Kitap İncelemesi: Necessary Existence (Alexander Pruss & Joshua Rasmussen) – Fevzi Ata Demirtaş

Necessary Existence (zorunlu varoluş) adlı, din felsefesinin en önemli çağdaş isimlerinden Alexander Pruss ve Joshua Rasmussen tarafından kaleme alınan bu eser, din felsefesi ve metafiziğin kesişim noktası olarak sayılabilecek bir konuyu, zorunlu (var olmaması mümkün olmayan, her mümkün dünyada var olan) bir varlığın mevcudiyetini tartışmaktadır.

Pruss ve Rasmussen’in bu konudaki pozisyonları, birer Hristiyan teist olmalarından da anlaşılacağı üzere, zorunlu bir varlığın olduğu şeklindedir. Bu eserde de bu pozisyonu savunmak için çeşitli argümanlar sunmaktadırlar. Bu argümanlara geçmeden önce zorunlu bir varlığın mevcudiyeti konusunun (dolayısıyla bu kitabın) neden önemli olduğuna bakalım.

Gerçekliğin doğasını inceleyen Metafizik açısından gerçekliğin zorunlu bir varlığı ihtiva ettiğinin gösterilmesi şüphesiz oldukça aydınlatıcıdır. Ve bu alanla bağlantılı olan din felsefesi için de zorunlu varoluş bu alandaki en canlı pozisyonlardan olan teizmin (en azından yaygın ve geleneksel formlarının) bir bileşenidir. Zira teizmin Tanrı’sının olmazsa olmaz özelliklerinden biri O’nun zorunlu olarak var olmasıdır. Her ne kadar zorunlu bir varlığın kabulü ateizm ve natüralizm tarafından epistemik olarak dışlanmasa ve özellikle çağdaş din felsefesinde zorunlu bir varlığı kabul eden çok sayıda ateist/natüralist filozof olsa da teizmin zorunlu varoluşu gerektirmesi ve zorunlu varlığın reddinin teizmle çelişmesi böyle bir varlığın olduğu gösterilirse din felsefesine yönelik ciddi bir ilerleme olarak kabul edilebilir. Böyle bir varlığın olduğunun gösterilmesinin teizme olasılıksal bir avantaj sağladığını iddia edenler de vardır. [1] Yine de her ne kadar amaç zorunlu varlığı tartışmak olsa da bu eserde biraz daha ileri gidilip zorunlu varlığın çıkış noktalarından (pozitif niteliklerin mümkünlüğü) hareketle Tanrı benzeri bir varlığa ulaşacağımızı ima eden (mükemmelik argümanı gibi) veya belli argümanlara getirilen itirazların doğası gereği (örn. Hume’un itirazı) belli yanıtların da Tanrı’yı ima edecek türden stratejilere dayandığını söyleyebiliriz (olumsallık argümanı gibi). Ama unutulmamalıdır ki bu temelde zorunlu varoluşu tartışmayı amaçlayan bir kitaptır ve argümanlarının da başlıca amacı Tanrı’yı kanıtlamak değil, zorunlu varlığı kanıtlamaktır.

Argümanlara geçmeden önce, 1. bölümde (Metafiziksel Olasılık ve Zorunluluk) bahsedilen S5 aksiyomuna değinmek faydalı olacaktır çünkü bu aksiyom kitaptaki birçok argüman için olmazsa olmazdır. Bu aksiyom kısaca bize şunu söyler:

Zorunlu bir varlığın olması mümkündür.

O halde, S5 gereği şunu elde ederiz:

Zorunlu bir varlık vardır. [2]

Bunun neden böyle olduğunu mümkün dünyalar üzerinden anlayabiliriz. Zorunlu varlık tanım gereği her mümkün dünyada olan bir varlıktır. O halde böylesi bir varlığın mümkün yani en az bir mümkün dünyada olması, zorunlu varlığın ‘‘bütün mümkün dünyalarda olması gereken’’ tanımı gereği aktüel dünyamız dahil bütün mümkün dünyalarda olmasını gerektirir. Bir başka deyişle, zorunlu bir varlık ancak bütün mümkün dünyalarda varsa en az bir mümkün dünyada vardır.

O halde şimdi kitapta kullanılan zorunlu varlık lehindeki argümanlara geçebiliriz.

1. Olumsallık Argümanı

• (1) Herhangi bir tikel (belirli) olumsal somut varlık için, bu varlıkların mevcut olduğu gerçeğinin bir açıklaması vardır.
• (2) Var olan tüm olumsal somut varlıklar bir bütün olarak ele alındığında; eğer bu varlıkların mevcut olduğu gerçeğinin bir açıklaması varsa, o halde zorunlu bir varlık mevcuttur.
• (3) Dolayısıyla, zorunlu bir varlık vardır. [3]

Bu argümanın kilit öncülü şüphesiz ilk öncüldür. Yani olumsal şeylerin bir tür nedeni olması gerektiği şeklindeki öncüle bakmalıyız. Pruss ve Rasmussen bu öncül lehinde 4 argüman ileri sürerler. Bunlar, tümevarımsal genelleme, sezgi, kaos ve keyfi sınırlardan kaçınma argümanlarıdır.

