1. Giriş
Çoklu evrenler, hem bilim hem çağdaş felsefe popülerliği giderek artan bir mesele olarak karşımıza çıkmaktadır. Gerek bazı bilimsel verilerin çoklu evrenleri ima ettiği düşüncesi gerek bazı felsefi konuların bu verilerle bağlantılı olması çoklu evrenlere yönelik bilim ve felsefe camiasında ilgiyi artırmıştır. Örneğin, bilim dünyasında son gelişmeler, evrenin zamansal bir başlangıcı olduğunu ve evrenin yaşama izin veren temel sabitelerinin oldukça hassas bir dengede olduğunu ortaya koymuştur. Bilim camiasında bu başlangıcı ve hassas dengeyi açıklamak üzere çeşitli çoklu evrenler hipotezi ortaya atılmıştır. Din felsefesinde de çoklu evrenler, evrenin zamansal başlangıcına dayanan kelam kozmolojik argümanına, temel sabitelerin hassas dengesine dayanan hassas ayar argümanına ve kötülük problemine karşı verilebilecek teistik itiraz olarak gündeme gelmektedir. Bunların yanı sıra bazı felsefi dünya görüşlerinin kendi içinde çoklu evrenlerle ilişkili olabilmesi de söz konusudur. Bu felsefi sistemlerden biri, din felsefesinin önde gelen pozisyonlarından olan teizm, yani Tanrı’nın var olduğu hipotezidir.
Bu makalede bu felsefi sistemlerden biri olan teizmin, çoklu evrenler ile ilişkisi çerçevesinde, Enis Doko’nun teizmin çoklu evrenleri gerektiğine yönelik argümanları ele alınıp değerlendirilecektir.
Not: Doko'nun makalesi Müslüman bir perspektiften ele alındığı için (başlığından da anlaşılacağı üzere: ‘‘İslami Teizm ve Çoklu Evrenler’’) Kur’an’daki ayetlerden hareketle de İslam’ın çoklu evrenlere yönelik inancı teşvik edeceğine dair argümanlar barındırmaktadır ancak bu yazıda sadece felsefi teizm (en azından birçok formu) ve çoklu evrenler ilişkisine dayalı argümanlara odaklanacağız. Ayrıca Doko, her ne kadar Tanrı’nın sahip olduğu sıfatları Kur’an’a dayandırsa da geleneksel ibrahimi teizmin Tanrı’sı, Doko’nun Tanrı’sından çok da farklı olmadığı için bu argümanları genel olarak teizmi temsil edecek şekilde aktarmakta bir beis görmüyorum.
2. Ezeli Yaratıcı Argümanı
Doko, beklenileceği üzere teizm ile çoklu evrenler arasındaki bağlantıyı, Tanrı’nın sıfatlarına dayanarak kurmaktadır ve Tanrı’nın çeşitli özelliklerinin, teizm doğruysa, çoklu evrenleri ima ettiğini ileri sürmektedir. Bu argümanlardan ilki, Ezeli Yaratıcı argümanıdır ve şöyle formüle edilmektedir:
- (1) Tanrı, ezeli olarak yaratıcıdır.
- (2) Yaratıcılık niteliğine sahip olmak için bir şeylerin yaratılması gerekmektedir.
- (3) Tanrı evrenimizi yaratmıştır (sonlu bir geçmişte).
- (4) Ancak Tanrı, bizim evrenimizi yaratmadan önce de yaratıcıydı (1 ve 3’ten).
- (5) Bu yüzden, Tanrı bizim evrenimizden önce bir evren yaratmıştır (2 ve 4’ten).
- (6) O halde, teizm çoklu evrenleri gerektirir. [1]
Argümanın en tartışmalı öncüllerinden biri (1) numaralı öncüldür nitekim bu, Doko’nun yorumladığı şekliyle, Tanrı’nın zamansız olduğunu reddeder, O’nun zamansal olarak sonsuz olduğunu varsayar. Bunun ise belli maliyetleri vardır ancak Tanrı’nın zamanla ilişkisinin ne olması gerektiği konusu tek başına bir makale konusu olmayı hak ettiğinden ötürü yazımda bu öncüle itiraz getirmeyeceğim.
Doko’ya göre Tanrı sadece ezeli olarak değil, özsel olarak da yaratıcı olma niteliğine sahiptir. O halde Tanrı ve yaratıcılık arasındaki ilişkiyi şu şekilde özetleyebiliriz:
- (i) Tanrı, özsel olarak yaratıcıdır.
- (ii) Tanrı’nın yaratıcı olması için bir şeyler yaratması gerekir.
- (iii) Tanrı’nın ezeli bir yaratıcı olması için sonsuzdan beri bir şeyler yaratması gerekir.
Doko’nun argümanının varsaydığı bu üç ilişkinin geleneksel (İbrahimi) teizmin belli doktrinleriyle uyumlu olmadığı kanaatindeyim.
(i) numaralı madde ile başlayalım. Doko, yaratıcı olmanın özsel bir sıfat olmasının ne anlama geldiği konusunda bir şey söylememektedir. Ancak din felsefesindeki yaygın kanaat, özsel sıfatların, bir varlığı o varlık yapan olmazsa olmaz sıfatlarından olduğu, öyle ki söz konusu sıfata sahip olunmadığı takdirde o varlıktan bahsedemeyeceğimiz yönündedir. Bunun yanı sıra bir varlığın sahip olabileceği arızi sıfatlar vardır. Bu, o varlık için olumsal sıfatlardır. Tanrı söz konusu olduğunda Tanrı’nın özsel sıfatları, mutlak güç, mutlak bilgi ve mutlak iyilik olarak kabul edilirken yaratma ve sevgi sıfatı, arızi bir nitelik olarak kabul edilir. [2] Bunun nedeni ise Tanrı’nın yaratmayı özgür bir şekilde gerçekleştirmesi gerektiğine dair yaygın olarak kabul gören teistik doktrindir. Yani Tanrı’nın özgürlük sıfatını kabul edeceksek, yaratıcılık sıfatının Tanrı’da arızi bir nitelik olarak kabul edilmesi gerekir. O halde (i) numaralı varsayım tartışmalı, en azından epey muğlak görünüyor.
