimin doğuşuyla paralellik göstermiştir; bu çalışma epistemolojinin temel eserlerinden biri olarak kabul görür. Descartes, kesinliğe dayalı apaçık ve sarsılmaz bir temel bulmak için düşünmeye başlamadan evvel o ana dek inandığı her şeye dair yargılarını askıya aldığı şüpheci bir yöntemle yola koyulur. “Cogito, ergo sum” (“Düşünüyorum, öyleyse varım”) şeklindeki meşhur ifadesi onun epistemolojisinin kalbidir: diğer her şeyden şüphe edecek olsanız bile bu yine de düşünüyor olduğunuza işaret eder, ki bu da şüphe duyulamayacak kesinlikte bir temel inanç bulunduğu anlamına gelir.
Descartes’ın söz konusu bu kitabı, şüphecilik konusunda bir başyapıt niteliğinde olup çağdaş epistemolojide yer alan Temelselcilik (foundationalism) yaklaşımına da ilham kaynağı olmuştur. Descartes, Kötü Cin düşünce deneyine başvurarak aşırı şüpheciliği ele alır. Bu düşünce deneyinde yer alan Kötü Cin, insan algılarını ve düşüncelerini manipüle eden, aldatıcı ve her şeye kudreti yeten bir doğa üstü varlıktır. Bu senaryoda tüm duyusal deneyimlerden hatta matematiksel doğruların güvenirliliğinden dahi şüphe edilebilir fakat Cogito’dan şüphe edilemez. Bu türden çalışmaları sayesinde Descartes, Antik Yunan şüpheciliğine de yeni bir boyut kazandırmıştır.
Unutmamak gerekir ki Temelselcilik, epistemoloji disiplininde yer alan ortodoks bir yaklaşımdır. Bu görüşü savunanlar, bilginin ana başlangıçlarını oluşturan ve çoğunlukla apaçık, kesin, sarsılmaz veya deneyim tarafından doğrudan doğruya gerekçelendirilmiş olarak kabul edilen temel inançlar olduğunu iddia ederler. Benzer bir düzlemde Descartes da bilginin Cogito gibi apaçık, kesin hakikatler üzerine temellendirilmesi gerektiğini iddia eder ve Tanrı’nın varlığı ile apaçık, ayırt edilebilecek şekilde belirgin algıların güvenilirliğini kanıtlamak için bu yaklaşımı takip eder.
Her ne kadar ulaştığını düşündüğü sonuçlar tartışmalı görülmüş ve çoğunlukla da Hristiyan Tanrı konseptine gereğinden fazla yaslandığı gerekçesiyle eleştirilmiş olsa dahi, Descartes’ın çalışması dikkatimizi dış dünyanın gerçekliği ve bilgi tanımlarından ziyade pek çok epistemik inanca sahip olan Ben’e, yani bilen özneye doğru kaydırmıştır.
Bilgi meselesi söz konusu olduğunda Antik dönem kavrayışından modern düşünceye doğru nasıl geçiş olduğunu takip etmek istiyorsanız Descartes’ın bu kitabını alıp okumalısınız.
3. Linda Zagzebski – Virtues of the Mind: An Inquiry into the Nature of Virtue and the Ethical Foundations of Knowledge (1996)
Hadi, 20.yüzyılın sonlarına göz atalım. Bu dönemde epistemoloji disiplininin çehresi, erdem epistemolojisinin yükselişinden dolayı epey değişti. Özellikle Linda Zagzebski’nin “Virtues of the Mind” adlı metni, bu alandaki en etkili çalışmalardan biri olarak görülür. Zagzebski’nin iddiası epistemolojinin gözlerini yalnızca epistemik inançlar ve gerekçelendirmeye çevirmeyip diğer yandan da bilen öznenin entelektüel erdemlerine odaklanmamız gerektiği şeklindeydi. Burada sözü edilen entelektüel erdemler; açık fikirlilik, entelektüel tevazu, entelektüel cesaret, entelektüel dirayetlilik ve entelektüel dürüstlük gibi niteliklerdir. Bu yaklaşım bize, ahlaki doğruluğun veya ahlaki yetkinliğin ahlaki karakterini geliştirmiş kişilerde ortaya çıkmasını bekleyeceğimiz gibi bilginin de entelektüel karakter özelliklerini geliştirmiş kişilerde ortaya çıkacağını söyler.