İlk argüman, kısaca, olumsal şeylerin bir tür nedeninin olduğunu sürekli deneyimlediğimizi ve bunun da en iyi açıklamasının genel bir nedensel ilke olması gerektiği şeklindedir.

İkinci argüman sezgilerimizin her olumsal şeyin bir nedenini aradığını ve bu sezgilerimizin yanlış olduğundan şüphe duymamız için bağımsız gerekçelerimiz olmadıkça bu sezgilere güvenebileceğimizi söyler. Öyle ki ormanda bir küre ile karşılaşsak bunun bir nedeni olması gerektiğine dair bir sezgiye sahip olacağımızı ve olumsal şeylerin sahip olacağı diğer özelliklerin (kütle, şekil, miktar vs.) açıklama ihtiyacını ortadan kaldıramayacağından dolayı olumsallığın bir bütün olarak açıklamasının olması gerektiğini söyler.

Üçüncü argüman ise, eğer belli olumsal şeylerin nedeni yoksa, nedeni olmayan olumsal şeylerin sayısına dair bir sınır çizmenin keyfi olduğunu ve nedensiz olumsal şeylerin ya hiç olmaması ya da sonsuz tane olabilmesi gerektiğini söyler. İlk durum, zaten her olumsal şeyin bir nedeni olması gerektiğini sonucuna çıkarken ikinci durumda yani sonsuz tane nedensiz-olumsal şeyin olabilmesi durumunda bunlara hiç rastlamıyor oluşumuzun bir problem olduğunu öne sürer.

Son argüman, keyfi sınırlar argümanı, ise bazı olumsal şeylerin açıklaması olduğunu bildiğimizi ve olumsal şeylerin diğer özelliklerindeki farkın bu olumsal şeylerin nedensiz olmasını gerektirmekten uzak olduğunu ve bir tür nedene muhtaç oldukları gerçeğini değiştiremeyeceğini ve dolayısıyla her olumsal şeyin bir nedeni olması gerektiğini kabul etmenin makul olduğunu savunur.

William Rowe, olumsallık argümanının iki aşaması olduğundan bahseder. İlk aşama bir tür zorunlu varlığa ulaşmaya çalışırken ikinci aşama bu zorunlu varlığın neden Tanrı olması gerektiğini göstermeye çalışır. Ne de olsa yukarıda belirttiğim gibi zorunlu bir varlık ateizmle uyumludur.

Bu argüman kanaatimce literatürde olumsallık argümanının birinci aşamasına dair en güçlü savunuyu içermektedir. Bunun da başlıca nedeni argümana getirilen çok sayıda eleştiriye cevap veriyor olmasıdır. Bu bölümde klasik veya çağdaş toplam 10 tane itiraz ele alınmaktadır. Bu itirazlar içerisinde çoğu kozmolojik argüman savunucusu tarafından gözden kaçırıldığını düşündüğüm itirazlar da ele alınmakta ve cevap verilmektedir.

Bunlardan biri Hume’un parça-bütün itirazıdır. Bu argümanın iki versiyonundan söz edebiliriz. İlki, parçaları tek tek açıkladığımız takdirde bütünün de otomatik olarak açıklanacağı ve dolayısıyla açıklanmamış hiçbir şey kalmayacağı şeklindedir. İkincisi ise parçaları tek tek açıklarsak, bütüne dair açıklama talebinin yersiz olacağı zira bütün dediğimiz şeyin gerçekliğe tekabül eden bir şey değil, zihinsel bir işlem olduğu şeklindedir. Yani ilkinde ‘‘bütün olumsal şeyler kümesi’’ olarak ayrı bir varlık kümesi kabul edilirken ikincisinde böyle bir kümenin olmadığı varsayılmaktadır. Kısacası her iki durumda da parçaları açıklamak yeterlidir. Kozmolojik argüman literatüründe Hume’un parça-bütün itirazında genellikle ilk versiyona odaklanılmıştır, itirazın ikinci versiyonu göz ardı edilmiştir. Hume’un itirazının bu bölümü bu argümanı savunan çoğu teist tarafından gözden kaçırılmaktadır ve bu itirazı daha yakın dönemde ateist bir din felsefecisi olan Keith Parson dile getirmiştir. [4]

Pruss ve Rasmussen de bu noktayı fark etmiş olmalılardır ki Hume’un itirazının iki şekilde yorumlanabileceğini ifade ederler: Birincisi, parçaları tek tek açıkladığımız sürece bütünün de otomatik olarak açıklanmış olacağı şeklinde (yani diğer filozofların varsaydığı şekilde); ikincisi de parçaların kendi içlerinde açıklandığı sürece bütünün açıklanmasına gerek olmadığı zira bütün dediğimiz bir kümenin olmadığı şeklinde.