(i)’i doğru kabul ettiğimizi varsayalım. Peki (ii) için ne söylenebilir? Tanrı’nın yaratma potansiyeline sahip olması, O’nun yaratıcı olması için yeterli değil midir? Doko’ya göre, yaratmanın Tanrı’da potansiyel olarak olması Tanrı’nın mutlak kudret sıfatını yaratma sıfatından ayıramamaktadır. Yani her şeye gücü yeten fakat hiçbir şey yaratmayan bir varlık, her şeye kadir olsa da yaratıcı olarak nitelendirilme gerekçesinden yoksun olacaktır. Ancak bu görüşü (i) numaralı madde ile kabul etmek, geleneksel (ibrahimi) teistik Tanrı anlayışıyla uyumsuz olmaktadır. Zira (i) numaralı iddia, yaratmayı Tanrı’nın özsel bir niteliği olarak görerek (Doko özsel nitelikten kastını belirtmediğinden dolayı din felsefesindeki yaygın görüş üzerinden gidersek) Tanrı’yı Tanrı yapan şeylerden birinin bu nitelik olduğunu ima eder. Ve bu niteliğe sahip olunması için de bir şeylerin aktüel olarak yaratılması, bir başka deyişle Tanrı’dan (ontolojik açıdan) bağımsız olarak var olan şeylerin mevcudiyeti gerektiğinden ötürü, bu, Tanrı’nın doğası için yaratılışa, kendinden başka şeylere muhtaç olduğu anlamına gelir. Bu da özgürlükle beraber geleneksel teistik Tanrı’nın bir diğer niteliği olan ‘‘kendindenlik (aseity)’’ sıfatı ile çelişir. Thomas Oberle’nin ifade ettiği gibi kendindenlik sıfatı ‘‘Tanrı’nın varlığını başka hiçbir şeye borçlu olmadığını (varlığının başka bir şeyden kaynaklanmadığını) ve bu nedenle ontolojik olarak bağımsız olduğunu savunur.’’ [3] Bu nitelik geleneksel teizm için olmazsa olmazdır zira Ryan Mullins’in de ifade ettiği gibi geleneksel teizmi panenteizmden ayıran en temel unsurlardan biri, geleneksel teistik Tanrı’nın yaratılmışlar olmadan da var olabileceği ancak panenteistik Tanrı’nın yaratılmışlarla beraber var olması gerektiği, yaratılmışlar olmadan kendisi olarak var olmayacağıdır. [4] Kendindenlik niteliği, aynı zamanda Tanrı için iyi-kılıcı bir niteliktir. Zira doğası kendinden olan, başka bir varlığa dayanmayan bir varlığın, doğası kendisi dışındaki bir şeye dayanan bir varlıktan daha iyi olduğunu söyleyebiliriz. Bu önemlidir zira Doko’nun ilk ve son argümanları hariç kalan bütün argümanlarının dayandığı sıfatlar, mükemmel varlık teizminden hareket eder. Ancak kendindenliğin reddi mükemmel varlık teizmi ile çelişmektedir.
Kısacası, Tanrı özsel olarak yaratıcıysa ve yaratıcılık niteliğine sahip olmak aktüel bir yaratmayı gerektiriyorsa, aktüel yaratma başka varlıkların varlığını gerektirdiğinden dolayı Tanrı, Tanrı olmak için (çünkü yaratıcılık onun özsel bir sıfatıdır) özünü yaratılışa yani başka varlıklara borçludur. Ki bu da teistik bir doktrin olan ilahi kendindenlik ile çelişir. Zira burada Tanrı’nın tabiatı evren(ler)e dayanır.
Bütün bunların üstüne Tanrı ezeli bir yaratıcı olduğundan dolayı Tanrı’nın var olup evrenlerin var olmadığı hiçbir an yoktur. Ki bu da (iii) numaraları iddia uyarınca Tanrı’nın, Tanrılığı için evrenlerin varlığına bağlı olduğu da göz önüne alındığında panenteistik bir yorumu güçlendirmektedir
Her ne kadar Enis Doko’nun Tanrı’sının sıfatları ve o sıfatların yorumlarından çoklu evrenlerin gerektirildiğini, en azından muhtemel kılındığını kabul etsem de, bu sıfatlar ve yorumlarının aynı zamanda geleneksel teizmin olmazsa olmaz bir sıfatıyla çeliştiğini düşünüyorum ve Doko’nun bu sıfatı göz önünde bulundurmamasının argüman adına bir eksiklik olduğuna inanıyorum.
3. En İyi Yaratıcı Argümanı
- (1) Tanrı bütün iyi-kılıcı niteliklere maksimum derecede sahiptir.
- (2) Tanrı yaratıcıdır.
- (3) Yaratmaya değer bütün evrenleri yaratan bir varlık tek bir evren yaratandan daha iyi bir yaratıcıdır.
- (4) Bu nedenle, Tanrı bütün yaratmaya değer evrenleri (çoklu evrenler) yaratır.
