Giriş
Fizikselcilik (Materyalist Monism olarak da bilinir, bkz. Materyalizm ve Monizm) var olan hiçbir şeyin fiziksel özelliklerinden daha fazlası olmadığını ve var olan tek tözün fiziksel olduğunu savunan felsefi pozisyondur. Dolayısıyla, zihnin tamamen fiziksel bir yapı olduğunu ve Fizik geliştikçe, eninde sonunda, fiziksel bir teori ile tamamının kusursuz bir şekilde açıklanabileceğini savunur. Yirminci yüzyılın bilimdeki büyük ilerlemeleri ile birlikte (özellikle atom teorisi, evrim, sinirbilim ve bilgisayar teknolojisi) çeşitli türlerdeki Fizikselcilik pozisyonları, Zihin/Beden tartışmasındaki en baskın doktrin hâline gelmiştir (bkz. Zihin Felsefesi).
“Fiziksecilik” terimi ilk defa Avusturyalı filozof Otto Neurath (1882-1945 )tarafından 20. yüzyılın başlarında kullanılmıştır. Bazı açılardan, “fiziksecilik” terimi onunla oldukça benzeşen Materyalizm yerine tercih edilir çünkü Fizikselcilik, doğa bilimleri ile birlikte gelişerek, yalnızca maddeden çok daha sofistike fiziksel kavramları (örneğin, dalga/parçacık ilişkileri ve atom altı parçacıkların ürettiği uzaktan-etkili[1] kuvvetler gibi) da içerecek şekilde evrimleşmiştir. Fizikselcilik, ayrıca, Natüralizmin (doğanın var olan tek şey olduğu ve bu nedenle doğaüstü hiçbir şeyin var olmadığı inancı) bir türü olarak da düşünülebilir.
Fizikselcilikteki önemli bir kavram da üstgelmedir (supervenience). Üstgelme, var oluşun daha üst seviyelerinin daha düşük seviyelerine bağımlı olmasını ifade eder; öyle ki, daha yüksek düzeyde bir değişim ancak daha alt düzeyde de bir değişim olduğunda mümkün olabilir (daha yüksek düzeyin, daha alt düzeye üstgeldiği olduğu söylenir).
Fizikselciliğe yönelik itirazlar, bütünüyle fiziksel bir dünyada qualianın (duyusal deneyimlerin özellikleri ya da “şeylerin bize göründükleri hâlleri”) varlığının bariz çelişkisine işaret eder (Bu itiraz, bilgi argümanı olarak da bilinir). Alman filozof Carl Hempel tarafınan öne sürülen Hempel’ın İkilemi, Fizikselciliğin tanımlanış biçimini eleştirir: örneğin, eğer biri Fizikseciliği, evrenin yalnızca Fizik tarafından bilinen şeyler içerdiğine yönelik inanç olarak tanımlarsa bir başkası da da fiziğin zihnin nasıl çalıştığını açıklayamadığına dikkat çekebilir; veya eğer Fizikselciliği, gelecekte Fizik tarafından açıklanabilecek her şey olarak tanımlarsa, o zaman da bu kişi, gerçek anlamda hiçbir şey söylemiş olmaz, tanım boş ve içeriksiz hâle gelir. Bu itiraza karşılık olaraksa geçmişteki dualist konseptlerin çoğunun süregelen bilimsel ilerlemeyle birlikte aşıldığı ve zihnin fiziksel temellerinin gelecekte neredeyse kesin olarak bilineceği de iddia edilebilir.
Fizikselciliğin Türleri
Fizikselcilik, İndirgemeci (Reductive) ve İndirgemeci-Olmayan (Non-Reductive) biçimlerde iki ana kategoriye ayrılır:
1. İndirgemeci Fizikselcilik: Bütün zihinsel durumların ve özelliklerin, fizyolojik süreç ve durumların bilimsel açıklamalarıyla açıklanabileceğini veya eninde sonunda açıklanacağını savunur. Bu, yirminci yüzyılın en popüler Fizikselcilik pozisyonu olmuştur.
İndirgemeci Fizikselciliğin ört ana türü vardır:
- Davranışçılık (Behaviourism): Zihinsel durumların yalnızca gözlemlenebilir davranışların betimlemeleri olduğunu ve böylesi davranışların ne içsel fizyolojik olgulara ne de zihin gibi varsayımsal yapılara başvurmaksızın bilimsel olarak açıklanabileceğini savunur.
- Tümel Özdeşlik Teorisi (Type Identity Theory/Tümel Fizikselcilik olarak da bilinir): Çeşitli türlerdeki zihinsel durumların, beynin belirli türlerdeki fiziksel durumlarıyla özdeş olduğunu savunur.
- Tikel-Örnek Özdeşlik Teorisi (Token Identity Theory): Zihinsel durumların tikel örneklerinin beynin tikel fiziksel durumlarıyla özdeş olduğunu savunur.