İlkine cevap olarak; Pruss ve Rasmussen’e göre, eğer parçaların birbiriyle nedensel bağlantıları olduğu bir bütünden bahsediyorsak o halde parçaların tek tek açıklanması bütüne dair bir açıklama sunamaz. Eğer parçalar nedensel olarak birbirinden izoleyse işte bu durumda parçaların tek tek açıklaması bütünün de açıklamasını verir. Bunu Edward’ın klasik örneği üzerinden düşünecek olursak: mahallenin her bir köşesindeki eskimonun neden orada olduğunun tek başlarına açıklaması ancak ve ancak eskimoların oradaki varlıkları birbirinden nedensel olarak bağımsızsa bütün eskimoların neden orada olduğunun yeter açıklamasını verir. Ancak her bir eskimo diğerinin oradaki varlığına neden olmuşsa o halde en başta neden ‘‘mahallede eskimolar var?’’ sorusu hala cevaplanmayı beklemektedir. Ve evrendeki olumsal olayların tikel açıklamaları da yine evren içindeki diğer olumsal varlıklardan geldiğine göre en başta ‘‘Neden olumsal varlıklar vardır?’’ sorusu hala cevaplanmaya muhtaçtır. William Rowe’un da dediği gibi ‘‘olumsal veya varlığı başkasına bağlı her bir varlığın açıklamasının olması bir şey, neden olumsal veya varlığı başkasına bağlı varlıkların bulunduğunun açıklamasının olması başka bir şeydir.’’ [5]

Peki Hume’un itirazının ikinci versiyonuna nasıl cevap verilebilir? Yani bütün olumsal şeylerin bir kümesi var mıdır? Pruss ve Rasmussen bu noktada bütün olumsal şeyleri ayrı bir varlık kümesi olarak değil, sadece bir tür çoğulluk yani miktar açısından farklı şeyler olarak ele alabileceğimizi ve dolayısıyla olumsal şeyler kümesi olarak ekstra bir varlık türü varsaymak zorunda olmadığımızı söyler. Yani olumsal şeyler bütünü sadece tek bir olumsal şeyin miktar açısından farklılaşmasıdır ve olumsal şeylerin miktarındaki farklılık, onların olumsal olmaları açısından fark yaratacak türden bir fark değildir (buraya ‘‘modal tekdüzelik’’ argümanında tekrar değineceğiz). Kısacası, tek bir olumsal varlık var ve açıklamaya muhtaçsa, bunların sayısı ne kadar olursa olsun açıklamaya muhtaç kalmaya devam edecektir; tıpkı tek bir çiçeğin nedeni olduğu gibi 5 tane çiçeğin de nedeninin olması örneğindeki gibi. Burada 5 tane çiçeği ayrı bir varlık olarak kabul etmeye gerek yoktur. Onlar sadece 5 tane çiçektir. [6]

David Hume’un olumsallık argümanına yönelik itirazlarından bir diğeri ise zorunlu bir varlığı kabul etsek dahi bunun evrenin dışında veya ötesinde olmak zorunda olmadığı, evrenin veya maddi bir şeyin zorunlu kabul edilebileceği şeklindedir: Yani boşluk problemi.

Her ne kadar zorunlu varlığın tabiatı konusu bu kitabın kapsamı dışında olsa da Pruss ve Rasmussen bu itiraza yönelik de bazı şeyler söylemişlerdir ve bunlardan bir tanesi din felsefesi literatürü için özgün ve ilginçtir. Pruss ve Rasmussen, ünlü zihin felsefecisi David Chalmers’ı takip ederek şöyle demektedirler:

Chalmers (1996) gibi bazı zihin felsefecileri, bilincin ortaya çıkışını açıklamanın en iyi yolunun, temel gerçekliğin “proto-bilinç” (bilinç-öncesi) özelliklere sahip olduğunu varsaymak olduğunu düşünürler. Bu filozoflar, zorunlu bir temelin sınırsız (proto-) bilişsel kaynaklar içereceğini düşünmek için nedenlere sahip olabilirler; çünkü bu temel, bilincin her türlü olası konfigürasyonunun nihai dayanağı olacaktır. [7]