Bu argümandaki kilit öncül ise (3) numaralı öncüldür. Doko, bu öncülü şöyle savunmaktadır:
‘Üçüncü önerme; yaratılmaya değer birden fazla şey yaratan bir varlığın, ceteris paribus (diğer tüm şartlar eşit olduğunda), tek bir şey yaratan varlıktan daha iyi bir yaratıcı olduğu sezgisini ifade eder; mümkün olan en iyi yaratıcının yaratımı aşılamaz olmalıdır. Ancak bizim evrenimiz aşılabilirdir; çünkü iki evrenli (diyelim ki bizimki ve bir diğeri), üç evrenli, dört evrenli… ve nihayetinde (bizim evrenimizi ve ahlaki açıdan değerli diğer evrenleri de kapsayan) çoklu evrene kadar uzanan bir yaratım hayal edebiliriz. Daha fazla ahlaki özneye, daha fazla enerjiye, mekana ve zamana —kısacası daha fazla “şeye”— sahip olan çoklu evren, herhangi bir tekil evrenden daha iyidir. Çoklu evren, bizim evrenimizden yalın bir biçimde (simpliciter) daha iyi olduğu için, çoklu evrenin yaratıcısı da tek bir evrenin yaratıcısından daha iyi olacaktır.[5]
Daha fazla şeye sahip olan çoklu evrenlerin herhangi bir tekil evrenden neden daha iyi olması gerektiğinin açık olmadığını düşünüyorum. Bir şeyin miktarı onu neden daha iyi bir hale getirsin? Aksine sezgilerimiz bize bir noktada, basit şeylerin daha iyi, karmaşık şeylerin ise daha kötü olduğunu da söyleyebilir ve tek bir evren çoklu evrenlerden daha basittir. Kanaatimce Doko’nun bir şeyin salt miktar açısından daha fazla olmasının, o şeyin içeriklerinden bağımsız olarak, o şeyi neden daha iyi kılacağını temellendirmesi gerekmektedir. Eğer çoklu evrenler içeriklerinden dolayı yaratmaya değerse ve bundan dolayı mükemmel bir varlık tarafından yaratılacaksa, bu argümanın yaratma sıfatından çıkıp Tanrı’nın ahlaki iyiliği üzerine bina edilmesi gerekecektir, ki bu da aslında şimdi ele alacağımız argümanla ilgilidir.
3. Ahlaki Mükemmellik Argümanı
- (1) Tanrı mutlak iyidir.
- (2) Tanrı her şeye kadirdir.
- (3) Bütün iyi varlıklar gerçekliğin değerini arttırmayı ister
- (4) Yaratmaya değer bir evren gerçekliğin değerini arttırır.
- (5) Her şeye kadir bir varlık yaratmaya değer herhangi bir evreni yaratabilir.
- (6) O halde, Tanrı yaratmaya değer herhangi bir evreni yaratabilir.
- (7) O halde, birden fazla mümkün evren vardır.
- (8) O halde, Tanrı birden fazla evren yaratabilir.
- (9) O halde, Tanrı çoklu evren yaratabilir. [6]
Bu argüman aynı zamanda kötülük problemine karşı ileri sürülen çoklu evrenler teodisesidir. Argümanı daha sağlıklı değerlendirebilmek için (4) numaralı öncüldeki yaratmaya değer evrenlerin ne türden evrenler olduğuna yakından bakmamız gerekiyor. Her ne kadar bu noktada farklı görüşler yer alsa da en yaygın ve minimal iddia olarak iyinin kötülüğe baskın olduğu evrenlerin yaratılmaya değer olduğunu söyleyebiliriz. Yani içinde hem hiçbir kötülüğün bulunmadığı hem de iyilikten daha fazla olmamak koşuluyla bolca kötülüğün bulunduğu bütün evrenler aktüeldir ve bu evrenlerdeki kötülük türleri arasında da herhangi bir kısıtlama bulunmamaktadır.
Tam da noktada bu argümanın bizi radikal bir şüpheciliğe itmesi gerektiğini ve kendi kendini çürüttüğünü iddia ediyorum. Zira çok sayıda evrende epistemik olarak kötü durumda olabiliriz. Bu şu şekillerde gerçekleşebilir. Örneğin, bilişsel yetilerimiz, doğru inançlara ulaşmayı hedeflemeyecek şekilde çalışıyor olabilir. Bir tür cin, uzaylı vb. varlıklar tarafından kandırıldığımız ve sahip olduğumuz inançlarımızda yanıltıldığımız evrenler olabilir. Veya basitçe ileri zihinsel engelli olduğumuz fakat bunun farkında olmadığımız dolayısıyla inançlarımızın yanlış olduğu, bir tür Matrix’te olduğumuz, kavanozdaki beyin olduğumuz veya basitçe zihnimizin felsefi konularda çok kötü çalıştığı çok sayıda evrenler olabilir. Hatta muhtemelen vardırlar da. Zira hatırlayın, Tanrı’nın yaratacağı evrenlere dair sahip olduğumuz kriter, iyinin kötüden baskın olmasıdır. Ve bu senaryoların yani epistemik olarak kötü durumda olmamızın çoğunlukla kötü şeyler olduğunu kabul edelim (çoğunlukla diyorum zira bu senaryolardan bazıları