“Daha fazlasını yapabilirdim.” Bu, bilhassa yaşamımızın sonuna gelirken varmak istemeyeceğimiz bir noktadır. Belki de bu, en büyük pişmanlığın ifadesidir. Schindler’in Listesi’nin (1993) son sahnesinde, bu pişmanlığı yaşayan Oskar Schindler’di. Nazi toplama kamplarında ölüme terk edilmekten kurtardığı yüzlerce Yahudi’nin yüzüne baktığı an kurtarabilecek olmasına rağmen kurtaramadığı diğer (hayali) yüzleri de görmek onun için kaçınılmaz bir durumdu. Şayet sahip olduğu mal-mülkten daha fazlasını elden çıkarmış veya daha fazlası mal-mülke sahip olmuş olsaydı, kurtarmış olduğundan çok fazla insana yardım edebilirdi.
Peki ama Schindler “Daha fazlasını yapabilirdim.” derken haklı mıydı? Ahlak, karşımızda duran bu kahramana, daha fazlasını yapması gerektiğini söyler mi? Eğer Sonuççu ahlaktan söz ediyorsak yanıt evettir: Schindler yeterince çabalamadı, daha fazlasını yapabilirdi. Sonuççuluk adlı ahlak teorisi, en iyi sonuçları doğuracak olan eylemi yapmakla yükümlü olduğumuzu savunur. Eğer bunu yapmak büyük bir fedakarlık yapmayı da gerektiriyorsa sonuççuluk bu büyük fedakarlığı yapmamız gerektiğini söyler. Yani sonuççular için Schindler daha fazlasını yapabilirdi; o halde yapmalıydı.
Pek çok insan böylesi birşeyin mümkün olmadığını söyleyecektir. Bu aşırıya kaçmaktır çünkü. Schindler’in (ahlaki) bir kahraman olduğunu söylemeliyiz. Onun yaptığı şeyler kendisinden beklenenin çok daha ötesine uzanıp bir miras bıraktı. Eğer Schindler yeterince iyi bir şey yapmadıysa, bize, yani geri kalanlara dair ne söyleyebiliriz? Şöyle bir düşününce biz de Schindler gibiyiz aslında: Biz de şahsi kazançlarımızın büyük bir kısmını bağışlayarak yani paramız ve zamanımızı feda ederek hayatlar kurtarabiliriz veya en azından ihtiyaç sahibi insanların yaşam koşullarını kayda değer bir oranda epey yükseltebiliriz. Bu yaklaşım, Peter Singer’ın ses getiren makalesi “Famine, Affluence, and Morality” (1972)’den ilham alan “Efektif Altruizm” hareketinin benimsediği yaklaşımdır. Hepimizin malumu odur ki insanların büyük bir kısmı kolaylıkla yapabilecek olmalarına rağmen gelirlerinin büyük bir kısmını hayır kurumlarına bağışlamayı tercih etmiyor. O halde karşı karşıya olduğumuz soru kendini daha açık bir şekilde göstermektedir: Biz, yeterince çabalıyor muyuz? Daha fazlasını yapabilir miydik? Schindler’in yaptığı kadar, hatta onun yaptığından çok daha fazla fedakarlık yapmakla yükümlü müyüz?
Ahlak bizden Schindler’in yaptığı gibi fedakarlık yapmamızı, zar zor kazanılmış gelirimizi yabancılara vermemizi talep edemez. Felsefeciler böylesi farklı türden durumları “aşırı talepkarlık itirazı” olarak adlandırır. Bu itirazın söylediği şey gayet açıktır: bizden çok fazla şey talep eden bir ahlak teorisi muhtemelen yanlıştır.
Her ne kadar bu itiraz ilk bakışta çok cazip gelse de içeriği çok da kolay değildir. Bu itirazı savunanların, bizden daha az şey talep eden bir normatif teoriyi gerekçelendirmek adına, niçin bazen yapabileceğimiz en iyi veya en faydalı şeyi yapmamanın makul olduğunu açıklamaları lazımdır. Felsefeciler buradaki problemi aşmak için üç farklı strateji kullanırlar. Bu stratejilerden ilki ahlakın bizden ne kadar şey talep edebileceğine bir sınır çekmektir. İkincisi, kendi iyi mutluluğumuza, refahımıza ve amaçlarımıza daha fazla ağırlık vermemiz gerektiğine söyler. Üçüncüsü ise tüm paydaşların yani her birimizin üzerine düşeni yerine getirmesinin yeterli olduğunu iddia eder.
