“Kendi aklını kullanma cesaretini göster.” Kant, bu ifadeyi Aydınlanma’nın mottosu olarak görmüştür. Aynı görüş, daha güncel olan, “kendin düşün” çağrısında da yankı bulur. Kendi kendine düşünebilmek, son derece önemlidir. Eğitimcilerin temel hedeflerinden biri, öğrencilerini kendi kendilerine düşünebilecek şekilde donatmaktır: Onları yeni bilgilerle baş edebilmeye, yeni zorluklarla yüzleşebilmeye ve yaşam boyu öğrenen kişiler olmaya hazırlamak isterler. Kendi kendine düşünmek; grup düşüncesi, yankı odaları ve kamuoyunun tiranlığı sorunlarına karşı sık sık bir çözüm olarak görülür.
Yani kendi kendine düşünmek iyi bir şey, peki. Ama “kendi kendine düşünmek”, tam olarak ne anlama geliyor?
Kendi kendi düşünmeyi gözü kara türden bir entelektüel bireycilikle eş görmek çekici gelebilir. Bu bakış açısına göre, entelektüel anlamda özerk olan bireyin dayanağı kendisidir ve araştırmalarında başkalarına ihtiyaç duymaz. Her şeyi kendi başına çözmekte ısrarcıdır. Özerk düşünenler, kanıtları kendileri görmeyi ve kendileri değerlendirmeyi ister. Peki kendi kendine düşünme çağrısı, böyle bir entelektüel bağımsızlık ve izolasyon talebi midir? Dünyaya dair araştırmalarımızı yalnız yürütsek gerçekten daha iyi mi olur? Bu özerklik anlayışı, keşiş olmayı ideal olarak sunsa da yalnızca birkaçımız -entelektüel ya da başka herhangi bir anlamda- böyle münzevi bir hayat ister.
Böyle bir entelektüel özerklik imgesi, bizim türümüzden canlılarla açıkça uyumsuzluk gösteriyor. Çünkü biz sosyal canlılarız. Düşünsel hayatımızı izole yaşasaydık bu hayat oldukça berbat, acımasız ve kısa olurdu. Zamanımız sınırlı, zihinsel kapasitemiz de öyle. Başkalarına güvenmeden dünyaya dair anlayabileceğimiz çok az şey olurdu. Kendi entelektüel yetilerimize mecbur kaldığımızda inançlarımız aşırı dar bir çerçevede kalırdı ve dayanakları fazlasıyla zayıf olurdu. Bundan şüphe ediyorsanız bir düşünün: Şimdiye kadar tamamen kendi başınıza, hiç kimseden yardım almadan nelerin farkına vardınız? Tam anlamıyla bağımsız bir düşünsel hayat, sağlıklı bir düşünsel hayat değildir. Bu durum, çağdaş bilim pratiğine bakıldığında daha net görülebiliyor. Bilimsel araştırmalar bireysel işler değiller, büyük ekipler kompleks projelerde birlikte çalışıyorlar ve ülkeler, kıtalar arasında yayılıyorlar. Hatta yakın tarihli bir fizik makalesinde 5000’den fazla yazarın ismi var! Bu araştırmanın çoğunun bireysel olarak yürütülemeyeceği açık. Ama böyle bir bilimsel araştırmanın topluluk bazlı yapısı, bir eksiklik değil, tam tersine bir avantaj. Birlikte daha fazlasını yapabiliyor, sonuçlara daha iyi ulaşabiliyoruz. Bu sadece bilimsel incelemelere özgü bir durum da değil, daha genel anlamda soruşturmak için de aynısı geçerli. Peki, tüm bunlar, entelektüel özerklik ve kendi kendine düşünme ideali açısından ne anlama geliyor?
