Bunu hepimiz yaptık birbirimizi kandırmayalım, muhtemelen siz de yaptınız. Etik veya politika konusunda her neye inanıyor olursak olalım, kendimize dair etkileyici ve ahlaki açıdan saygınlık arttırıcı bir imaj çizmek adına hepimizin ağzından ahlaki laflar çıkmıştır. Örneğin, aramızdan birinin o kusursuz karakteriyle çevresindekileri etkilemek adına şöyle dediğini düşünelim: “Bu yaşadığımız olay bir istisna değil ve epey zamandır dezavantajlı bireylere omuz veriyorum. Asla adaletsizliğe gözlerimi kapamayacağım; iyi kalpli hiçbir insan da kapamamalı.” İşte buna“ahlaki şovmenlik (veya ahlaki gösterişçilik)” (moral grandstanding) adını veriyoruz.
Ahlaki şovmenlik, yalnızca sinir bozucu olmakla tanımlanamaz, bundan çok daha fazlasıdır. Böylesi bir şovmenlikten uzak durmak için epey güçlü ahlaki gerekçeler vardır: Öncelikle, böylesi davranışlar insanları çok uç ve inandırıcı olmayan iddiaları benimseye itebilir; ayrıca kamusal nitelikteki ahlaki tartışmaların değerini azaltır. Peki ama karşı karşıya olduğumuz fenomen tam olarak nasıl bir şeydir ve ahlaki şovmenlik yapan kişilerin asıl amaçladıkları şey nedir?
Ahlak şovmenleri (yani “Grandstanders”), diğer insanların onları ahlaken itibarlı ve saygın hatta ahlaki açıdan muhteşem ve kusursuz biri olarak görmelerini isterler: Kamusal ahlaki tartışmalarla ilişkilenme biçimleri de bu arzularını tatmin etmeye yöneliktir. Bu durumda yapılan gösteriş, vitrine kendini koymak adına ahlaki söylemleri kullanmaktır. Tabi ki ahlak şovmenleri adalet veya insan haklarına dair süslü büyük laflar ederken samimi olabilirler. (Aslında, çoğunlukla da samimi ve dürüst olduklarını düşünüyoruz.) Samimiyet düzeyleri daha az olan ahlak şovmenleri savundukları şeyi pek umursamıyor olabilir fakat yine de başkalarının kendilerinin ilgili meseleyi önemsediğine ve umursadığına inanmalarını isterler. Bu arada bir ahlak şovmeninin iddiası doğru olabilir, güçlü deliller ve gerekçelerle desteklenebilir. Ama yapılan şovmenliğin ikincil özelliklerinin ne olduğundan bağımsız olarak, şovmenin birincil ve asıl amacı, kendisini meleklerin cephesinde savaşan biri olarak göstermeye çalışmaktır. (Bazı okuyucuların aklına son zamanlarda ortaya çıkan ve politik açıdan yüklü bir kavram olan “erdem sinyalleme/virtue signalling” gelebilir, fakat biz bu kullanımda bazı problemler olduğunu düşünüyoruz.)
Peki ama ahlak şovmenliği niçin bu kadar yaygın? İnsanların başkalarını etkilemek adına ahlaki söylemlere gerçekten çok sık başvurma eğiliminde olduklarını gösteren epey ampirik bulgu vardır. Sosyal bilimciler zeka, arkadaşlık ve azimli olmak gibi pek çok meselede kendimizi başkalarına nazaran daha üstün görme eğiliminde olduğumuzu ortaya koymuştur fakat konu ahlak olduğunda bu eğilim çok daha belirgindir. Yapılan son çalışmalar, çoğumuzun ahlak söz konusu olduğunda kendimizi çok daha üstün gördüğümüze işaret ediyor: Adaleti daha çok önemsediğimizi, haksızlığa maruz kalanlara daha köklü ve içten empati kurduğumuzu veya sokaktaki bir insandan daha gelişkin ahlaki bir kavrayış ve duyarlılığa sahip olduğumuzu düşünürüz. Konu ahlak ise kendimize çok yüksek notlar veririz.
Ayrıca yalnızca kendimizi böyle düşünmekle yetinmeyiz, yapılan son psikolojik araştırmalar başkalarının da bizi böyle düşünmesini arzuladığımızı gösteriyor. Kendimizi takdir etmek yetmez başkalarının da bize ahlaki bakımdan hayran olmasını ve bizden etkilenmesini isteriz. İşte tam da bu yüzden ahlaki şovmenlik veya gösteriş yaparız.