Zagzebski’nin geliştirdiği bu yaklaşım, epistemoloji ile normatif etik (bilhassa da Aristoteles’in erdem etiği) arasında köprü kurması açısından büyük etki yaratmıştır. Zagzebski’ye göre erdemleri yalnızca bilişsel yetilere indirgemek doğru değildir, erdemler aynı zamanda kişinin hakikate ve entelektüel bilgeliğe verdiği değeri de gösteren ahlaki ve motivasyonel öğeler içermektedir.
Örneğin, açık fikirli olma erdemini taşıyan bir kişi, meseleleri daha hakkaniyetli bir şekilde ele almaya yatkındır çünkü başkalarını düzgünce dinlemeye, kendi inançlarını sorgulamaya ve daha iyi bir insan olabilmek adına önyargıları ile peşin hükümlerini aşmaya yönelik motivasyonlar taşır. Zagzebski’nin yaklaşımına göre erdemler eğilimler ve yetiler olarak tanımlansa da erdemler sonradan edinilebilir ve geliştirilebilirler; ve şayet erdemler eyleme dökülürlerse doğamızın bir parçası haline gelebilirler.
“Virtues of the Mind” metni, karakter özelliklerinin bilgi edinimindeki rolüne odaklanan geniş bir ilgi ve araştırma motivasyonuna ilham vermesinden dolayı çağdaş epistemoloji üzerinde derin bir etki bırakmıştır. Bu kitap, geleneksel epistemolojik yaklaşımlardan fırsatlar içeren bir kopuşu temsil eder; daha bütüncül ve insan odaklı bir perspektif sunar.
Şayet karakter gelişimi ile bilgi mevhumu arasında ne türden bir ilişki olduğunu merak ediyorsanız kesinlikle bu kitabı okumalısınız.
4. Keith DeRose –The Case for Contextualism: Knowledge, Skepticism, and Context (2009)
Keith DeRose’un kaleme aldığı “The Case for Contextualism” adlı eser, bilgi iddialarının doğruluk koşullarının dile getirildikleri bağlama duyarlı olduğunu savunan Bağlamsalcılık’ı konu edinir, ki bu eser çağdaş epistemolojideki en etkili çalışmalardan biridir. DeRose, neyin “bilgi” sayılacağına dair koşul ve standartların, konu ve konuşma bağlamına göre değiştiğini iddia eder.
Örneğin, gündelik durumlar ve bağlamlarda “Starbucks’ın cumartesi günü açık olduğunu biliyorum.” demek doğru olabilir; fakat bir ödevi veya doktora tezini bitirip teslim edebilmek için uyanık kalmak adına kafein almamız gerektiği gibi çok daha kritik ve yüksek seviyeli (high-stakes) bir bağlamda, aynı önermenin bilgi sayılabilmesi için daha güçlü/yüksek seviyeli kanıtlar gerekebilir.
DeRose’un geliştirdiği Bağlamsalcılık yaklaşımı, şüpheci argümanların çoğu zaman bilgi standartlarını gerçekçi olmayan/aşırı bir düzeye çıkardığına işaret ederek şüpheciliğe karşı bir yanıt sunar. Gündelik bağlamlarda, söz konusu iddialar aşırı şüpheci senaryoların sıkı takibi ve eleştirileri karşısında çaresiz olsa bile, yine de meşru bir şekilde pek çok şeyi bildiğimizi iddia edebiliriz. Bağlamsalcılık hem şüpheci eleştirilerin güçlü olduğunu kabul eder hem de gündelik bilgilerimizin sezgisel doğruluğu olduğunu söyler.
DeRose dilbilimsel verilerin ayrıntılı incelemeleri, düşünce deneyleri ve itirazlara verdiği yanıtlar yoluyla yaklaşımını savunur. Bunun yanı sıra invariantism (sabitcilik: bilgi standartlarının sabit olduğu görüşü) ve özne-duyarlı invariantism (bilgi standartlarının öznenin pratik amaçlarına, çıkarlarına veya karşılaştığı risklere göreli olduğu görüşü) gibi rakip teorilerle de hesaplaşır.