Kısacası, kendi kendine düşünmeyi yalnız başına düşünmek olarak anlamamalıyız. Entelektüel özerkliği, yukarıda bahsedilen gözü kara bireycilikten ayırmamız gerekiyor. Kendi kendine düşünmenin yalnız başına yapılan bir şeyden ziyade kolektif bir proje olduğu iki önemli nokta var (bu ifade, ilk bakışta bir paradoks gibi görünse de). Birincisi, başkaları olmasaydı, kendi kendine düşünebilme yetimize sahip olmazdık bile. Düşünme araçlarımız ve bu araçları etkili şekilde kullanmak için gerekli entelektüel becerilerimizin gelişimi konusunda başkalarına bağlıyız. Entelektüel özerkliğimizi geliştirmek; dil, fikirler ve enformasyon için başkalarına bağlı olmayı gerektirir. Eleştirel düşünme becerilerimizi de yalnız değil, en iyi şekilde yine insanlarla birlikteyken geliştiririz. Dolayısıyla başkalarıyla kurulan sağlıklı bir bağlılık, özerkliğimizle çatışmamakla birlikte esasen özerkliğimizin gelişimi için gereklidir. Başkaları olmasaydı entelektüel açıdan özerk bile olamazdık. Dolayısıyla fikir topluluklarımıza her birimizin minnet borcu var. İkincisi, entelektüel özerkliğimizi kullanırken de başkalarına bağlıyız. Başkalarıyla birlikte düşünürken kendi kendimize iyi bir biçimde düşünürüz. Kendi kendinize iyi bir biçimde düşünmek, -ister gerçek ister hayali olsun- farklı bakış açıları üzerine düşünmenizi ve kendinizi, görüşleriniz konusunda başkalarına cevap verebilir durumda saymanızı gerektirir. Rasyonel olmak için kendi düşünce sürecimiz -yani vardığımız sonuçlara neden vardığımız- konusunda kendimizi, başkalarına açıklama yapabilir durumda görmemiz gerekir. Bu nedenle entelektüel özerklik, hem gelişimi hem de uygulanışı bakımından bireysel değil, kişiler arası bir nitelik taşır. Kendi kendine düşünmek, birlikte yapılan bir iştir. Bu, sosyal doğamızı ve başkalarına olan derin bağlılığımızı tanıyan ilişkisel bir özerklik anlayışıdır. Entelektüel bireycilik bir mittir, bizim gibi varlıklar için ulaşılamazdır ve zaten kendisini istemememiz için iyi nedenlerimiz vardır.
Peki bu neden önemli? Çünkü “kendin düşün” çağrısı, sıkça, “her şeyi kendi başına yap”, “kendi araştırmanı kendin yap”, “uzmanları dinleme” gibi yorumlanabiliyor. Ancak, ilişkisel bir özerklik olarak düşünüldüğünde entelektüel özerklik, böyle bireyci anlamlar taşımaz. Kendi kendine düşünmek, başkalarını – özellikle de o alanda uzman olanları – dinlemekle kusursuzca bağdaşır. Kendi kendine düşünen kişi, entelektüel anlamda her şeyi sıfırdan inşa etmek zorunda değildir. Özerk düşünürler, başkalarının entelektüel kaynaklarından yararlanmakta özgürdür. Hatta, kendi kendine iyi düşünebilmek için bu lazımdır. Üzerinde düşünmek istediğimiz çoğu konuda bizden daha bilgili ve o konular üzerine bizden uzun süredir düşünen insanlar olduğu için bu iyi haber. Bunlar, onların kavrayışlarına güvenmek için iyi nedenlerdir. İlişkisel bir entelektüel özerklik anlayışı, başkalarının sahip olduğu geniş entelektüel kaynaklardan yararlanmamıza olanak tanır. Nasıl ki özerk bir birey, kendi yiyeceğini yetiştirmek, kendi kıyafetini dikmek veya evinin tamirini tek başına yapmak zorunda değilse, entelektüel açıdan özerk bir birey de soruşturmasını tamamen kendi başına yürütmek zorunda değildir. Kendi kendimize düşünürken dahi başkalarından öğrenebilir, onların uzmanlıklarına güvenebiliriz. Kendi kendimize iyi bir biçimde düşünebilmek istiyorsak entelektüel sınırlarımızı kabul etmeli ve soruşturmamızda başkalarına uygun biçimde sırtımızı yaslamalıyız.
Jonathan Matheson – “The Myth of Intellectual Individualism“, (Erişim Tarihi: 01.09.2025)
Çevirmen: Esra Eylül Özen
Editör: Eren Yıldız
Düşünmenin birey bazındaki önemini vurgulamanın, insanlar arası entelektüel etkileşimin kesilmesine yönelik bir çağrı değil ama bireylerin, diğer insanların aktardıklarına dair redde açık bir tutumda olmaları gerektiğine yönelik bir işaret olduğunun da belirtilmesi gerekiyor. Uzmanlara güvenme meselesi, bir güven meselesi olmakla birlikte uzmanların uzman oldukları konularda dahi yanılabileceklerini reddetmeyi gerektirmez. Herhangi bir insan, uzmanı olmadığı bir alanda bir uzmanı eleştirebilir ve eleştirisi sağlam argümanlara da dayanıyor olabilir. Böyle bir ihtimale düşük denilebilir ama yok sayılamaz. Söz konusu olan, kişilerin neyi kabul edip neyi etmediklerini bilmeleridir. Kişiler, bilgi sahibi olmadıkları bir konuda takındıkları bir tutumun da farkında olmalıdırlar. Neye güvenmeyi seçtiklerini bilmelidirler. Kişilerin uzmanlık sahibi olmadıkları konularda bilgilerinin yetersiz olduğunun farkında olmaları demek, o alandaki uzmanların sözlerinin kesinlikle doğru olacağına güvenmeleri gerektiği anlamına gelmediği gibi kesinlikle reddetmeleri gerektiği anlamına da gelmez.