Måleri, allegorisk bild. Nosce te ipsum - Skoklosters slott

Kozmopolit Olmaya Dair: Sana Yardımcı Olduğumda Kendime De Yardımcı Olmuşumdur – Massimo Pigliucci

Modern ahlak kavrayışımızın temel varsayımlarından biri, fedakarlık ile bencillik arasında zorunlu bir gerilim olduğu şeklindedir. Bu varsayıma göre enerjinizi, dikkatinizi ve elinizde olanları kendi çıkarlarınıza ne kadar çok yönlendirirseniz başkaları için yapabilecekleriniz de o oranda azalır. Nihayetinde hepimiz bu iki zıt eğilim arasında bir orta yol bulmak için didiniriz fakat çoğunlukla da hedeflediğimiz dengeyi sağlayamaz ve bu konuda suçluluk hissederiz (En azından bazılarımız!).

Peki ya bu bir hatalı ikilemse? Düşünsenize, ya kendimize yardım etmenin başkalarına ve insanlığa yardım etmek; aynı şekilde başkalarına ve insanlığa yardım etmenin de bizzat kendimize yardım etmek olduğu şeklinde daha farklı türden bir kavrayışı benimseseydik ne olurdu? Aslında bu kozmopolitizm dediğimiz şeyin, yani kelimenin tam anlamıyla dünya vatandaşı olmak dediğimiz şeyin temelinde yatan düşüncedir. Kozmopolitizm, Antik Yunan’da ortaya çıkmış olup Roma’da da serpilip gelişmiştir. Öyle görülüyor ki modern insanların antik Greko-Romen felsefesinden öğrenmesi gereken bir şeyler hala var.

“Kozmopolit” ifadesi antik Kinik filozoflarıyla ilişkili olup modern kullanımıyla hiçbir anlamsal ilişkisi yoktur; bu ifade sade bir yaşam süren, mal-mülk peşinde koşmayan ve bunlara sahip olmadan toplumsal normlara kafa tutmaya uygun yaşayan bir grup radikal insanı ifade eden bir kelimeden türemiştir. Kinizmden etkilenen Helenistik felsefe okullarından biri de çok daha ana akım ve bilinir olan Stoacılar okuluydu (Stoacılar bildiğimiz normal evlerde yaşıyorlardı ve Romalı senatör Seneca gibi içlerinden bazıları zengin insanlardı). Stoacılar, kozmopolitizm fikrini gündelik eylemlerine ve düşüncelerine yön veren genel bir felsefe haline dönüştürdü. 2. yüzyıl Roma’sında köleyken bir filozof olan Epiktetos “Discourses” adlı çalışmasında şöyle bir ifade kullanır:

Sokrates’in yaptığı gibi yapın, size nereli olduğunuz sorulduğunda asla ‘Atinalıyım’ veya ‘Korintliğim’ demeyin, ‘Ben dünya vatandaşıyım’ diyin.

Özellikle de içinde bulunduğumuz bu çağın etrafa korku yayma, yabancı düşmanlığını körükleme, Brexit, Trumpcılık ve kabileci milliyetçilik gibi özellikleri göz önüne alındığında bunu daha çok hatırlamalı, içselleştirmeli ve uygulamalıyız.

Stoacı kavrayış oldukça sade ve incelikliydi: Aslında tüm insanlar aynı büyük şehrin sakinleri olarak yaşarlar, birbirimizle o kadar derinden bağlantılı ve birbirilerimize o kadar derinden bağımlıyızdır ki, hepimiz adeta geniş bir ailenin üyesi gibiyizdir ve kendi iyiliğimiz için buna uygun davranmamız gerekir. Stoacı filozof Hierocles, daha küçük olan en içerdeki çemberin merkezinde sizin bulunduğunuz bir dizi birbiriyle ilişkili iç içe çember tasavvur etti.* Hemen bir üstteki sizi kapsayan çemberde ailenizin çemberi yer alır. Onun bir üstündeki onu kapsayan çemberde ise arkadaşlarınız ve çevrenizin çemberi vardır. Bir sonraki çember ise hemşerilerinizinkidir (kelimenin literal anlamıyla aynı şehirde yaşayan insanların çemberi), sonraki çember ise aynı ülkede yaşadığınız yurttaşlarınınki ve en sonra çember ise tüm insanlığın çemberi.