Anlaşılacağı üzere yazarlar, evrende mevcut olan bilincin açıklamasının gerçekliğin temelinde bir tür bilinç yatmasıyla açıklanabileceğini düşünmektedirler. O halde eğer elimizde böylesi bir zorunlu varlık varsa onun da bilinçli olduğunu düşünmemiz makuldür. O halde şöyle düşünebilir. Elimizde hem olumsallığı açıklayabilecek iki tür zorunlu varlık modeli vardır: ilki, özgür iradeye sahip zorunlu bir kişi, yani Tanrı. İkincisi ise indeterministik bir yapıya sahip zorunlu doğal bir varlık. Her ikisinin de olumsallığı açıklayabildiği kabul edilirse bu varlığın bilinçli olmasının teizme olasılıksal bir avantaj sağlayabileceği kanaatindeyim. Zira olumsallığı açıklamak üzere teistik model, özgür iradeye sahip bir kişi postüle etmesiyle beraber bir tür zihni gerektirmektedir. Ancak teistik olmayan model söz konusu olduğunda böylesi bir zihin zorunlu değildir zira zihinsiz ve indeterministik işleyen doğal bir mekanizma mümkündür, bu mekanizmanın zihin sahibi olması bir nevi opsiyoneldir. O halde temelde bir tür zihnin yatması olumsallığı açıklama zorunluluğu da göz önüne alındığında olasılıksal açıdan teizme avantaj sağlamaktadır nitekim özgür iradeli bir kişi için bir tür zihinsellik zorunlu gözükmektedir ve var olan şey de budur. Ancak bunun sadece olasılıksal bir avantaj sağlayacağı, zorunlu varlığın teistik bir Tanrı olduğunu kanıtlamayacağı düşüncesindeyim. Ne de olsa bir tür evrenin bir tür bilincinin olarak indeterministik yolla olumsallığa neden olması mümkün görünmektedir (burada belki panteizme gidilebilir ancak böyle bir Tanrı geleneksel teistik konseptten epey uzak olacaktır). Ancak benzer bir yolla daha güçlü bir strateji, eğer varsa liberteryen özgür iradenin maddeden ortaya çıkamayacağı ve dolayısıyla zorunlu bir varlığın da özgür irade sahibi olması gerektiğinin gösterilmesi şeklinde olabilir. Ancak hem bilincin kendisinin hem de özgür iradenin maddeden ortaya çıkamayacağı ve dolayısıyla ondan bağımsız olması gerektiği fizikalizmin yanlış olduğunun gösterilmesine bağlıdır. Bu başarılması zorunlu varlığın tabiatına dair önemli bazı noktalara ışık tutacaktır ve Pruss ve Rasmussen’in kısa da olsa bu noktaya bilinç üzerinden değinmesi özgün, önemli ve umut vadedici bir adımdır.

2. Mümkün Nedenler Argümanı

İncelemekte olduğumuz eserde ‘‘mümkün nedenler argümanı’’ adı verilen iki tür argüman sunulmaktadır. Bunlar ilki ‘‘modal başlangıç argümanı’’dır. Bu argüman Pruss ve Rasmussen’in özgün bir argümanıdır ve üzerinde durulmayı hak etmektedir.

Argüman şöyle özetlenebilir:

• (1) Var olmaya başlaması mümkün olan herhangi bir olgunun var olmasının dışsal bir nedeni olması mümkündür (Nedensel İlke).
• (2) Olumsal şeylerin (bir bütün olarak) var olma durumunun bir başlangıcı olması mümkündür (Mümkün Başlangıç).
• (3) O halde zorunlu bir varlığın olması mümkündür
• (4) Zorunlu bir Varlık vardır. [8]

Burada iki tane oldukça ılımlı iddia yer almaktadır: var olmaya başlamanın mümkün olması ve bu başlangıcın da nedeninin olmasının mümkün olması. Yazarlar buna ‘‘zayıf nedensel ilke’’ demektedir.

Argümanın böylesi zayıf bir iddiaya dayanmasının üç tane avantajı vardır: Bunlardan ilki, nedensiz olumsal şeylerin olasılığını dışlamamasıdır. Yani nedeni olmayan olumsal şeyler olabilir. Nitekim argüman sadece mümkün bir nedenden bahsetmektedir. İkinci olarak, argüman bir tür döngüsel nedenselliğin üçüncü olarak ise tamamen içsel bir nedenin/açıklamanın olasılığını dışlamamaktadır, sadece dışsal bir sebebin mümkün olması üzerinde durmaktadır.

Bu argüman bir tür kelam kozmolojik argüman ve ontolojik argümanı birleştiren kelam-ontolojik argüman gibidir. Olumsal şeylerin başlangıcının olması nedenlenmesinin mümkünlüğünden dolayı kelam kozmolojik argümanına, bunların mümkün nedeninin, döngüselliğe düşmememek adına, dışarıda, yani olumsal olmayan, zorunlu varlıkta olması gerektiği ve zorunlu varlığın mümkün olmasının da S5 aksiyomu gereği aktüel olmasını gerektirdiğinden dolayı da ontolojik argümana benzemektedir.