Ahlaki taleplere sınır koyma stratejisini, Richard Miller’ın “Beneficence, Duty and Distance” (2004) başlıklı makalesinde ortaya koyduğu “sempati ilkesi” ile üzerinden inceleyelim. Miller’ın ilkesi bize şunu söyler; daha fazlasını yapmamız yaşamımızı önemli ölçüde kötüleştirme riski taşırsa bunu yapmamalıyız. Fakat bu tutum Miller’ın makul bir şekilde yanıt vermekte zorlandığı ciddi soruları gün yüzüne çıkarıyor: Sınırı niçin tam da orada çekmeliyiz? Niçin yalnızca bu kadarını yapmakla yükümlüyüz? Az bile olsa niçin bu kadar şey yapmamız gerekiyor? Ahlakın bizden talep edeceklerine yönelik keyfi olmayan bir sınırı savunmak epey zordur.
Alternatif olarak, sonuççuluk da bu kadar talepkar olabilir zaten, bu teori de ne yapmamız gerektiğini eylemlerinizin değerine ilişkin tamamen tarafsız bir yerde durarak davranmamız gerektiğini söyler. Sonuççuluk bizden, bir eylemin bizim için doğuracağı sonuçları da, tıpkı yabancılar için doğuracağı sonuçları değerlendirir gibi ele almamız gerektiğine iddia eder. bu problemi ele alan Samuel Scheffler, “The Rejection of Consequentialism” (1994) adlı çalışmasında, seçim ve değerlendirmelerimizde kendi çıkarlarımıza daha fazla ağırlık vermemizi ve dolayısıyla da başkalarına karşı sorumluluklarımızı bir miktar ikinci plana itmemizi veya hafifletmemizi önermektedir.
Fakat böyle bir stratejinin de barındırdığı en az iki problem vardır. Kendi çıkarlarımızla temellendirebileceğimiz makul düzeydeki keyfi olmayan bir seçim olduğunu varsayalım. Kendi amaçlarımıza ve çıkarlarımıza böyle bir öncelik hakkı tanımak başkalarına fazladan yardım etme yükümlülüklerinden bizi kurtarabilir; ama bu aynı zamanda başkalarına vereceği zarar bizim elde edeceğimiz faydaya kıyasla daha az olduğunda da başkalarına zarar verecek eylemleri seçmemizi makul görebilir (hatta şartlara bağlı olarak nasıl formüle ettiğinizden hareketle bizi bu yapmak zorunda bile kılabilir). Başkalarına yardım etmeye yönelik bazı yükümlülüklerimizden kaçırmaya çalışırken nihayetinde onların zarar görmesini de meşrulaştırmış olabiliriz. Bununla birlikte aslında bu yaklaşım ahlaki bizden talep edeceklerine de bir sınır koymuyor. Kolay bir şekilde dindirebileceğimiz ve çok fazla miktarda acının var olduğu bir dünyada kendi amaç ve çıkarlarımıza bir miktar daha fazla ağırlık verirsek bu bizim için epey talepkar ve zorlayıcı yükümlülükler doğurur; ki bu yükümlülükler bize epey itici gelebilir.
Sonuççuluk’ta başkalarını ihmal etmek kendi sorumluluklarımızın artmasına izin verir, bu da bizden çok şey talep edilmesi anlamına gelebilir. Kayıtsızlıkları daha fazla zarar ve kötülüğün ortadan kaldırılmamasına yol açtığından ötürü, başka insanlar yükümlülüklerini yerine getirmediğinde benim yapabileceğim iyilik ve dolayısıyla yapmakla yükümlü olduğum iyilik de artabilir. Bu pozisyonun bizi getirdiği noktaya karşı kaleme aldığı “The Demands of Beneficence” (1993) adlı makalesinde Liam Murphy, hepimizin yapması gereken tek şeyin, her bir kişinin kendi payına düşeni yaptığı bir dünyadaki ahlaki pastadan bize düşen adil payı sırtlamak olduğunu iddia eder. Murphy’ye göre ahlak, başkalarının yükünü sırtlanmamızı bize söylemez.