DeRose’un çalışmaları epistemolojide epey etkili oldu. Şayet epistemoloji disiplininde yer alan çağdaş problemler ve argümanlarla hemhal olmak istiyorsanız DeRose’un kitabını en kısa sürede edinip okumalısınız.
5. Annalisa Coliva – Extended Rationality: A Hinge Epistemology (2015)
Annalisa Coliva’nın kaleme aldığı “Extended Rationality: A Hinge Epistemology” adlı eser, Ludwig Wittgenstein’ın “Kesinlik Üstüne” adlı metninden yola çıkarak çağdaş epistemolojide dönüm noktası niteliğindeki önemli bir pozisyonda durur. Coliva, bazı kesin temel inançların veya “menteşelerin” (hinges) geleneksel anlamda gerekçelendirilmediğini; bilakis, sözünü ettiğimiz bu temellerin veya dayanakların rasyonel bir soruşturmanın veya gerekçelendirme faaliyetinin sürdürülebilmesi için zorunlu olduğunu söyler. Örneğin, “Dünya vardır” veya “İki elim bulunur” gibi menteşeler (yani dayanaklar) epistemik faaliyetlerimizin yapıtaşları veya dayanaklarıdır; bilgi iddialarımızın anlamlı olabilmesi için gerekli olan zemini sunarlar.
Coliva’nın temel iddiası rasyonelliğin genişletilmesi gerektiğidir; ona göre rasyonellik gerekçelendirilmemiş olmasına rağmen yine de vazgeçemeyeceğimiz menteşelere (dayanaklara) dayanır. O, ampirik önermeler (gerekçelendirilebilenler) ile menteşe önermeler (gerekçelendirmenin dayanağı işlevini görenler) arasında bir ayrım yapar. Bu kavrayış, bizatihi kendisinin de belirli türden menteşelere (dayanaklara) yaslandığını ve bundan ötürü kendi tutarlılığına zarar verdiğini öne sürerek aşırı şüpheciliğe karşı da yanıt sunar.
Coliva bununla durmaz ve Britanyalı Analitik filozof G. E. Moore ile Alman filozof Immanuel Kant gibi epistemolojinin önde gelen tarihsel figürlerine karşı da bir dizi eleştiri sunar. Ayrıca çağdaş epistemolojideki geleneksel veya ana akım pozisyonlar olan Temelselcilik ile (foundationalism) ve Bağdaşımcılık’ın da (coherentism) makul olmadığını ifade eder.
Bu bağlamda Coliva, benimsediği menteşe epistemolojisi yaklaşımının, bilgi için şüpheye yer bırakmayan temel bir başlangıç noktası olması gerektiğini söyleyen Temelselcilik ile bilgi gövdesinin oluşması için epistemik inançların birbirlerini karşılıklı olarak desteklemesi veya birbirleriyle bağdaşması gerektiğini söyleyen Bağdaşımcılık yaklaşımlarının karşılaştığı problemlerden müzdarip olmadığını savunur. Bu açıdan menteşe epistemolojisi, ona göre, rasyonalitenin pratik ve bağlamsal doğasını öne çıkaran üçüncü bir seçenek olarak kendini gösterir.
Hem otorite isimleri ele alan hem de kendine özgü kavram seti olan kapsayıcı bir çalışma arıyorsanız Coliva’nın bu kitabını kesinlikle okumalısınız.
Çevirmen Notu: “hinge epistemology” ifadesini öncelikle “dayanak/iskelet epistemolojisi” olarak çevirdim fakat daha sonra Wittgenstein’ın da doğrudan “menteşe” analojisi yaptığı ve bu bağlamın kaybolmaması gerektiğine yönelik değerli bir epistemologtan eleştiri alınca bunun yanlış olacağına karar verip doğrudan “menteşe epistemolojisi” olarak bıraktım. Zaten Coliva’nın yukarıda yer alan kitabının kapağında da menteşeleri görebilirsiniz.