Argümanın hem ılımlı iddialara dayanıyor olması hem de farklı argümanların kendilerine özgü ve en güvenilir öncüllerini kombine etmesi bakımından güvenilir ve güçlü olduğunu söyleyebiliriz.

3. Mümkün Nedenler Argümanı II

Pruss ve Rasmussen, bu bölümde olabilecek en sınırlı nedensel ilkeyi geliştirmeye çalışırlar. Argüman şöyledir:

• (1) Normal olarak, herhangi bir X özelliği için; (i) X’in örneklenmeye başlaması mümkünse, (ii) X’in, nedeni olan tikel örneklerinin olması mümkünse, (iii) X, temel bir özellik veya temel bir özelliğin alt özelliği ise ve (iv) X’in, örneklenmesinin nedeni olması mümkün bir alt özelliği varsa örneklenmesinin bir nedeni olması mümkündür.
• (2) X, olumsal olma özelliğidir.
• (3) O halde zorunlu varlık mümkündür
• (4) Zorunlu varlık vardır. [9]

Yazarlar, bu argümanı ‘‘zayıf başlangıç argümanı’’ olarak adlandırmışlardır.

Birinci öncül Pruss ve Rasmussen’e göre olabilecek en zayıf nedensel ilkedir. Buna ‘‘çok zayıf nedensel ilke’’ adını vermektedirler. Ancak bu ilke yine kesin bir ilke değil, çürütülmesi, karşıt örneğinin olması mümkün (defeasible) bir ilkedir ve bunu da baştaki ‘‘normal olarak’’ ifadesi destekler. Bunun anlamı, ilke mantıksal bir kesinlik taşımasa da delil yükümlülüğünü karşı tarafın omuzlarına yüklemektir. Yani aksi yönde gerekçemiz olmadığı sürece bu ilkeyi kabul etmek makuldür.

Birinci öncülde yer alan maddeleri olumsal olma özelliğine uyguladığımızda karşımıza şöyle bir argüman çıkmaktadır:

• (1*) Olumsal olma özelliğinin örneklenmeye başlaması mümkündür.
• (2*) Olumsal olma özelliğin, nedeni olan tikel örneklerinin olması mümkündür.
• (3*) Olumsal olma özelliği temel bir özellik veya temel bir özelliğin alt özelliğidir.
• (4*) Olumsal olma özelliğinin, nedeni olması mümkün bir alt özelliği vardır.
• (5*) O halde olumsal bir özelliğin örneklenmesinin bir nedeni olması mümkündür.
• (6*) O halde zorunlu bir varlığın olması mümkündür.
• (7*) Zorunlu bir varlık vardır.

Birinci öncül, olumsal olma özelliğinin başlangıcının mümkün olduğu iddiasını taşır.

İkinci öncül olumsal olma özelliğinin nedeni olan tikel örnekleri olmasının mümkün olduğunu söyler. Bir özelliğin tikel örneği, özelliğin aktüel dünyada vücut bulmasıdır ve kitabın yazarları bu öncülün bir örneğidir. Nitekim yazarlar olumsal olarak var olmalarından dolayı ve bir nedenleri olmalarından (ebeveynleri) dolayı olumsal olma özelliğinin vücut bulan ve nedeni olması mümkün bir örneğidir.

Üçüncü öncül olumsal olmanın temel bir özellik veya onun alt özelliği olduğunu iddia eder. Temel özellik, kendi başına kavranabilen, anlaşılması için başka bir özelliğe ihtiyaç duyulmayan özellik türüdür (örn. varoluş, doğruluk, iyilik, zorunluluk). Alt özellik ise bu özelliğin spesifik bir türüdür. Temel özellik teknolojik cihaz olmak ise alt özellik İphone olmaktır. Bunun avantajı, nedensel ilkeyi çürütmek için başka bir özellikten türetilerek öne sürülebilecek (örn. nedensiz bir olay tarafından başlatılan bir nedensel serinin üyesi olma) ad hod özellikleri engellemektir. Olumsal olma, var olma temel özelliğinin bir alt özelliğidir veya var olmak bir özellik değilse olumsal olmanın bizzat kendisi temel bir özelliktir.

Dördüncü öncül, nedeni olması mümkün bir alt özellik talep eder. Bunun nedeni ise temel özelliğin nedeni olma ihtimalini artırmaktır. Nitekim bir şeyin alt özelliğine neden olmak üst özelliğe neden olmaktan daha zor değildir. Bu açıdan alt özellik ile temel özellik arasında nedenlenmeleri bakımından modal bir tekdüzelik bulunmaktadır (olumsal insan olma olumsal olmanın bir alt özelliğidir).

