Giriş
Thomas Hobbes (1588 – 1679), Aydınlanma Çağı’nda yaşamış bir İngiliz filozoftur. 1651’de yayımlanan ünlü eseri Leviathan ve İngiliz İç Savaşı’nın çalkantılı dönemlerinde geliştirdiği toplum sözleşmesi teorisi, Batı siyaset felsefesinin büyük bölümünün temelini oluşturmuştur.
Onun dünya tasavvuru, dönemi için son derece özgün olup modern siyaset açısından hâlâ geçerliliğini korumaktadır. O, hassas meseleleri doğrudan ele almaktan çekinmemiş, tezini az kişi beğenmiş olsa da temsil ettiği siyasal gerçekçiliği pek çok kişi kabul etmiştir.
Tıpkı ondan önce gelen Machiavelli gibi Hobbes da siyaseti teolojiden bağımsız, seküler bir disiplin olarak görmüş ve her zaman güçlü (ve çoğu zaman sert) eleştirilerin hedefi olmuştur. Bununla birlikte, onun insanlığın doğası gereği iyiliksever değil, daha çok bencil ve rekabetçi olduğu yönündeki açık varsayımına da itiraz edenler olmuştur.
Hayatı
Thomas Hobbes, 5 Nisan 1588’de İngiltere’nin Wiltshire bölgesindeki Malmesbury Şehri’nde prematüre olarak dünyaya geldi. Babası yine Thomas adını taşıyor ve Charlton ile Westport’un papazı olarak görev yapıyordu; ancak kendi kilisesinin dışında yaşadığı bir tartışmanın ardından üç çocuğunu abisi Francis Hobbes’un bakımına bırakarak Londra’ya kaçtı. Annesi hakkında ise hiçbir şey bilinmemektedir.
Neyse ki Francis, Thomas’ın eğitim masraflarını karşılayacak kadar zengindi ve Thomas, dört yaşından itibaren Westport Kilisesi’nde eğitim gördü, ardından Malmesbury Okulu’na ve daha sonra Oxford Üniversitesi mezunu Robert Latimer adlı genç bir adamın işlettiği özel bir okula geçti. Hobbes iyi bir öğrenciydi ve 1603 civarında eğitimine devam etmek için Oxford’daki Magdalen Koleji’ne geçti. Fakat dönemin skolastik öğretisine pek ilgi duymadı ve büyük ölçüde kendi müfredatını takip ederek 1608’de mezun oldu. Magdalen’deki hocası Sir James Hussey, onu William Cavendish’in oğlu William’a özel hoca olarak tavsiye etti ve böylece Cavendish ailesiyle ömür boyu sürecek ilişkisi başlamış oldu.
1610’da genç William’a refakatçi olarak büyük bir Avrupa turuna çıktı ve burada, Oxford’da öğrenmiş olduğu skolastik felsefenin aksine, Avrupa’nın bilimsel ve eleştirel yöntemleriyle tanıştı. Ben Jonson (1572 – 1637) ve Sir Francis Bacon gibi edebi ve felsefi şahsiyetlerle ilişki kursa da (Bacon’un atomcu görüşlerini de bir müddet benimsemiştir), 1629’a kadar felsefeye ciddi biçimde yönelmedi. Bu tarihten önceki tek eseri, Antik Yunan tarihçisi Thukydides’in ‘‘Peloponez Savaşı Tarihi’’nin ilk İngilizce çevirisi olup 1628’de yayınlamıştır.
Haziran 1628’de hamisi Devonshire Kontu vebadan ölünce, dul kontes Hobbes’u görevden aldı. Ancak Hobbes kısa sürede Sir Gervase Clifton’ın oğlunun özel hocası olarak yeniden iş buldu. Çoğunlukla Paris’te geçirdiği bu dönem, 1631 yılında Cavendish ailesinde yeniden iş bularak eski öğrencisinin oğluna hocalık yapmasıyla sona erdi. Takip eden yedi yıl boyunca özel ders vermenin yanı sıra, 1636’da Floransa’yı ziyaret ve Paris’te düzenli olarak yapılan felsefi tartışmalara katılmak dahil olmak üzere, felsefe bilgisini genişletti.