Şovmenlik (veya gösterişçilik) birçok farklı biçimde kendini gösterir. Şovmenler, etraflarındaki insanları etkileme arzusuyla sahte ahlaki suçlamalar üretirlerler, kamusal linç vakalarına körükleyerek katılım sağlarlar, kendileriyle hemfikir olmayan herkesin kesinlikle yanıldığını ilan ederler veya abartılı duygusal tepkiler verirler. Fakat bunlar içerisinde spesifik olarak “ramping up” (gerilimi tırmandırma) adını verdiğimiz epey kaygı verici olan bir şovmenlik biçimi vardır.
Ann: “Senatörün yaptığı şey yanlıştı. O, kamuoyu önünde kınanmalı.”
Biff: “Hayır, adaleti önemseyen biri onun görevden alınması gerektiğini söyler. Ben buna göz yummayacağım, böyle davranışlara asla tahammül etmemeliyiz.”
Cal: “Çok uzun zamandır toplumsal adalet için mücadele eden biri olarak bu söylediklerinizi olumlu karşılıyorum; fakat yetmez, tüm dünya bizi izliyor, bu söylediklerinizin yanında cezai soruşturma da başlatılmalı!”
Tırmandırma, tarafların birbirlerini gölgede bırakmak için giderek daha sert veya güçlü iddialarda bulunmasıyla ortaya çıkar. Daha derin bir ahlaki kavrayışa sahip olunduğu ve adaletin daha çok önemsendiğini göstermenin yollarından biri giderek daha aşırıya kaçan iddialar öne sürmektir. Bir kez tırmandırmanın fitili ateşlendiğinde ortam artık ahlaki silahlanma yarışıyla cephaneliğe döner.
İşte bu nedenlerden ötürü ahlaki şovmenlik epey zararlı olabilir. Çıtayı hiç durmadan tırmandırma eğilimi, grup kutuplaşmasını daha da körükler; yani insanlar diğerleriyle yaptıkları tartışmalar üzerine düşünüp sonra ılımlı bir uzlaşıya varmaktansa daha radikal ve uç görüşleri benimsemeye ve onaylamaya başlarlar. Girişilen ahlaki silahlanma yarışının sonucu, insanlar gerçekçi olmayan ve aşırıya kaçan görüşleri benimseme eğilimine girmeleri ve karşı tarafın söylediklerine karşı kulaklarını tıkamalarıdır. Kutuplaşma, uzlaşıyı daha da zorlaştırır. Elbette en adil ve en “temiz” görünen kişi ahlaki silahlanma yarışının kazananı olur. O halde bu kişi neden ahlaken kirli olanlarla uzlaşsın ki? Demokratik toplumlarda bu manzara epey kötü bir hal alır.
Ahlaki şovmenlik yapmanın ürettiği bir diğer sonuç da, birçok insanın ahlaki tartışmaları artık ciddiye almamaya başlamasıdır. Ahlaki şovmenlik yapanlar, konuşmacının aslında başkalarının ne yapması veya neye inanması gerektiğini daha iyi kavramasına yardımcı olmaya çalıştığını değil kendini “iyi niyetli” biri gibi göstermeye çalıştığını düşündüklerinden ötürü kamusal söylem çeperindeki ahlaki iddialara karşı giderek daha kuşkucu ve alaycı bir hale bürünürler. Bu ortamın parçası olan izleyiciler de tüm ahlaki iddiaların aslında ahlaki şovmenlikten ibaret olduğunu düşünmeye başlayabilir; yani ahlaki şovmenlik ahlaki söylem mavhumunun kamusal değerini azaltabilir. Baksanıza ahlaki söylemler artık itici ve çirkin bir şey olarak yani; tarihin doğru tarafında olduklarını göstermeye çalışan boksörlerin ring alanı olarak görülmeye başlandı bile. Ahlaki söylemi değersizleştirerek onu itibar kazanmaktan daha ciddi amaçlara ulaşmamızı sağlamak adına daha az işlevsel bir araca dönüştürüyoruz.
