Okuldan, ebeveynlerimizden, akran ve kardeşlerimizden veya arkadaşlarımızdan edindiğimiz şeylerin bilgi olduğuna az veya çok eminizdir. Kulaktan dolma duyduklarımızın yanı sıra film izleyerek kitap okuyarak veya pek çok farklı kaynaktan da bilgi ediniriz. Peki, tüm kaynaklarımız arasında en en güvenilir olan diyebileceğimiz bir kaynak var mıdır? Aynı konu hakkında diğer insanlarla bambaşka ve çoğu zamanda taban tabana zıt inançlara sahip olduğumuz gerçeği karşısında ne yapmalıyız? Kimin (epistemik) inancı doğrudur ve niçin? Bu sorulara sundukları yanıtlara bağlı olarak epistemoloji çalışan felsefeciler üç farklı pozisyonda durur: Temelselcilik (Foundationalism), Bağdaşımcılık (Coherentism) ve Epistemik Görecilik (Epistemic Relativism).
Epistemoloji ve Bilgi(nin Tanımı) Problemi
Epistemoloji (epistemik) inançların nasıl bilgi statüsüne ulaştığını, inançların doğruluğu ve gerekçelendirilmesi ile insan kavrayışının sınırlarını titiz bir şekilde ele alınan felsefe dalıdır.
Bu konuyu daha da somutlamak için Güneş’in Dünya’nın etrafında döndüğüne dair epistemik inancımızı düşünelim. Tüm bilgi çerçeveniz bu (epistemik) inancınız üzerine kurulu olsun, böylece bildiğiniz her şey, Güneş’in Dünya’nın etrafında döndüğü gerçeğine dayalı ve bu gerçekle uyumlu hale gelir. Dünya merkezli evren modeli, 16. yüzyıla kadar yaygın biçimde kabul görmüştü; ancak önce Kopernik, ardından Galileo ve son olarak Kepler, bu modeli çürüten kanıtları gözler önüne sererek bugün evrensel olarak kabul görmüş olan Güneş merkezli evren modelini ortaya attılar. Buradan çıkan sonuç şudur: Asla yanlışlanamaz olduğu düşünülen bilgiler dahi ancak günün birinde kesin biçimde çürütülecekleri güne kadar ayakta kalabilirler. Kesin ve evrensel açıdan kabul görüyor olursa olsun eğer bu durum Dünya merkezli evren modeli için geçerli olduysa, inandığımız ve kabul ettiğimiz herhangi başka bir “gerçek” için de aynı şeyin geçerli olmayacağını iddia etmek için elimizde güçlü bir gerekçemiz olabilir mi?
Diğer yandan benimsediğimiz tüm doğrulardan sürekli bir şekilde şüphe etmek çok da istenildik bir durum değildir; böyle bir şey yapmak bilgi kümemizin gelişimini ve araştırma/soruşturma programlarımızı ciddi oranda yavaşlatabilir hatta belki tamamen durdurabilir. İşte tam da bundan ötürü epistemolojideki başlıca çalışma alanlarından biri, benimsediğimiz bilgilerin yeterince sağlam temellere dayandığı ve kesinlikle güvenilebilir olduğunu güvence altına alan bir yaklaşım geliştirmektir.
Epistemolojik Pozisyonlar
Epistemoloji disiplini her ne kadar bilgiyi tanımlama ve geçerliliğini onaylama adına evrensel olarak kabul görmüş bir çerçeveyi henüz bulamamış olsa da birbiriyle sürekli rekabet halinde olan farklı yaklaşımlar, bilginin epistemik güvencesine (epistemic warrant) yönelik incelikli kavrayışlar sunmaktadır. Temelselcilik (Foundationalism), Bağdaşımcılık (Coherentism) ve Epistemik Görecilik (Epistemic Relativism), önermesel bir inancın hangi koşullar altında nesnel olarak gerekçelendirilebileceğine dair tartışmaya yön vermeye devam etmektedir. Bu tartışma başlığında “inanç”, bilgi olmaya aday olan önermesel bir tutum olarak anlaşılmalıdır. Geleneksel üç parçalı bilgi açıklamasına göre, bir inancın bilgi statüsüne erişebilmesi için hem doğru hem de yeterince gerekçelendirilmiş olması gerekir. Doğru olma koşulunu sağlayamayan bir inanç, yanlış bilgi değil elimizin tersiyle itmemiz gereken epistemik bir yanılgıdır.