Beşinci öncülde bu özelliklerin örneklenmesinin mümkün nedeninin nedenselliğin doğası gereği bu özellikten bağımsız yani zorunlu bir varlığa dayanması gerektiğini söyler

Altıncı ve yedinci öncül de sırasıyla ‘‘zorunlu bir varlık mümkündür’’ o halde (S5 aksiyomu gereği) ‘‘zorunlu varlık vardır’’ anlamlarına gelir.

Argüman, daha ılımlı hale getirilmek için bütün bunlara ek olarak ‘‘normal olarak’’ şeklinde bir ekleme de yapmaktadır.

Bu argüman daha ılımlı hale getirilmek için şunları varsaymaktadır:

• (i) Olumsal olgular yerine olumsal olma özelliğine odaklanmak daha minimaldir.
• (ii) Bu özelliğin başlangıcına odaklanması başlangıcı olmayan (sonsuz) olan alternatifine göre daha çok sebebe muhtaçtır çünkü bizim deneyimlediğimiz ve sebebi olan her olumsal şey, aynı zamanda başlangıca sahiptir.
• (iii) Başlangıcın mümkün olması, başlangıcın gerçek olmasına kıyasla daha ılımlı bir iddiadır.
• (iv) Temel bir özellik veya temel bir özelliğin alt özelliği olmak, özelliği doğal hale getirir ve başka özelliklere dayanarak inşa edilen ad hoc özelliklere karşı bizi karşı örneklere daha korunaklı kılar.
• (v) Bir özelliğin alt özelliğinin nedeni varsa, temel özelliğin de vardır.

Kanaatimce bu argümanda ‘‘özellik’’ kavramı muğlak kullanılmıştır ve özellikle (i) numaraları varsayım uyarınca özellikten kastın ne olduğu ve nedensel ilkeyi olgudan ziyade özelliğe uygulamanın bu ilkeyi neden daha ılımlı yaptığına yönelik herhangi bir açıklama bulunmamaktadır. Bunun argüman adına bir eksiklik olabileceğini düşünüyorum.

4. Modal Tekdüzelik Argümanı

Modal tekdüzelik argümanına göre, şeylerdeki niceliksel fark, imkan açısından fark yaratmaz. Pruss ve Rasmussen bunu şu örnekle açıklar: Elimizde her biri diğerinden 2 cm daha uzun ve eşit aralıklarla dizilmiş sonsuz sayıda vazo olduğunu varsayalım. Peki, her biri diğerinden 3 cm daha uzun sonsuz vazo serisi olabilir mi? Öyle görünüyor zira bunun aksi sezgilere oldukça aykırı. Buradan hareketle genel bir ilke geliştirmek mümkün:

(1) Normal olarak, p önermesi q önermesinden sadece niceliksel açıdan farklılaşıyorsa q’nun doğru olması mümkünse p’nin doğru olması da mümkündür.

Yani niceliksel farklılıklar modal açıdan fark yaratmaz. Ancak bu iddia da bir önceki gibi ‘‘normal olarak’’ ifadesinden de anlaşılacağı üzere mantıksal bir kesinlik taşımaz, çürütülmesi mümkündür. Ancak aksi yönde bir gerekçe yoksa kabul etmemiz gerekir.

Ancak bu noktada karşımıza 3 tane karşı örnek çıkmaktadır:

• ‘‘Otobüste 3 kişi vardır ve 3’ten fazla kişi yoktur.’’
• ‘‘Otobüste 3 kişi vardır ve 4’ten fazla kişi yoktur.’’

Kuşkusuz, bu iki önerme niceliksel açıdan farklılaşmasına rağmen imkan açısından da farklılaşmakta, biri mümkün ise diğeri imkansız olmaktadır.

• ‘‘Quine’ın 46 kromozomu vardır.’’
• ‘‘Quine’ın 47 kromozomu vardır.’’

Bu da yine imkansız görünmektedir zira Quine’ın başlangıçta 46 kromozomu vardı ve 47 kromozomlu ‘‘Quine’’ artık başka bir kişi olacaktır.

• ‘‘0 tane çift asal sayı vardır.’’
• ‘‘1 tane çift asal sayı vardır.’’

Burada da matematiksel gerçeklerden yani zorunlu varlıklardan kaynaklı bir tür imkansızlık meydana gelmektedir.