bizim için kötü olsa da kendi içinde iyilikler barındırabilir. Örneğin Matrix benzeri bir senaryo estetik değere sahip olabilir veya bizi aldatan varlıklar bunu özgür irade gibi değerli bir şeyden kaynaklı yapıyor olabilir). Ancak yine de tüm bu senaryoların gerçekleştiği sonsuz tane evrende iyilik kötülükten daha fazla olabilir. Örneğin epistemik olarak kötü olduğumuz evrenlerde genel olarak insanların refahı çok üst düzey olabilir. Hayvanlar çok yoğun haz yaşıyor ve hiç acı çekmiyor olabilir. Harika yaşamlar süren sonsuz sayıda farklı türde ve sayıda uzaylılar olabilir. Evren şahane bir estetik değere sahip olabilir ve bu estetik, örneğin, evrene sürekli gezegen, yıldız vs. ekleyerek arttırılabilir. Kısacası elimizde sahip olduğumuz inançlarda sistematik olarak yanılmamıza rağmen yaratmaya değer olan sonsuz evren vardır. Elbette bilişsel yetilerimizin düzgün hatta daha iyi çalıştığı sonsuz evren de vardır. Zira bilişsel yetilerimizin iyi çalışması da dahil çok sayıda iyilik bulunduran fakat hiçbir kötülük bulunmayan (birbirlerinden sadece boyutları, atom sayısı, kum tanesi sayısı vs. bakımından farklılaşan), çok kötülük bulunan, biraz daha fazla kötülük bulunan sonsuz evren de vardır. Ancak hangisi sonsuzun (inançlarımızda yanıldığımız yaratılmaya değer evrenler ve inançlarımızda yanılmadığımız yaratılmaya değer evrenler) daha büyük olduğunu belirlemek oldukça zordur ve en azından ilk bakışta birini diğerine tercih etmemizi sağlayacak bir gerekçe yok gibidir. Ancak bu önemli değildir zira inançlarımızda yanıldığımız azımsanmayacak kadar çok evren vardır ve bu evrenin onlardan biri olmadığını düşünmemiz için hiçbir sebep yoktur. Bana kalırsa, yaratılmaya değer evrenlerin sadece küçük bir bölümü epistemik olarak kötü durumda olacağımız evrenler olsa dahi hangi evrenlerin bunlardan biri olduğuna dair bilgimizin olmaması, aktüel bilişsel yetilerimizden ve epistemik süreçlerimizden, inançlarımızdan şüphe etmemiz için yeterlidir. Zira gerçekten inançlarımızda ciddi şekilde yanıldığımız evrenler vardır! Ve bu evren onlardan biri olabilir ve bu da aktüel epistemik durumumuzdan şüphe etmemiz için önemli bir gerekçedir (ancak unutmayalım, epistemik süreçlerimizin kötü olduğu azımsanmayacak kadar çok sayıda evren vardır) [7]. O halde çoklu evrenlere yönelik hatta bir bütün olarak teizme yönelik mülazahalarımızda şüphe içinde olmalıyız, bu da çoklu evrenlere yönelik argümanlarımıza çürüten oluşturur.
4. Mükemmel Bir Evrenin Yokluğu Argümanı
- (1) Herhangi bir evren için, daha iyi bir mümkün evren vardır.
- (2) Tanrı tek bir evren yaratsaydı, onun eylemi ahlaken aşılabilir olurdu.
- (3) Tanrı olabilecek en yüce varlıktır.
- (4) Tanrı olabilecek en yüce varlıksa Tanrı’nın eylemi ahlaken aşılabilir olamaz.
- (5) Tanrı’nın eylemi ahlaken aşılamazdır.
- (6) O halde, Tanrı tek bir evren yaratmamıştır.
- (7) Tanrı en az bir evren yaratmıştır.
- (8) O halde Tanrı çoklu evren yaratmıştır. [8]
Bu argüman bir önceki ile oldukça benzerdir. Argüman, her bir evren diğerinden daha iyi olacağı ve tek bir evreni yaratan bir varlığın, ondan daha iyisini yaratan bir varlık tarafından aşılacağından dolayı en az bir tane (bizim evrenimiz) evreni yaratan ahlaken aşılmaz bir Tanrı’nın aşılamazlığı gereği bütün yaratmaya değer evrenleri yaratması gerektiğini savunur. Bu argüman da izin verilebilir kötülük türü noktasına bir sınırlama getirmediği ve yaratmaya değer evrenler kötülükleri de bünyesinde barındıracağı için bir önceki argümanla aynı sorunlardan müzdarip olacaktır. Bu sorunları burada tekrarlamayacağım.
5. En Yüksek Adalet Argümanı
- (1) Tanrı mutlak adildir.
- (2) Bu yüzden Tanrı yaratmaya değer tüm ahlaki failleri yaratır.
- (3) Bizden başka diğer insan benzeri varlıklar da (özgür iradeli, akıl sahibi, ahlaken iyi vs.) yaratılmaya değer olabilirdi.
- (4) Bizi yaratmak ve onları yaratmamak adaletsizlik olurdu (bizi onlara tercih etmek için ahlaki bir neden yoktur).
- (5) Tanrı bizi yaratmıştır.