Peter Singer gibi çağımızın bir filozofu, bu çemberleri daha da genişletmemiz gerektiğini söyler, ona göre doğal bencilliği aşarak ilgimizi giderek daha fazla insanı kapsayacak ve kucaklayacak şekilde genişletmeyi amaçlamalıyız. Hierocles ise tam aksine diğer insanların bizim akrabalarımız olduğunu fark ettiğimizden ötürü çemberi daraltmamızı yani diğer insanları bize yakınlaştırmamız gerektiğini düşünüyordu. Şayet diğer insanları kendimize ne kadar yakınlaştırırsak ben/öteki ikilemindeki gerilim o derece azalır ve ortadan kalkar, böylece de menfaatlerimiz de toplumumuz ve toplumumuzdakilerle o kadar uyumlu hale gelir. Hierocles, öğrencilerine yabancıları gördüklerinde onlara “kardeşler” ve “kız kardeşler” (veya yaşlarına göre “amcalar” ve “teyzeler”) olarak hitap etmeleri gerektiğini salık verecek kadar ileriye gitmişti; aslında bu kavrayış başkalarına dair düşünce şeklimizi ve dolayısıyla da onlara karşı davranışlarımızı baştan yapılandırmayı hedefleyen arkaik bir bilişsel terapi biçimi olarak görülebilir.

Stoacı imparator Marcus Aurelius, “Meditasyonlar” adlı çalışmasında kozmopolitizm fikri ile başkalarına yönelik yükümlülüklerimizi mantıksal bir dizge çerçevesinde şu sırayla özetlemiştir:

Eğer düşünen kısım bütün insanlarda ortaksa, bizi akılcı varlıklar kılan akıl da ortaktır. Eğer bu böyleyse, bize ne yapmamız ve ne yapmamamız gerektiğini emreden akıl da ortaktır. Eğer bu böyleyse, ortak bir yasa da vardır. Eğer bu böyleyse, biz (aynı yasaya bağlı) yurttaşlarız. Eğer bu böyleyse, hepimiz aynı politik topluluğun üyeleriyizdir.**

Stoacılar bunu ana sloganlarından biri olarak şöyle ifade ettiler: “Doğaya uygun yaşa.” Ancak bunun anlamı ormanlarda anadan üryan dolaşıp ağaçlara sarılmanız değil bilakis insanın doğası üzerine daha çok tefekkür etmeniz ve buna uygun olarak yaşamanız gerektiğidir. Ayrıca burada insan doğası derken en temelde akıl yetisi olan sosyal bir varlığın doğası kast edilmektedir. (Özellikle akıl yetisi olan ifadesini kullandığımı gözden kaçırmayın, bazılarımız bu yetiye diğerlerine nazaran daha sık veya daha vurgulu bir zeminde başvurur….) Buradan çıkacak sonuç tahmin edileceği üzere doğaya uygun veya doğa ile uyum içerisinde yaşamamız, içinde bulunduğumuz toplumun refahını ve iyi oluşunu daha iyi hale getirmek adına aklımızı kullanarak üzerimize düşeni yapmamız gerektiğidir. Böyle yaptığımızda işleri hem kendimiz hem de başkaları için daha iyi hale getirmiş oluruz (kendimiz için de iyi hale getirmiş oluruz çünkü sosyal varlıklar iyi işleyen ve adil olan bir toplumda gelişir ve serpilir.) İşte tam da bu noktada modern çağın ben/öteki ikileminin aslında oldukça indirgeyici ve epey yanlış yönlendirici olduğunu görebiliriz; çünkü bu ikilem bireylerin menfaatleri ile toplumun menfaatlerini kurgusal bir biçimde karşı karşıya getirmektedir. Ancak her zaman için, çocuklarımız ile yabancıların öncelikli çıkarları arasında tercih yapmamız gereken bazı istisnai durumlar elbette olabilir, bunu dışlamıyoruz. Fakat, uzun vadede çocuklarımızın sağlıklı ve iyi işleyen bir toplumda serpilip gelişeceklerini akılda tutarsak bu sayede, yaşamı iki tarafın da kaybedebileceği sıfır toplamlı bir oyun olarak görmektense işbirliğine dayalı bir oyun olarak görmeye doğru düşünce tarzımızı değiştirebiliriz.