Bu yıllarda Hobbes, önce fiziksel hareket ve momentum teorisi geliştirdi (her ne kadar fizikte deneysel çalışmalardan hazzetmese de), ardından bunu duyum, bilgi, duygular ve tutkular gibi daha insana özgü olgulara genişletti ve buradan da insan etkileşiminin sosyolojik ve siyasal boyutlarını dikkate almaya başladı. Üç bölümlük incelemesinin ilk iki kısmı olan Human Nature (İnsan Doğası) ve De Corpore Publico (Beden Üzerine)’yu 1640’ta kaleme aldı; ancak bunları yayımlamadan önce, 1642–1651 İngiliz İç Savaşı’na gitmekte olan belirsiz siyasal atmosferde ihtiyatlı davranarak Paris’e taşınmaya karar verdi ve takip eden 11 yılını orada geçirdi. Paris’te incelemesi üzerinde çalışmaya devam etti, René Descartes başta olmak üzere çeşitli isimlerle temasa geçerek eleştiride bulundu ve felsefi çevrelerde iyi bir itibar kazandı.
1644’ün ortalarında İngiliz İç Savaşı’nda Royalistlerin (kraliyet yanlılarının) davası zayıflamaya başlayınca, kralın destekçileri Avrupa’ya, özellikle de Paris’e göç etti. Bu gelişme Hobbes’un siyasete ilgisini yeniden canlandırdı ve üç bölümlük incelemesinin üçüncü (ve en siyasi) kısmı olan De Cive (Yurttaşlığın Temelleri), 1646’da yeniden yayımlanarak daha geniş bir çevrede dağıtımı yapıldı. 1647’de, bir süre genç Galler Prensi Charles’a (sonradan İngiltere Kralı II. Charles olacak) matematik öğretmenliği yaptıktan sonra, Royalist dostları tarafından, özellikle İç Savaş’ın yol açtığı siyasal kriz bağlamında, sivil yönetim kuramını ayrıntılı şekilde ortaya koymaya ikna edildi. Altı ay boyunca onu alıkoyacak ciddi bir hastalık geçirmesine rağmen bu çalışmaya devam etti ve 1651’e gelindiğinde, ünlü başyapıtı Leviathan yayınlandı.
Eser derhal büyük bir etki yarattı ve kısa sürede Hobbes, çağının diğer tüm düşünürlerinden hem daha fazla övülen hem daha fazla yerilen bir isim oldu. Kitabının seküler ruhu, hem Anglikanları hem de Fransız Katoliklerini fazlasıyla öfkelendirdi. Bunun sonucunda Hobbes, sürgündeki Royalistlerden kaçarak İngiltere’ye geri dönmek ve korunmak için yeni devrimci İngiliz hükümetine başvurmak zorunda kaldı.
Altmış yaşından itibaren “titremeli felç”ten (muhtemelen Parkinson hastalığı) muzdarip olmaya başladı ve bu durum yıllar içinde giderek ağırlaştı. Matematik ve fizik üzerine bazı temelsiz ve tartışmalı eserlerin yanı sıra, felsefi eserler de üretmeye ve yayımlamaya devam etti. Daha önce yazılmış olmasına rağmen, ölümünden sonra 1682’de yayımlanan Behemoth, İngiltere İç Savaşları’na dair kendi görüşlerini ortaya koymaktadır.
1660’ta monarşinin yeniden tesis edilmesiyle birlikte Hobbes yeni bir ün kazandı. Eski öğrencisi (ve artık bir kral olan) II. Charles, Hobbes’u anımsadı ve ona yıllık 100 sterlinlik bir maaş bağlamak üzere saraya davet etti. Kral, ayrıca 1666’da Avam Kamarası Leviathan’ı doğrudan hedef alan ateizm ve dinsizlik karşıtı bir yasa tasarısı sunduğunda, Hobbes’u korumak adına önemli bir rol oynadı. Sonunda, Hobbes’un İngiltere’de insan davranışına ilişkin herhangi bir konuda (düşmanlarının saldırılarına cevaplar da dâhil) yayın yapması yasaklandı; eserlerinin sonraki baskıları ise Amsterdam’da basıldı. Buna rağmen Hobbes’un yurtdışındaki itibarı taviz vermez şekilde varlığını sürdürdü.
Hobbes’un son eserleri oldukça ilginç bir çeşitlilik gösteriyordu: 1672’de Latince dizelerle yazılmış bir otobiyografi ve 1675’te İlyada ile Odysseia’nın bir çevirisi. Ekim 1679’da geçirdiğini mesane rahatsızlığını felç takip etti ve 4 Aralık 1679’da, İngiltere’nin Derbyshire bölgesinde 91 yaşında hayatını kaybetti.