- (6) O halde, Tanrı çoklu evren yaratmıştır. [9]
Bu argümandaki en kritik ve tartışmalı öncül, bana göre, (4) numaralı öncüldür. Bu öncül, Doko’nun da belirttiği gibi, var olmayan varlıklara karşı da ahlaki sorumluluğun söz konusu olduğunu varsayar. Doko bu varsayımı desteklemek için öncelikle sezgilerimize başvurmamızı tavsiye etmektedir. Şöyle ki, biz geçmişte yaşamış fakat şu an var olmayan insanlara hürmet etme, tavsiyelerini dinleme ve gelecekte var olacak lakin şu an var olmayan insanlara sağlıklı bir gezegen bırakma gibi sorumluluklarımız olduğu sezgisine sahibizdir. Lakin Doko buna geçmişteki insanlara yönelik sahip olduğumuz ahlaki sorumluluk sezgisinin onların geçmişteki varlıklarına bağımlı olabileceği veya tamamen sevdiklerimize karşı duyduğumuz hislere indirgenebileceği şeklinde itiraz edilebileceğini söylemektedir. Gelecekteki insanlara yönelik sorumluluk sezgimize gelirsek, Doko buna karşı da gelecekte var olacak insanlara yönelik sorumluluklarımızdan asla var olmayacak mümkün insanlara karşı da sorumluluğumuz olduğuna geçiş yapılamayacağı şeklinde itiraz edilebileceğini iddia eder. Doko bu itirazı şöyle ifade eder:
Çocuk sahibi olmamaya karar veren bir çifti düşünün. Bu çift, belirli bir var olmayan çocuğa (veya her bir mümkün çocuğa) karşı ahlak dışı mı davranmaktadır? Öyle görünmüyor. Eğer böyle yükümlülüklerimiz olsaydı, her çift sonsuz sayıda var olmayan çocuğu dünyaya getirmekle yükümlü olurdu! “Gereklilik imkân gerektirir” (ought implies can) ilkesini varsayarsak; eğer tüm mümkün insanlara karşı yükümlülüklerimizi yerine getiremiyorsak, o zaman bunu yapma yükümlülüğümüz de yoktur. Dolayısıyla, gelecek nesillere karşı yükümlülüklerimiz olsa bile, tüm mümkün insanlara karşı yükümlülüklerimiz olamaz. [10]
Zira mümkün bir varlığa karşı sorumluluğumuz varsa sonsuz tane mümkün varlığa karşı olmalıdır (örneğin ebeveynler sonsuz tane çocuk yapmalıdır) ancak bu bizim gücümüzün sınırını aştığı için mümkün varlıklara yönelik sorumluluğumuz yoktur.
Ancak Doko’ya göre, Tanrı gibi mutlak güçlü bir varlık söz konusu olduğunda, onun mutlak gücü yükümlülüklerini etkileyebilir. Yani bizim sonsuz sayıda mümkün insanı var edebilme gücümüz olmasa da Tanrı’nın böyle bir gücünün olması bu noktada O’nu yükümlü kılabilir.
Bu noktada Doko, var olmayan mümkün varlıklara karşı sorumluluğa sahip olabilmemizi gerektirecek iki koşul öne sürer. Bunlardan ilki, ilgili mümkün varlıklarla nedensel ilişkiye girebilmektir. Tanrı, her şeye gücü yeten olduğu için bu şartı karşılamaktadır çünkü henüz var olmayan kişileri yaratabilir ve onlarla etkileşime girebilir. İkinci koşul ise ilgili mümkün varlıklara karşı sorumluluğumuzun sonuçlarını üstlenebilecek durumda olmamızdır. Örneğin ebeveynlerin her durumda henüz var olmayan çocuklarını dünyaya getirme sorumluluğu yoktur zira bu sorumluluk ciddi bir maddi ve manevi kaynak gerektirir. Ancak Tanrı yine her şeye kadir olduğundan dolayı kaynak sıkıntısı çekmeyecek ve bu yüzden bu sorumluluğun kapsamında olacaktır.
Enis Doko’nun var olmayan kişilere karşı neden sorumluluk sahibi olunması gerektiğine dair stratejisi hiç açık ve düzenli değildir.
Ancak anladığım kadarıyla kendisi önce geçmişte var olmuş insanlara dair bugünkü sorumluluk sezgimizi bir argüman olarak ileri sürer. Daha sonra bu sezgimizin esasen -sadece mümkün olan fakat var olmayacak kişilerin aksine- onların bir dönemler ‘‘var’’ olduğu gerçeğine dayandığına yönelik bir itirazdan bahseder ancak bu itirazı cevaplamaz. Haliyle var olmayan kişilere yönelik sorumlu olunabileceğine dair geçmişteki insanlara dönük sezgi argümanı başarısız gibidir.
İkinci olarak, Doko’nun gelecekte var olacak ancak henüz var olmayan insanlara yönelik sahip olduğumuz sorumluluk sezgisinden sadece mümkün varlıklara yönelik de sorumlu olunabileceğine dair sunduğu argümana karşı ele aldığı itiraz kanaatimce doğru bir itiraz değildir. Öncelikle gelecekte var olacak ancak henüz var olmayan kişilere karşı sorumluluk sezgimizin temeli ile normal şartlarda var olmayacak, ancak bizim sorumluluğumuza bağlı olacak şekilde var olabilecek mümkün varlıkların durumu arasında derin bir fark vardır. (Burada argümanın ancak bizim sorumluluğumuzdan dolayı var olabilecek mümkün varlıklarla sınırlandırılmasının (yani ebeveyn-bebek örneğinin) nedeni Tanrı’nın insan benzeri değerli varlıklara karşı sorumluluğunun buna benzemesidir.)
Bu noktada henüz var olmayan -geleceğe dönük- varlıkları ikiye ayırmış olduk: bizden bağımsız olarak gelecekte var olacak varlıklar ve bizim sayemizde var olacaklar.