Vanja Subotic – “5 Key Works in Epistemology That Answer How We Know What We Know“, (Erişim Tarihi: 22.08.2026)
Çevirmen: Taner Beyter
Fıkhını uydurmak/fıkhına uydurmak diye bir söz vardır; daha güncel ifadeyle insan karşılaştığı durum karşısında olması gerekene dair bir veri setine sahip değil ve o durum onu icbar ediyorsa “rasyonalize” ederek o şeyi kabul eder. Bu çok yaygın ve insanoğlunun kahir ekseriyeti böyle yaşar. Platon, René Descartes, Linda Zagzebski, Keith DeRose, Annalisa Coliva elbette bir insan olarak konjonktürel tercih ve temsiliyetleri çerçevesinde düşüncelerini paylaşmış, tartışmışlar. Bunların insan davranışından hayata yansıyan etkilerine bir bakmak icap eder.
Kafam karışık ama düşünüyorsam varım; her şeyden şüpheleniyorum o zaman şüphelendiğin her şeyin dayandığı bir asıl olmalı; açık fikirliyim, öyleyse erdemliyim; dil için sabitler yoktur, dilin bağlamı karşılan durumlarla belirlenmekte; ne temelselcilik vardır ne de bağlamsalcılık, öylesine bilir, öylesine iletişim kurup ilişki geliştirilir vs…
Eksik ya da fazla; etkili beş çalışmanın içerik özeti. İnsan anlarda gerçekleştirdiği davranışlarla içerisine doğduğu yaşamda yerini bilir, bulur. Peki, bildiği ve bulduğu olması gereken yer midir? Olması gereken yer ise orada nasıl istikrarla kalınabilir. Olunması gereken yer değilse olunması gereken yer nasıl, hangi bilgilerle bulunabilir. Bilginin kaynakları nelerdir, neler olmalıdır, neler olmamalıdır?
Ben davranmıyorum dese dahi bir insan nefes alıp vererek davranmaktadır. Su içiyor, bir şeyler yiyip içiyorsa yaşıyla paralel hücreleri anlarda ölüp anlarda yenilenmektedir. Nefes alıp vermenin varoluşsal gerçekliği üzerine biraz düşünüldüğünde; neden ve nasıl şöhret bulup literatürde yerlerini aldılar önemsemiyorum ve fakat eksensiz göreceliğinin doğurduğu karmaşık ruh hali; nice insanları laf kalpazanına dönüştürmüş.
Yaşamı irili ufaklı kaoslar zinciri; hakikat, anlam arayışı; farkındalık karmaşası; istisnasız din savaşı; itminan arayışı olarak tarif edebiliriz. İnsan duygusal, sosyal, kültürel, mimari, biyolojik vs sürekli bozma ihtimali taşıyan eylemler icra eder. Bu eylemler zihinde başlayıp zihinde ölebileceği gibi hayatta karşılığını bulup olgu, oluş ve süreçleri bozabilir. Bunun karşısında yine insanın duygu dünyasında başlayıp eylemlerine dönüşebilecek; bozulanı onarmak, ihtiyaç olanı inşa edecek tercihleri olabileceği gibi tüm bunlar okuya okuya, anlata anlata, dinleye dinleye bitiremeyeceği ve fakat sadece bilgi biriktirip bilgi benini şişirebileceği durumlarda söz konusu olabilecektir.
İstisna etmeden anlarda her ne yapıp ediyorsak buradan murakabe etmek icap etmektedir inancındayım.
Fıkhına ya da kitabına uydurmak insanın kendini ikna etme yöntemlerindendir. Aslında yapılmaması gereken bir şey, olmaması gereken bir olgu bana dayatıldığında; “mecburdum,” “başka çarem yoktu.” vs gibi basit gerekçelerin yanında; akademik ya da entelektüel baskının yazdırdığı, söylettiği az şey yoktur.
Bilgi dışarıdan gelir sonra iç sistemimizde algıya, tasavvura, duyguya, inanca, karara, davranışa dönüşür. Peki iç sistemdeki bilgi nasıl oluşmuştur. İnsanın algı dünyası; karşılaştığı, yüzleştiği, tecrübe ettiği, çok çok tekrar ettiği kadar biriktirdiklerinden oluşan bilgi setleri toplamıdır. Bu bilgi setleri olması gereken olmayabilir ki bozmak ve inşa etmek bu algı setlerimizle ilgilidir.
Yukarıdaki eserleri okumadım, yazıdaki değerlendirmeleri dikkate alarak bilginin kaynaklarının temel öneme haiz olduğuna dikkat çekmek istedim.