Çalışmaları
Hobbes, (birçoklarının iddia ettiğinin aksine) bir ateist değildi; fakat skolastik felsefeye ve (Hristiyan teolojisini Aristotelesçi metafizikle birleştiren) skolastiklerin spekülasyonlarına karşı bitmek bilmeyen bir küçümseme hissiyatına sahipti. Teolojik tartışmaların siyasetin dışında tutulması gerektiği konusunda ısrarcıydı. Ayrıca, Tanrı’nın spiriütel bir varlık olarak varlığını açıklamayı zorlaştıran güçlü bir materyalist metafizik benimsemişti. Hayatlarımızı düzenleyen doğal bir otorite kaynağı olmadığını, insan muhakemesinin de içsel olarak güvenilmez olduğunu ve böylece yönlendirilmesi gerektiğini ileri sürdü.
Hobbes, dönemin yeni determinist biliminden (Galileo, Newton, Boyle, Hooke vb.) ve matematiğin kesinliğinden derinlemesine etkilenmişti. Evrenin tamamen mekanik bir modelini kurmaya ilgi duyuyordu ve Galileo Galilei’yi (1564–1642) ziyaret ettikten sonra, tüm fiziksel dünyanın yeni hareket bilimiyle açıklanabileceğine inanmaya başladı. Ayrıca insan bedeninin de tıpkı zihnin işleyişi ve toplumsal düzen gibi dinamik bir sistem olarak açıklanabileceğini savunuyordu.
Hobbes, 1651 tarihli Leviathan (alt başlığı “Bir Din ve Dünya Devletinin İçeriği, Biçimi ve Gücü”) adlı eserinde, toplumsal sözleşme kuramlarına (Kontraktüalizm) dayalı olarak devletlerin ve meşru hükümetlerin temellerini ortaya koydu. 1642–1651 İngiliz İç Savaşı sırasında kaleme alınan bu kitabın büyük bir bölümü, güçlü bir merkezi otoritenin zorunluluğunu, ihtilafların ve iç savaşın kötülüklerinden kaçınma gerekliliğini göstermeye adanmıştır. Eser, 1640 tarihli Elements of Law (Hukukun Temelleri)’un (ilk başta Kral’ı rakiplerine karşı savunacak argümanlar sunma denemesiydi) ve özellikle 1642 tarihli De Cive (Yurttaşlığın Temelleri)’nin üzerine temellendirilmiştir.
Hobbes, insan bedeninin bir makineye; siyasal örgütlenmenin (“commonwealth”) ise yapay bir insana benzetilebileceğini savundu. İnsanları ve tutkularını bu mekanistik anlayıştan hareketle ele alarak, hükümetin olmadığı bir durumda yaşamın nasıl olacağını tasarladı. Bu duruma “doğa durumu” adını verdi ve bunun kaçınılmaz olarak çatışmaya ve “kasvetli, zavallıca, berbat, acımasız ve kısa” bir hayata yol açacağını öne sürdü. Bu savaş ve güvensizlik durumundan kurtulmak için, doğa durumundaki insanlar bir “toplum sözleşmesi” yapar ve medeni bir toplum kurarlar. Böylece toplumdaki tüm bireyler, korunma karşılığında doğal haklarından vazgeçer. Bu otorite gücünü kötüye kullandığında ise barışın bir bedeli olarak kabul etmelidirler (aşırı kötüye kullanım durumlarında isyan beklenebilir). Bilhassa Hobbes, kuvvetler ayrılığı doktrinini reddetmiştir; egemenin sivil, askerî, yargısal ve dinî tüm yetkileri elinde bulundurması gerektiğini savunmuştur. Bu tutumu, bazılarınca otoriterliğe hatta totalitarizme bir meşruiyet sağlama girişimi olarak yorumlanmıştır.
O halde diyebiliriz ki, Hobbes’un etik görüşleri, şu öncüle dayanıyordu: ne yapmamız gerektiği, büyük ölçüde içinde bulunduğumuz duruma bağlıdır. Siyasal otorite olmadığında (onun ünlü ”doğa durumu”ndaki gibi) temel hakkımız kendimizi korumaktır (hayatta kalmak için uygun gördüğümüz her yolu kullanırız), siyasal otorite mevcut olduğunda ise, görevimiz iktidarda olanlara itaat etmektir.
Diğer alanlar söz konusu olduğunda ise Hobbes, bir bilim insanı (özellikle optik alanında), bir matematikçi (özellikle geometri üzerine, her ne kadar bazı matematiksel çalışmaları yetersiz ve özensiz bulunarak sert biçimde eleştirilmiş olsa da), bir klasik eser çevirmeni ve bir hukuk yazarı olarak da tanınıyordu.
Kaynak, (Erişim Tarihi: 01.10.2025)
Çevirmen: Alperen Kılınçer
Editör: Taner Beyter