İlk türdeki yani gelecekte, bizden bağımsız olarak var olacak varlıklara karşı sorumluluğumuzun olduğuna yönelik sezgimiz vardır. Ancak bunun nedeni onların gelecekte var olacak olmasıdır. Öyle ki dünyaya dair sahip olduğumuz arka plan bilgisi, insanların üreyeceğini ve gelecekte, şu anda var olmayan varlıkların meydana geleceğini çok muhtemel kıldığından dolayı, sorumluluk sezgimiz var olacak birileri olduğu kabulüne dayanacaktır, her ne kadar şu an var olmasalar da. Ancak ikinci türdeki, yani var olmaları bizim elimizde olan varlıkların şimdiki zamandaki yokluk durumları tamamen başka bir konudur. Zira onlar ancak bizim irademize bağlı olarak var olur. Bizim tercih etmediğimiz her an onlar ne şu anda ne de gelecekte var olabileceklerdir. Yani onlar bizim tercihimize bağlı olarak mutlak bir yokluk halindelerken, gezegenimizi temiz tutmamız gerektiğine dair henüz var olmayan kişilere yönelik sorumluluk sezgimiz, o kişilerin var olacağı gerçeği varsayılarak inşa edilmiştir. Bu nedenle geleceğe dönük olacak şekilde, henüz var olmayan tek tip mümkün varlık yoktur. Birinde sorumluluk sezgimizi sağlayan unsur gelecekte birilerinin olacağı gerçeği üzerine inşa edilirken diğerinde böylesi bir durum biz istemediğimiz sürece mümkün değildir. Haliyle var olmayan iki tür varlık arasında ciddi bir fark söz konusudur. İlkine dair sorumluluk sezgimiz ikincisine uygulanamaz. Ben, ebeveynlerin çocuk yapmama lehindeki kararlarının ahlaken yanlış gözükmeme nedeninin de tam olarak bu kişiler çocuğu meydana getirmedikçe ortada hakkı yenebilecek veya sorumlu olunabilecek varlıkların da olmayacağı kabulüne dayanmasının Enis Doko’nun iddia ettiği gibi anne ve babanın sonsuz tane mümkün varlık meydana getirme sorumluluğuna mahkum olacağından ve maddi-manevi yük altına girecek olmalarından çok daha makul olduğuna inanıyorum. Zira gelecekte var olmayı bekleyen bizden bağımsız bireylere karşı sorumluluk sezgimiz ile evlat sahibi olmamanın ahlaken yanlış gözükmemesindeki en temel fark budur: birinde gelecekte bize bağlı olarak zarar veya fayda görecek insanların olması neredeyse kesinken diğerinde bizim kararımıza bağlı olarak muhatap olunabilecek herhangi bir kişinin mutlak yokluğu dolayısıyla herhangi bir acı veya hazzın ortada dahi olmayışı.
Ek olarak çok zengin, eğitimli, çocuk psikolojisinden anlayan ve çocukları çok seven bir çocuk bakıcısı düşünelim. Bu kişi hem maddi hem manevi olarak çocuk yapması durumunda yeteri yatırımı ve sorumluluğu rahatça gerçekleştirecektir. Ancak bu kişinin çocuk yapmama kararının birilerine haksızlık olduğunu veya bu kişinin var olmayan mümkün bir çocuğa karşı onu dünyaya getirme sorumluluğu olduğunu aksi takdirde ahlaki bir yanlış yapacağı sezgilere açık mıdır? Hiç sanmıyorum. Haliyle Doko’nun var olmayan kişilere yönelik sorumlu olunabileceğine dair yukarıda bahsettiği şartlardan ikincisi hem alakasız hem de geçersiz görünüyor.
Doko ayrıca zamanın a teorisinin doğru olduğu takdirde geçmişte var olan ancak şu an olmayan ve gelecekte var olacak lakin şu an olmayan varlıklar ile yalnızca mümkün varlıklar arasında bir benzetme yapar; zira zamanın a teorisi doğru ise geçmiş ve gelecek bir anlamda yoktur. Bunun isabetli olmadığını düşünüyorum zira geçmiş ve geleceğin zaman felsefesi açısından bir ontolojisinin olmaması, bizim geçmiş ve geleceğe yönelik bilgi sahibi olamayacağımız anlamına gelmez. Geçmiş ve gelecekteki insanlara dair sezgimizin de geçmiş ve geleceğe yönelik sahip olduğumuz bilgiler üzerine inşa edilmesinden dolayı zamanın a teorisinin konuyla alakasız olduğu kanaaetindeyim.
Sonuç olarak var olmayan kişilere yönelik sorumlu olunabilece0ğine dair sezgilerden hareket eden argümanların ikisi de başarısızdır. (4) numaralı öncülü kabul etmemiz için hiçbir gerekçe yoktur.
6. En Yüksek Sevgi Argümanı
- (1) Tanrı’dan daha sevgi dolu bir varlık tasavvur edemeyiz.
- (2) Gerçek anlamda sevebilmek için, sevginin nesnesinin belirli bir t anında ya da zamansız olarak var olması gerekir.
- (3) B1 varlığı, aynı sevgi derecesine sahip olmak kaydıyla, B2 varlığından daha fazla sayıda varlığı seviyorsa, B1 daha sevgi doludur.
- (4) Eğer Tanrı sevgiye layık olan bütün varlıkları yaratmamış olsaydı, Tanrı’dan daha sevgi dolu bir varlık tasavvur edebilirdik.
- (5) Tanrı, sevgiye layık olan bütün varlıkları yaratır.
- (6) Sevgiye layık olan bütün varlıklar bizim evrenimizde var değildir.
- (7) O hâlde Tanrı çoklu evren yaratmıştır. [11]
Bu argüman birinci argümanımıza epey benzemektedir ve benzer kusurlardan müzdariptir.