Bu yaklaşım, “aşırı talepkarlık” itirazının savunucularını ancak şu durumda ikna edebilir: Sonuççuluğun “aslında bir durma noktası olmadan çok fazla şey talep ettiği” yönündeki endişeyi aslında “kendi adil paylarına düşenden daha fazlasını yapmalarını talep ettiği” yönündeki bir mesele olarak kavrarlarsa ikna olabilirler. Bu ikisi aynı şey değiller; öyle olsalardı bile bu yaklaşımda hala başka türden ciddi bir problem söz konusu. Sonuççuluk size bir grup olarak değil birey olarak seslendir; sizi bireyler olarak görür. Bunun bizi getirdiği yer, size sunulan seçenekler arasından en iyi sonucu doğuracak olanı tespit etmenizi ve her ne pahasına olursa olsun bunu yapmanızı gerektirir. Yani şunu söylemek istiyorum: Sizinle benzer durumda olan ve benzer yükümlülükler taşıyan insanların yükümlülüklerini yerine getirip getirmemeleri, (sizin birey olarak) karşınızdaki seçimin doğru olup olmadığını değerlendirmek için başvurmanız gereken kriterle hiçbir alakası yoktur.
Başka türden ahlak teorilerini savunanlar da benzer ikilemler karşı karşıya kalabilir. Ahlaki tutum ve inançlarımız sağlam bir temelde incelendiğinde neredeyse kesin bir şekilde bizden şuana dek yaptığımız şeylerden daha fazlasını yapmamız gerektiğini söyler. Sonuççuluğun daha az zorlayıcı ve dolayısıyla daha kabul edilebilir alt biçimlerini formüle etmeye dair sözünü ettiğimiz bu felsefi girişimlerin başarısızlığı, ele aldığımız bu itiraz bir kenara bırakmamız gerektiğine işaret etmektedir. David Sobel’in de belirttiği üzere, “fazla talepkarlık itirazı”nın insanların yapacaklarına dair manzaradaki işaret ettiği dengesizlik ve adaletsizlik, yüz yüze olduğumuz dünyadaki dengesizlikleri ve adaletsizlikleri yansıtmaktadır: Bu itiraz daha fazla şeyi yapması gerektiği şeklinde seslere maruz kalacak olanları yani zengin ve varlıklı insanları öncelikli kılmaktadır; bunun maliyeti ise ilgili yardımdan fayda sağlayacak olanlar için trajik ve ciddi bir kayıp ve bedel ödemesi pahasınadır.
Öyle veya böyle asıl itiraz şu olmalıdır: Bu kadar fazla talep ve beklentileri karşılayamadığımız için suçlanmamalıyız. Ki bu da çok fazla göz ardı ettiğimiz oldukça önemli bir noktaya parmak basıyor gibi duruyor. Bir yandan suçlanacak bir şey yapmamış olsak da yanlış bir şey yapmış olabiliriz. Diğer yandan ise yaptıklarımızda veya yapmadıklarımızdan ötürü suçlanamayacağımızın farkına vardığımızda nihayetinde doğru olanı yaptığımız sonucuna hemen ulaşmamalıyız.
Schindler yap(a)madıkları hususunda umutsuzluğa kapıldığı anda kurtardığı kişiler ona doğru yaklaşır ve sarılırlar. Kurtarılanlar, Schindler’i affederler. Tüm dünyayı sarmış olan insan kusurları ve zaafları göz önüne alındığında, Schindler kesinlikle suçlanacak bir şey yapmamıştır. Schindler’e bu kadar suçluluk hissetmemesi gerektiğini söylüyorlar; onun yanlış bir şey yaptığını değil. Şayet daha fazlasını yapabilseydi, yapması gerekirdi. Eksiklikleri ve ihmalleri kınanmayı hak edecek bir şey olarak görülmeyebilir, ama bu doğru oldukları anlamına da gelmez. Ahlakın bizden talep ettiği şeyleri en makul bir zemin nasıl yerine getirebileceğimiz üzerine düşünürken bu nüanslı durumun bizim için de geçerli olduğunu unutmamak gerekiyor.
Michael Mitchell – “Being moral means you can never do enough“, (Erişim Tarihi: 04.05.2026)
Çevirmen: Taner Beyter
