Giriş
Materyalizme göre varlığı kesin olarak kanıtlanabilecek tek şey maddedir. Dolayısıyla, Materyalizm’e göre her şey maddesel şeylerden oluşmuştur ve bütün fenomenler, ruh ya da bilinç hesaba katılmaksızın, yalnızca maddesel etkileşimlerin sonucudur. Materyalizm, Metafizik’te genel olarak ele alınan bir kavram olmakla beraber, Zihin Felsefesi’nin zihin-beden probleminde spesifik bir uygulama alanına sahiptir.
Yaygın kullanımda “materyalist” kelimesi maddiyat ile alakalı olan şeyleri elde tutmayı önemli bir öncelik olarak gören ya da öncelikle zenginlik ve lüks peşinde koşan ya da başka şekillerde de göze çarpan tüketim sergileyen kişileri ifade eder. Bu, daha doğru bir şekilde, Ekonomik Materyalizm olarak adlandırılabilir.
Tek bir temel töz görüşü üzerinde ısrarcı olması nedeniyle, -Dualizm veya Pluralizm’in aksine- bir tür Monizm’dir ve aynı zamanda bir tür Naturalizm (doğanın var olan tek şey olduğu ve bu nedenle doğaüstü hiçbir şeyin var olmadığı inancı) olarak da değerlendirilebilir. Materyalizm, (aynı Fiziksecilik gibi) İdealizm’e (İmmateryalizm olarak da bilinir) ve Solipsizm ile birbirine zıt görüşlere sahiptir. Ancak Fizikselcilik, doğa bilimleri ile birlikte geçirdiği gelişim sürecinde, fizikselliği yalnızca madde kavramı ile kısıtlamamıştır. Fizikselliği, madde ile birlikte maddeden çok daha sofistike kavramları da içerecek şekilde (örneğin dalga/parçacık ikiliği, atom altı parçacıklar tarafından üretilen uzaktan-etkili gerektirmeyen kuvvetler[1]) ele almıştır.
Materyalizmin Tarihi
Bir Antik Hint felsefesi okulu olan Carvaka okulu, M.Ö. 600 gibi erken bir tarihte Materyalizm ve Atomizm teorisini geliştirmiştir.
Thales, Parmenides, Anaksagoras, Demokritos ve daha sonra Epiküros ve Lucretius (M.Ö. 99 – 55) gibi eski Yunan filozofları, sonraki materyalistlerin öncüleridir ve materyalizmin klasik formülasyonuna katkıda bulunmuşlardır. Lucretius, M.Ö. 50 yıllarında, materyalist literatürün ilk başyapıtı olan “De Rerum Natura” (“Şeylerin Doğası Üzerine”) adlı eseri kaleme almıştı.
Hıristiyanlığın uzun süren hakimiyeti boyunca, ruhun temel olan gerçeklik olduğunu inkar etmek Kilise tarafından kınanıyordu ve 17. yüzyılda yaşamış olan bilim insanı Pierre Gassendi (1592 – 1655) ve siyaset felsefecisi Thomas Hobbes ile Denis Diderot (1713 – 1784) gibi kimi Fransız Aydınlanma düşünürlerinin Materyalizme olan ilgisinin onu tekrar canlandırmasına kadar durum böyleydi.
Materyalist literatürün ikinci başyapıtı, Baron Paul d’Holbach’ın anonim bir şekilde 1770 yılında Fransa’da yayınladığı “La Systeme de la Nature” (Doğanın Sistemi) başlıklı eseridir. Ancak bu dönemde Descartes’ın Dualizmi Hıristiyanlık ile uyumlu oluşu nedeniyle popüler olmaya devam etmiştir. Ludwig Buechner’in etkili eseri “Kraft und Stoff” (“Kuvvet ve Madde”) 1884 yılında yayınlanarak Materyalist düşünceyi takip etti.