İlk olarak çağdaş din felsefesinde genellikle (gerçek anlamda) sevgi sıfatı (özellikle tek kişilik tabiata sahip bir Tanrı tasavvuru göz önünde bulundurulduğunda) ilişkisel, başka varlıkları gerektirdiğinden ve bu varlıklar da Tanrı’nın özgür yaratma eylemine dayanacağından dolayı arızi bir nitelik olarak kabul edilmektedir. Bunu Tanrı’nın özsel bir niteliği yapmak, tek kişilik bir Tanrı tasavvuru ve sevgi nesnesinin mevcudiyetinin de bu Tanrı’nın nedensel etkinliğine dayanması gerektiği söz konusu olduğunda Tanrı’nın Tanrı olabilmesi için bu nedensel etkinliği gerçekleştirmeme gibi bir şansı yoktur. O halde burada tıpkı birinci argümanda olduğu gibi Tanrı’nın özgürlüğünün suya düşme tehlikesi söz konusudur. Bundan kaçınmak için sevgiyi arızi bir nitelik olarak kabul etmek gerekir.
İkinci olarak, Doko, Tanrı’nın mükemmel doğası gereği mükemmel sevgi sahibi olması gerektiğini savunur. Bu, aynı zamanda Tanrı’nın özsel olarak da sevgi sahibi olduğu anlamına gelir. (2) ve (5) numaralı öncül bir araya getirildiğinde, bize, sevginin nesnesinin yaratılmışlar, yani Tanrı’ya dışsal varlıklar olduğunu söylemektedir. Ki bu da Tanrı’nın özsel, yani Tanrı’yı Tanrı yapan doğasına sahip olabilmesi için dışsal varlıklara muhtaç olduğunu gösterir. Ki bu da tıpkı ilk argümandaki gibi Tanrı’nın kendindenlik sıfatı ile çelişir.
Üçüncü olarak, (3) numaralı öncülü kabul etmek için zorlayıcı bir gerekçe göremiyorum. Sevgi arasındaki hiyerarşiyi salt niceliksel bir unsura yani seven bir kişideki sevgi nesnelerinin miktarına neden indirgeyelim ki? Bunun makul olabileceği, sezgisel olarak tek bir koşul olabilir. O da halihazırda var olan varlıkları gerektireceğinden dolayı var olmayan mümkün varlıkları var etmeyi gerektirecek bir senaryoya yani Tanrı’ya uygulanamaz gibi duruyor.
Şöyle düşünelim, diyelim ki bir ebeveynin iki çocuğu var ve ikisini de aynı şekilde seviyor. Bir başka ebeveynin ise tek bir çocuğu var ve onu, diğer ebeveynin iki çocuğundan birini sevdiği şekilde seviyor. Bu durumda ilk ebeveyn, ikincisinden daha sevgi dolu, bir başka deyişler ikinci ebeveyn sevgi açısından ilkine kıyasla daha kusurlu der miydik? Veya daha çok sevgi sahibi olabilmesi için bir çocuk daha yapmalı der miyiz? Sanmıyorum.
Ancak bir de şu senaryoyu düşünelim: Her iki ebeveynin de iki çocuğu var ve ilk ebeveyn iki çocuğunu da eşit şekilde seviyor. İkincisinin ise bir çocuğunu ilk ebeveyn kadar severken diğerine karşı nötr olduğunu varsayalım. İşte bu durumda ilk ebeveyn daha sevgi dolu, ikinci ebeveyn sevgi bakımından kusurlu derdik gibi duruyor. (Belki tek bir çocuğa sahip (ve bu çocuğu seven) bir ebeveyn, hiç çocuğu olmayan ebeveynden daha sevgi doludur denebilir ancak bu Doko’nun argümanı için bir anlam ifade etmez zira Doko Tanrı’nın sevgi dolu doğası için herhangi bir varlığı meydana getirmemekten ziyade getirmesi gerektiğini değil, en yüce sevgiye ulaşması için -belli varlıkları yaratması gerektiğini kabul etsek bile- çoklu evrenlere yol açacak şekilde daha fazlasını meydana getirmesi gerektiğini söyler. Sezgilerimizin dışladığı senaryo ise budur.)
Bu iki senaryonun da ortak noktası şudur: Sevgi arasındaki niceliksel fark ancak ve ancak sevgimiz halihazırda var olan varlıklara yöneldiği müddetçe hiyerarşik bir fark yaratır (bir varlığı daha çok veya az sevgi sahibi yapar). En azından sezgilerimiz bunu söylüyor.
Son bir senaryo daha: Beş çocuğundan dördünü eşit şekilde seven ancak birine karşı nötr olan bir ebeveynin dahi tek bir çocuğa sahip ve onu seven ebeveynden sevgi bakımından daha aşağıda olduğunu sezgisel olarak söyleyebiliriz. Yani sevgi nesnesi daha az olmasına rağmen ikinci ebeveynin daha sevgi dolu olabilmesi, sevgi ile nesnesinin miktarı arasında tekdüze bir ilişki olmadığını ima ediyor gibidir.
Sonuç olarak Doko’nun sevgiyi Tanrı’nın özsel sıfatı haline getirmesi ve sevgiyi yorumlama şekli, Tanrı’nın özgürlük ve kendindenlik sıfatı ile uyumsuz görünmektedir. Bunlara ek olarak Doko, (3) numaralı öncülü kabul etmek için bir gerekçe sunmadığı gibi (3) numaralı öncülün kabul edilebileceği durumlar varsa bile bunlar, Tanrı’nın sevgisini artırması için çok sayıda kişinin varlığına sebep olmasını gerektirecek türden olmayacaktır. Ayrıca sevginin, sevgi nesnesinin miktarına göre derecesinin değişmesi de yine gündelik sezgilerimizden hareket edersek çok makul görünmemektedir.