Ahlaki şovmenliğin ne olduğu ve niçin zararlı olduğunu gördükten sonra insanın aklına (doğru bir şekilde) bu tür şovmen eylemleri nasıl tespit edeceğimiz ve şovmenleri nasıl ifşa edeceğimiz gelebilir. Fakat bu doğru bir tepki olmazdı. Öncelikle; ahlaki şovmeni ifşa edip kamuoyu önünde kınamak tıpkı gösterişçiliğin bizatihi kendisi gibi, hatalı öncelik sıralamasına sahip olduğumuz anlamına gelirdi. Kamusal ahlaki tartışmaların amacı, gerçekten ahlaklı olanlar ile ahlaki sahtekarları birbirinden ayırt edebilmek değil; ağırlığı olan ciddi ahlaki meseleleri daha iyi kavramamıza ve bunlara karşı ne yapabileceğimize yardımcı olmaktır. Evet suçluları teker teker parmakla gösterip ifşa etmek, güçlü olduğumuz hissiyatını yaratabilir fakat bunun bir faydasının olması pek mümkün değil. Hatta gerçekleşme ihtimali daha fazla olan şey söyleyelim: Şovmen olma suçlaması bize geri yöneltilecek veya aslında kişinin niyetinin ne olduğuna dair boşluğu tavaf eden kamusal bir tartışma başlayacaktır.
Problem şu ki, birinin gerçekten ahlaki şovmenlik yapıp yapmadığını anlamak aslında zordur. Neden böyle olduğunu anlamak adına benzer bir durum yani yalan söylemek üzerine düşünelim. Yalan söylemek niyetli bir aldatma amacı taşıdığından ötürü birinin size yanlış bir şey mi yoksa gerçekten yalan mı söylediğini ayırt etmek zordur. Bazen ufak tefek işaretler olsa da karşımızdaki insanın zihninden neler geçtiğini bilmek çok zordur. Aynı durum ahlaki şovmenlik için de geçerlidir; şovmenler ahlaken itibarlı görülmek isterler, fakat bu isteğin gerçekten de kişi tarafından taşınıp taşınmadığını yalnızca davranışsal ipuçlarından yola çıkarak anlamak genellikle zordur. Bu nokta, başka insanları ahlaki şovmenlik yapmakla itham etmememiz için güçlü bir gerekçedir, çünkü yüksek olasılıkla bu suçlamayı temellendirebilecek kadar bilgimiz yok.
Tüm bu nedenlerden dolayı ahlaki şovmenlik üzerine düşünmek demek, bir savaş borusu üflemekle değil öz değerlendirme yapabilmek için bir fırsatla ilgilidir. Ahlaki şovmenlik aleyhine öne sürülen bir argüman, kulağımıza hoş gelmeyen şeyler söyleyenleri dövmek adına onu bir sopa gibi kullandığımız şeklindedir. Bilakis, ahlaki şovmenlik etik ve politik meseleler hakkında birbirimizle niçin ve nasıl bir diyalog içerisinde olduğumuzu yeniden değerlendirmeye dair bir teşvik niteliği taşır. O halde soralım: Ahlaki söylemlerimiz ne işe yarıyor, gerçekten iyi şeylere mi yönelmiş haldeler yoksa diğer insanları aslında iyi insanların bizim olduğumuza ikna etmeye mi hizmet ediyorlar?
Justin Tosi & Brandon Warmke – “Moral grandstanding: there’s a lot of it about, all of it bad“, (Erişim Tarihi: 18.05.2026)
Çevirmen: Taner Beyter
İnsanı, üzgünüm demeye dahi ürküten bir pespayeliğe, sosyo-kültürel, sosyo-psikolojik bir hakikati gündeme taşımış olmak bir erdem olduğu kadar aynı zamanda ağır bir yüktür. Üzgünüm her yerde varlar ve o kadar çoklar ki, yerkürede onlardan başkası yok sanılabilir. Yazanın da okuyanın da yorum yapanın da dışarıda kalamayacağı kadar; “söz meclisten içeri.” Arınıp, tezkiye olmak öyle şeyh meyhlerin eteğine tutunup, çanakta köpekle yemekle mümkün olamayacak kadar derin bir mesele. Yüzünü sahibe dönüp, samimi ve de sahici olarak O’na kulluk edip sadece O’ndan umarak; anlarda en ahsen amel sınamasının şuurunda olabilmek; düşmanı bilip düşmanla savaşabilmek… Zira insanın ilk ahlak şovmenliği kendisine yaptığı ve en büyük yalanı kendine söyleyip yalanına iman ettikten sonra her sözün ve hayatın şova dönüştüğü çok yaygın bir acı gerçeklik. Mesele; bir yön/kıble meselesi olsa gerek.