Bu noktada Pruss ve Rasmussen ilkeyi sınırlandırma yoluna giderler:

(2) Normal olarak, p önermesi q önermesinden sadece niceliksel olarak farklılaşıyorsa ve p ve q (i) mantıksal olarak tutarlı, (ii) ikiz dünya terimleri olmadan ifade edilebiliyorsa ve (iii) zorunlu şeyler hakkında değilse, o zaman q’nun doğru olması mümkünse p’nin doğru olması da mümkündür. [10]

Bu argüman, tek başına bir argüman olmaktan ziyade önceki üç argümanı destekleyici niteliktedir. Bu argümanın diğer argümanlara uyarlanması şu şekildedir:

Olumsallık Argümanı

(3) Sonlu sayıda olumsal varlığın olması ve bunların %1’inin nedeninin olması mümkündür.

(4) O halde, sonsuz sayıda olumsal varlığın olması ve bunların %100’ünün nedeni olması mümkündür.

Modal Başlangıç Argümanı

(5) Tam olarak üç olumsal varlığın nedenli bir başlangıcı olması mümkündür.

(6) Tam olarak iki olumsal somut varlığın nedenli bir başlangıcı olması mümkündür.

(7) Tam olarak bir olumsal somut varlığın nedenli bir başlangıcı olması mümkündür.

Bu argümana göre herhangi sonlu sayıda varlığı içeren dizinin bir başlangıcı olması mümkündür. Öyle ki (5) numaralı önerme üzerinden ele alırsak, iki tane olumsal varlığın bir araya gelip üçüncü bir olumsal varlığın başlangıcına neden olabilir. Ve nicelikteki farklılıklar, imkanı ortadan kaldırmayacağına göre bir tane olumsal varlığın başlangıcının nedeni olması da mümkündür. Bu mümkün neden, döngüsellikten kaçınmak adına, zorunlu bir varlıkta yatmalıdır o halde zorunlu varlık vardır.

Zayıf Başlangıç Argümanı

(8) Tam olarak üç olumsal şeyin var olmasının bir nedeni vardır.

(9) Tam olarak iki olumsal şeyin var olmasının bir nedeni vardır.

(10) Tam olarak bir olumsal şeyin var olmasının bir nedeni vardır.

Bu argümanın ikna edici göründüğünü söyleyebilirim. Nitekim şekil, miktar, boyut gibi özelliklerin imkan bakımından fark yaratmadığı açık görünüyor. En azından delil yükümlülüğünün, bu özelliklerin modalite açısından fark yarattığını iddia edenlerde olduğunu söyleyebiliriz.

5. Zorunlu Soyut Nesnelerden Zorunlu Somut Nesnelere

• (1) Zorunlu olarak, soyut nesneler vardır.
• (2) Zorunlu olarak, soyut nesneler varsa somut nesneler de vardır.
• (3) Hiçbir olumsal şeyin olmaması mümkündür.
• (4) Soyut nesnelerin var olup olumsal somut nesnelerin var olması mümkündür.
• (5) Somut nesnelerin var olup olumsal hiçbir şeyin var olmaması mümkündür.
• (6) Zorunlu somut bir nesnenin olması mümkündür.
• (7) Zorunlu somut bir nesne vardır. [11]

Bu argümanın en kilit noktası Benacerraff problemine dayanır. Yani, kısaca, soyut nesneler somut nesnelere dayanmadığı sürece nedensel olarak atıl kabul edilirler. O halde onların (sayılar, önermeler, özellikler) bilgisine nasıl sahip oluyoruz? Pruss ve Rasmussen, soyut nesnelerin nedensel olarak atıl olsaydı, somut şeylere dayanmasıydı, bir başka deyişle bir tür çağdaş Platonizm doğru olsaydı onlar hakkında bilgi sahibi olamayacağımızı iddia ederek bilginin nedensel koşulunu kabul ediyor gibidirler. O halde zorunlu soyut nesneler hakkında bilgi sahibi olmamız, bu nesneler ancak ve ancak zorunlu somut nesnelere dayanıyorsa mümkündür.

Ancak yazarlarımız, bilginin nedensel koşulunu kabul etmemiz için pek bir gerekçe sunmamaktadırlar ve olası itirazları da ele almamaktadırlar. Örneğin Plantinga ve Huemer’ın iddia ettiği gibi bu iddia tersine çevrilebilir. Öyle ki:

• (1*) Soyut nesneler nedensel ilişkiye giremez.
• (2*) Soyut nesnelerin a priori bilgisine sahibiz.
• (3*) O halde bilginin nedensel koşulu yanlıştır. [12]

Bu argümanın bir diğer kusuru da soyut nesnelerin dayandıkları somut nesnelerin ne türden nesneler olduğunun ve bu soyut nesneler ile dayandıkları somut nesneler arasındaki ilişkinin netleştirilmemiş olmasıdır. Öyle ki çağdaş Platonizm’in soyut nesnelere dair sahip olduğumuz bilgiyi açıklaması mümkün olmadığını varsaysak bile alternatif yaklaşımların (Kavramsalcılık, Aristotelesçilik) kendilerine özgü başka problemleri olabilir ve o zaman kartlar yeniden dağıtılmak zorunda kalır.