Stoacı kozmopolitizmden, ideal insanlık toplumunun, bireyselliğin grup menfaati için feda edildiği arı kovanı gibi olduğu şeklinde bir anlam çıkarılmamalıdır; çünkü tam aksine Stoacılar insanın özgürlüğünün ateşli savunucularıydılar ve kişilerin bireysel eylem özgürlüğüne büyük değer verirlerdi. Fakat böyle düşünürken diğer yandan da, kişisel amaçlarımızı takip etme ve kendi yolumuzu yaratarak gelişme özgürlüğünün, aynı biçimde özgür bireylerden müteşekkil bir toplumun varoluşuna bağlı olduğuna inanıyorlardı. Ve böylesi bir toplum ancak kolektif menfaatlerimizin genel anlamda birbirleriyle uyumlu olduğunu fark ettiğimiz mümkündür. Sırf doğduğunuz yer olmasından ötürü Atinalı ve Korintli (veya ABD’li veya Meksikalı) olabiliriz, fakat daha derinden ve köklü bir bağlamda aslında hepimiz ***küresel polis’in mensuplarıyızdır. Buna uygun bir biçimde davranmaya başlamamız iyi olacaktır.


Çevirmen Notları

* Buna Hierocles’in Çemberi denir. Bu düşünce Stoacılıkta Oikeiôsis fikri ile ilişkilidir. Aşağıdaki görsele bakabilirsiniz. Bu görsel yazarın orjinal yazısında yer almadığı için burada göstermeyi uygun bulduk. Bu görselde en üst çemberde dünya yer alırken yazar en üst çemberde tüm insanlığın yer aldığını söylemektedir, bu dikkat edilmesi gereken bir farklılık gibi duruyor.

** Marcus Aurelius’tan yaptığımız bu alıntı Cengiz Çevik şöyle çevirmiştir: “Anlama yetisi hepimizde ortaksa, akıllı canlılar olmamızı sağlayan akıl da ortaktır. Öyleyse neyin yapılması ve neyin yapılmaması gerektiğini buyuran akıl da ortaktır. Öyleyse yasa da ortaktır. Öyleyse vatandaşız. Öyleyse aynı vatandaşlık sisteminin bir parçasıyız. Öyleyse evren bir kenttir. Zira tüm insanların bir parçası olduğu başka bir ortak vatandaşlık sisteminden bahsedebilir miyiz? Bizdeki anlama yetisi, aklımız ve yasa anlayışımız bu ortak kentten değil, başka bir şeyden kaynaklanıyor olabilir mi?” kaynak

*** Bilindiği üzere polis Antik Yunan’da şehir veya şehir devleti anlamında gelmektedir. Küresel polis ifadesi ile evrensel bir şehrin yurttaşlığı ima edilmektedir.


Massimo Pigliucci – “When I help you, I also help myself: on being a cosmopolitan“, (Erişim Tarihi: 14.01.2026)

Çevirmen: Taner Beyter

Taner Beyter

Taner Beyter

Ankara Üniversitesi Coğrafya Bölümü’nü bitirdi, Felsefe master eğitimine ise ara verdi. Farklı sivil toplum kuruluşlarında eğitmenlik yaptı. Etik, epistemoloji, din felsefesi ve metafelsefe ile ilgilenmektedir. Öğretmenlik mesleğine ve yayınevlerindeki editörlük faaliyetlerine devam etmektedir.   

Bir yanıt yazın

Your email address will not be published.

Önceki Yazı

Ön Yargı Bazı Engelliler İçin Diğerlerine Kıyasla Daha Büyük Bir Sorundur – Matt Huston

Sonraki Yazı

Nesin Köyü’ne Gidiyoruz: “Din Çalışmaları Yaz Kampı”

Bu Yazıları Kaçırmayın