- İşlevselcilik (Functionalism): Zihinsel durumların (inançlar, arzular, ağrı duyumu vb.) doğasının yalnızca işlevsel rollerinden —yani zihinsel durumların diğer zihinsel durumlarla, duyusal girdilerle ve davranışsal çıktılarla olan nedensel ilişkilerinden— ibaret olduğunu[2] ve bunların zihinsel olmayan işlevsel özellikler bakımından da tanımlanabileceğini savunur[3]. Ayrıca zihinsel durumların çoklu-gerçekleşebilen şeyler olduğunu, yani bunların açıklanabilmesi için içinde bulundukları fiziksel ortamın (örneğin beyin, nöronlar vb.) dikkate alınmasının zorunlu olmadığını, dolayısıyla —en azından kuramsal düzeyde— bilgisayarlar gibi biyolojik olmayan sistemlerde de gerçekleştirilebileceklerini öne sürer.[4]
2. İndirgemeci-Olmayan Fizikselcilik: İndirgemeci Olmayan Fizikselcilik, zihnin tümüyle beyinden ibaret olduğunu savunsa da zihinsel durumların betimlenmesinde ve açıklanmasında kullanılan yüklemlerin ve sözcüklerin dilinin Fizik biliminin diline ve alt-düzey açıklamalarına indirgenemeyeceğini savunur. Buna göre zihinsel durumlar, fiziksel durumlara üstgelendir (bağımlıdır). Zihinsel durumdaki herhangi bir değişim, fiziksel durumda bir değişim olmadan gerçekleşemez. Ancak zihinsel durumlar fiziksel durumlara indirgenebilir de değildir.
İndirgemeci Olmayan Fizikselciliğin üç türü vardır:
- Anomal Monizm: Bu pozisyona göre zihinsel durumlar fiziksel durumlarla özdeştir fakat zihin anomal, istisnai bir durumdur: yani, zihinsel olgular tamamen gerçek ve (bazı) fiziksel maddelerle özdeşleşse de katı fiziksel yasalara indirgenemezler. Dolayısıyla, bütün zihinsel şeyler fizikseldir ama her fiziksel şey zorunlu olarak zihinsel değildir[5]. Bu pozisyon ilk kez Donald Davidson tarafından 1970’li yıllarda önerildi.
- Belirişçilik (Emergentism): Doğayı katmanlı bir şekilde ele alır: katmanlar artan karmaşıklık derecelerine göre düzenlenmiştir ve her biri kendi özel bilimine karşılık gelir.
- Eleyicilik (ya da Eleyici Materyalizm): İnsanların zihne dair sağduyuya dayanan anlayışının (“halk psikolojisi”) kökten yanlış olduğunu ve eninde sonunda ortadan kalkarak (elenerek) yerini bir alternatifine (genellikle sinirbilime) bırakacağını savunur.
Çevirmen Notları
- [1] Orijinal metinde “non-material forces” olarak geçen kısım, burada “uzaktan-etkili kuvvetler” olarak çevrilmiştir. “Non-material force”, Fizik literatüründe yer edinmiş bir kullanım olmadığından, yazarın kast ettiği esas terim olan “non-contact force” burada kullanılmıştır. Bu tercihin sebebi, “maddesel olmayan kuvvetin” Fizikte bulunan teorik modelinin, maddeler aracılığıyla değil, madde-olmayan “alanlar” aracılığıyla iletilen “uzaktan-etkili kuvvetler” olmasıdır. (Ç.N.)
- [2] Örneğin: “ağrı” = zararlı uyarıcı (girdi) → kaçınma davranışı (çıktı) → kaygı gibi başka zihinsel durumlarla bağlantı. (Ç.N.)
- [3] Zihinsel olmayan işlevsel özellikler, “inanmak”, “arzulamak” ya da “acı çekmek” gibi zihinsel terimleri kullanmadan, tamamen davranışsal, fizyolojik ya da fiziksel terimlerle tanımlanabilecek özelliklerdir. İşlevsel bakış açısına göre, bir zihinsel durumu, zihinsel kavramlara hiç başvurmadan, yalnızca nedensel–işlevsel rollerle açıklamak mümkündür. Örneğin, vücutta bir dokunun zarar görmesi durumunda, “acı hissetmek” yerine şu işlevsel açıklamaya yer vermek: dokudaki sinir hücrelerinin beyin organının zarara neden olan olayı tekrarlayacak sinirsel iletimleri bir daha yapmaması adına ona çeşitli sinir iletimleri yapması ve böylece ilgili insan organizmasının hayatta kalması ihtimalinin artması ve dolayısıyla DNA’nın (hayatta kalma ihtimali arttığında insan organizmasının üreme ihtimali de arttığından dolayı) kendisini çoğaltması ihtimalinin artması. (Ç.N.)
- [4] Bir bakımdan, yapay zekânın teorik olarak insanla tamamen aynı zihinsel durumlarda bulunabileceğini öne sürer. (Ç.N.)
- [5] Zihinsel durumlar, ontolojik olarak fiziksel olaylarla eşleşir. Ancak zihinsel durumlar için doğa yasaları biçiminde formüle edilebilir bir düzenlilik söz konusu değildir. Zihinsel durumların açıklamaları anlam, içerik, bağlam gibi bağımlılıklara sahiptir. Fizik yasaları anlam, içerik ve bağlam gibi kavramları bu alanda kapsamaz. Örneğin “arzu = beyindeki X kimyasal süreci” demek ontolojik olarak mümkünken arzu kavramını fizik biliminin yasalarıyla genelleştirmek mümkün değildir zira “çay istemek” ile “kahve istemek” fiziksel olarak aynı nöronların çalışmasıyla gerçekleşse bile bu iki zihinsel durumun içeriği farklıdır. Anomal Monizm, bu farklılığın, bağlamı nedeniyle, katı Fizik yasaları ile açıklanamayacağını söylerken bu iki farklı isteğin, yine de, nöronlarla ilgili olan fiziksel bir duruma denk düştüğünü kabul ediyor. (Ç.N.)
Kaynak, (07.08.2025)
Çevirmen: Arda Batın Tank