Kısacası Pruss ve Rasmussen’in, argümanlarının temel iddiası üzerinde yeterince durmaması ve olası itirazlara yer vermeyip kendi pozisyonlarını detaylandırmamaları bu argümanın eksik yönleridir.

6. Mükemmellik Argümanı

• (1) A pozitifse ∼A pozitif değildir.
• (2) A pozitifse ve A, B’yi gerektiriyorsa B pozitiftir.
• (3) A ve B pozitifse A ve B mümkündür.
• (4) Zorunlu varoluş (Z) pozitiftir.
• (5) Bir şeylere sebep olma imkanı (S) pozitiftir.
• (6) Bir şeylere sebep olması mümkün zorunlu bir varlık mümkündür.
• (7) Bir şeylere sebep olması mümkün zorunlu bir varlık vardır. [13]

A ve B’nin yerine Z ve Y’yi koyalım. (3) numaralı öncül gereği zorunlu varoluş ve bir şeylere sebep olma imkanını bir arada, aynı varlıkta bulunması mümkündür. Bu iddiayı desteklemek için Pruss ve Rasmussen, bu iki niteliğin imkansız olduğu önermesine yönelik bir tür saçmaya indirgeme yoluna başvurarak bu iki niteliğin bir arada varlığının imkanını temellendirmeye çalışır. A ve B’nin birlikte imkansız olması demek, A’ya sahip olan bir varlığın aynı zamanda B’ye sahip olamayacağı, A’ya sahip olan bir varlığın B’den yoksun olmak zorunda olduğu anlamına gelir. Ancak bu tam olarak şu demektir: A, ∼B’yi gerektirir. Ancak (2) numaralı öncül gereği A pozitif bir nitelikse ve ∼B’yi gerektiriyorsa bu kez ∼B pozitif olmalıdır. Lakin bu kez de en başta B’yi pozitif olarak kabul ettiğimiz için ((5)) hem B’nin hem de ∼B’nin aynı anda pozitif olma (1) numaralı öncül gereği imkansızdır, o halde hem A (Z) hem de B (S) mümkündür.

Bu argüman temelde Gödelci ontolojik argümanın bir versiyonudur. Kanaatimde ontolojik argümanın en güçlü versiyonlarından biridir. Üzerine konuşulması gereken çok şey vardır.

Sonuç olarak Necessary Existence oldukça teknik olmasının yanı sıra felsefi niteliği yüksek, zorunlu bir varoluş lehinde güçlü argümanlara sahip bir eserdir.

Şahsi kanaatim, din felsefesinde zorunlu bir varlığın olup olmadığından çok, zorunlu bir varlığın (varsa bile) ne türden bir varlık olduğunun tartışılması gerektiği yönünde. Nitekim zorunlu bir varlığı içeren çok sayıda ateistik/natüralistik dünya görüşü ve bir tür zorunlu varlığa inanan çok sayıda ateist/natüralist filozofun mevcudiyeti söz konusu olduğunda, zorunlu bir gerçekliğin var olduğunun gösterilmesi hikayenin sadece küçük bir bölümünü teşkil edecektir. Ayrıca bana göre bir tür zorunlu bir varlığın olduğunu göstermek, onun -özellikle din felsefesi bağlamında konuşacak olursak- Tanrı olduğunu göstermekten çok daha kolaydır.

---

Kaynakça

• [1] Ocampo, Simón Tadeo (2024). Strategies for stage II of cosmological arguments. International Journal for Philosophy of Religion 96 (1):57.
• [2] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 29
• [3] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 34
• [4] Parsons, K. M. (1989). God and the burden of proof: Plantinga, Swinburne, and the analytic defense of theism. Prometheus Books, s. 20.
• [5] Ağca, F. N. “Russell ve Kozmolojik Argüman: Açıklayıcılık Açısından Teizm-Ateizm” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 55, Aralık 2023: 641.
• [6] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 55
• [7] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 49
• [8] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 69-70
• [9] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 100
• [10] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 115-116
• [11] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 126
• [12] Graham Oppy ve Joseph W. Koterski, ed., Theism and Atheism: Opposing Viewpoints in Philosophy (Farmington Hills: Gale, 2019), 315
• [13] Pruss, Alexander R., and Joshua L. Rasmussen, Necessary Existence Oxford, 2018; online edn, Oxford Academic, 22 Mar. 2018: 151

---

Yazar: Fevzi Ata Demirtaş

Editör: Taner Beyter