19. ve 20. yüzyılda bilimin elde ettiği başarılar (özellikle Charles Darwin’in evrim üzerine çalışmaları, atom teorisi, sinirbilim ve bilgisayar teknolojilerindeki ilerlemeler) ile birlikte, günümüz filozoflarının büyük çoğunluğu muhtemelen kendilerini çeşitli yollardan materyalist olarak tanımlarlar.
Materyalizmin Türleri
Fizikselciliğin indirgemeci ve indirgemeci olmayan çeşitli türleri, ilgili Fizikselcilik bölümünde ele alınmaktadır. Ancak burada da kısaca bahsedilebilecek bazı alakalı kavramlar bulunuyor:
- Diyalektik Materyalizm, Marksizm ve Komünizm’in felsefi temellerini oluşturur. Aslında Marx’ın kendisi tarafından hiç kullanılmamış olan Diyalektik Materyalizm, esasen Georg Hegel’in Diyalektik teorisi (herhangi bir fikir veya olayın -tez- kendi zıttını -antitez- ürettiği ve sonunda zıtlıkların uzlaşmasına -yeni, daha gelişmiş bir sentez- yol açtığını ifade eden teori) ile Materyalizm’in bir sentezini ifade eder: örneğin, Diyalektiğin ekonomi gibi maddi konulara nasıl uygulanabileceğini araştırır.
Diyalektik Materyalizm ilkesinin Tarih ve Sosyolojideki uygulamaları, -Marx’ın onu kullandığı asıl bağlam olan- Tarihsel Materyalizm olarak bilinir.
- Tarihsel Materyalizm (ya da “materyalist tarih anlayışı”), ilk defa Karl Marx ve Friedrich Engels tarafından (1820-1895) dile getirilen ve o zamandan beri birçok akademik çalışma ile genişletilip geliştirilen, toplum, ekonomi ve tarih çalışmalarında kullanılan Marksist metodolojik yaklaşımdır. Esasen, Diyalektik Materyalizm ilkesinin tarih ve sosyolojideki uygulamasıdır.
Marx’a göre, insanların hayatta kalabilmeleri için yaşamın maddi gerekliliklerini sürekli olarak üretmeleri gerekir ve bu üretim, insanlar arasındaki belirli üretim ilişkilerine dayanan bir toplumsal iş bölümü yoluyla gerçekleştirilir. Üretim ilişkileri toplumun ekonomik temelini oluşturur ve bu ilişkilerin kendileri de hâli hazırda geçerli olan üretim tarzları (örneğin kabile toplumu, antik toplum, feodalizm, kapitalizm, sosyalizm) tarafından belirlenir. Toplumlar ve onların kültürel ve kurumsal üstyapılarıysa egemen sınıfın sosyal ve politik bir dönüşüm/çalkantı sırasında yeni ortaya çıkan bir başka sınıf tarafından yerinden edilmesiyle doğal olarak bir üretim tarzından diğerine evrilir.
Her ne kadar Marx’ın kendisi yalnızca tarihsel araştırma için bir kılavuz önerdiğini söylemiş olsa da 20. Yüzyıla gelindiğinde Tarihsel Materyalizm kavramı modern Komünist doktrinin temel yapıtaşı hâline gelmişti.
Çevirmen Notları
[1] Orijinal metinde “non-material forces” olarak geçen kısım, burada “uzaktan-etkili kuvvetler” olarak çevrilmiştir. “Non-material force”, Fizik literatüründe yer edinmiş bir kullanım olmadığından, yazarın kast ettiği esas terim olan “non-contact force” burada kullanılmıştır. Bu tercihin sebebi, “maddesel olmayan kuvvetin” Fizikte bulunan teorik modelinin, maddeler aracılığıyla değil, madde-olmayan “alanlar” aracılığıyla iletilen “uzaktan-etkili kuvvetler” olmasıdır.
Kaynak, (Erişim Tarihi: 07.09.2025)
Çevirmen: Arda Batın Tank