7. Rab Argümanı
Enis Doko, biri Tanrı’nın ezeli şekilde diğeri mükemmel biçimde Rab yani ‘‘efendi’’ olma sıfatına dayanan iki argüman daha ileri sürer. Bunlar sırasıyla şöyledir:
- (1) Tanrı, ezeli olarak Rab’dir.
- (2) Bir varlık, ancak üzerinde otorite sahibi olduğu bir tebaası varsa Rab olabilir.
- (3) Tanrı bizim evrenimizi yarattı; yani evrenimizin sonlu bir geçmişi vardır.
- (4) Tanrı, bizim evrenimizi yaratmadan önce de Rab idi.
- (5) Bu nedenle Tanrı, bizim evrenimizden önce başka bir evren yaratmış olmalıdır.
- (6) Dolayısıyla teizm, çoklu evrenleri gerektirir.
- (1) Tanrı, tasavvur edilebilecek en yüce varlıktır.
- (2) Tanrı, mümkün olan en yüce Rab’dir.
- (3) Eğer B1 varlığı, B2 varlığından daha fazla tebaaya hükmediyorsa, B1 daha yüce bir Rab’dir.
- (4) Eğer Tanrı yaratılmaya değer tüm varlıkları yaratmasaydı, Tanrı’dan daha yüce bir varlık hayal edebilirdik.
- (5) Bu nedenle Tanrı, yaratılmaya değer tüm varlıkları yaratmıştır.
- (6) Yaratılmaya değer tüm varlıklar bizim evrenimizde mevcut değildir.
- (7) Tanrı çoklu evren yaratmıştır. [12]
Doko, bu iki argümanın da üstünde çok durmamış, öncülleri yeterince desteklememiştir. O yüzden ben de pek fazla durmayacağım. Ancak kısaca, ezeli Rab argümanı birinci argüman ezeli yaratıcı argümanına mükemmel Rab argümanı ise en yüksek adalet argümanına çok benzediği için, her iki argümana da getirilen eleştiriler (ilki için: özgürlük ve kendindenlik sıfatlarıyla çelişki, ikincisi için: (3) numaralı öncülün sezgilerle desteklenemiyor oluşu) Rab sıfatı temelinde bu argümanlara getirilebilir.
8. Sonuç
Bu yazıda Enis Doko’nun teizm ile çoklu evrenler arasındaki ilişkiye odaklanan ve teizmin çoklu evrenlere inancı teşvik ettiği iddiasına sahip olan argümanlarını değerlendirdim ve başarısız olduklarını göstermeye çalıştım. Şunu belirtmek gerekir ki, Doko, bazı argümanların dayandığı Tanrı’nın ezeliliği (zamansal sonsuzluğu), var olmayan kişilere karşı sorumluluk gibi varsayımların kesin bir şekilde doğru olmadığını, tartışmaya açık olsalar da makul olduklarını savunur. Yani Doko’nun argümanlarında kesinlik iddiası yoktur. Ancak elbette ben bu varsayımların sadece tartışmalı olmakla kalmayıp makul de olmadıklarını veya en azından yeterli bir şekilde gerekçelendirilmediklerini de savundum. Son olarak, bu yazıdaki amacım kesinlikle teizm ile çoklu evrenlere olan inancın çeliştiği veya çoklu evrenlerin olasılığının teizm hipotezi altında düşük olasılıklı olduğunu iddia etmiyorum. Aksine, teizm doğruysa tek bir tane evrenin olduğuna dair hiçbir gerekçemizin olmadığı gibi, çok evrenlerin önsel olasılığının tek evrenden daha yüksek olduğunu savunuyorum. Sadece çoklu evrenlere işaret etmenin yolunun Enis Doko’nun argümanlarında ele alınan Tanrısal sıfatlardan ve Doko’nun bu sıfatları yorumlama şeklinden geçmediğini düşünüyorum.
Kaynakça
- [1] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 3.
- [2] Yılan, M. Abdulkadir – Buyankara, Mahmut. “Schellenberg’in ‘Mükemmel Sevgi’ Tanımı Tanrı İçin Uygun Bir Nitelik midir?”. İlahiyat Akademi 16 (Aralık 2022), 51-52.
- [3] Oberle, Thomas (2026) “Divine Aseity and Self-Existence,” Faith and Philosophy: Journal of the Society of Christian Philosophers: Vol. 42: Iss. 1, Article 5. p. 81.
- [4] Mullins, R. T.. “Simply Impossible: A Case Against Divine Simplicity.” Journal of Reformed Theology 7 (2013): 192.
- [5] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 5.
- [6] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 6.
- [7] Burada bir nevi yeter sebep ilkesine lehindeki şüphecilik argümanlarına benzer bir strateji izliyorum. Yeter sebep ilkesi, her olumsal şeyin bir açıklaması olduğunu söyler ve bu ilke lehindeki argüman türlerinden biri bu ilkenin reddinin yani en azından bazı olumsal şeylerin nedensiz olabileceğini kabul etmenin, bu açıklamasız/nedensiz şeyler arasında duyu verilerimiz ve akıl yürütmelerimizdeki süreçler de olabileceğinden dolayı söz konusu süreçlere dayanan inançlarımızdan şüphe duymamıza yol açtığını söyler.
- [8] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 8.
- [9] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 9-10.
- [10] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 11.
- [11] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 11-12.
- [12] Doko, Enis. 2024. Islamic Theism and the Multiverse. Religions 15: 861. p. 12-13.
Yazar: Fevzi Ata Demirtaş
Editör: Kemal Furkan Onat