“Yağmur yağıyor.” biçimindeki ampirik önermeyi ele alalım. Bu önermeyi gerekçelendirmek için kişi, pencereden dışarı bakarak duyusal algılarına başvurabilir. Önermenin doğruluk değerini daha da arttırmak adına ise suyun tenine temas etmesini sağlamak için dışarı çıkarak bağımsız bir delil arayabilir. Bu bağlamda, önceki deneyimler, öznenin işlenmemiş/ham duyusal verileri yorumlamasına olanak tanıyan kavramsal bir çerçeve sunar. Buradaki gerekçelendirmeyi yeterli görüp görmemek, kişinin, duyularımızın doğruyu güvenilir bir biçimde izleme/tespit etme mekanizması olduğu fikrini savunan Güvenilircilik (reliabilism) yaklaşımını mı yoksa duyusal temeldeki epistemik süreçlerin yanılabilirliğine yönelik daha şüpheci bir içselci (internalist) eleştiriyi mi benimsediğine göre değişir.
Temelselcilik (Foundationalism)
Temelselciler, gerekçelendirme sürecindeki gerileme problemini çözmek adına bilgi kavrayışımızın hiyerarşik bir yapıda olması gerektiğini söyler. Bu yaklaşıma göre ampirik inançların gerekçelendirmeleri, onlara temel olan ve destekleyen başka inançlardan türetildiği ve doğrusal bir zincir boyunca bunun böyle devam etmesinden ötürü çıkarımsaldır. Bu modele göre A inancı B inancı tarafından gerekçelendirilir; B inancı ise epistemik temel veya kaynağını C inancından alır. Şayet bu süreci tümüyle doğrusal bir çerçevede ele alırsak sonsuz gerileme problemine takılır (infinite regress), yani gerekçelendirme sürekli ertelenip durur ve mantıksal bir düzlemde tutarsız/sürdürülemez bir durum oluşur. Diğer risk ise döngüselliktir (circularity); bu sefer ise gerekçelendirme zinciri nihayetinde kendi üzerine geri döner.
Şimdi, deminki yağmur örneğini Temelselci bir yerden tekrar inceleyelim. “Yağmur yağıyor.” önermesi, “Şuan ıslaklığı hissediyorum.” şeklindeki dolayımsız duyusal inanç aracılığıyla gerekçelendirilir. Bu gerekçelendirme de, “su” konsepti ile soğukluk ve nemlilik gibi belirli temasa dayalı duyumların geçmişte örtüştüğü hatırlanınca daha da desteklenmiş olur. Temelselci, sonsuz gerilemeye uzanan bir gerekçelendirme zincirinin oluşmasını önlemek adına bu zincirin uygun temelde (veya temel inançlarda) son bulması gerektiğini savunur. Bunlar; işlenmemiş/ham duyusal veriler veya apaçık mantıksal aksiyomlar gibi şüpheye yer bırakmayan veya kendi kendini gerekçelendirmiş olan çıkarımsal olmayan temellerdir.
Eleştirmenler, önermesel inançların gerekçelendirilmesindeki gerilemeyi durdurmak amacıyla bir inanca “temel” demenin çoğunlukla sonucu varsayma (begging the question) şeklindeki keyfi bir adım olduğunu savunurlar. Bir temel inancın, güvenilir ve sağlam bir temel sayılması için onu daha fazla kanıt gerekliliğinden muaf tutan kendine has/ayrıcalıklı bir epistemik statüsü olmalıdır. Fakat öyle görülüyor ki bu statünün nasıl ve ne ile elde edileceği hususunda bir görüş birliği yoktur.
Bağdaşımcılık (Coherentism)
Bağdaşımcılık adlı yaklaşım gerekçelendirme meselesine atomik değil holistik/bütüncül bir pencereden bakarak Temelselciliğin epistemik zincirlerden doğan zayıflıklarına alternatif olarak öne sürülmüştür. Bu görüş gerekçelendirme zincirleri kavrayışını reddeder ve onun yerine W. V. O. Quine ile J. S. Ullian’ın öne sürdüğü “inanç ağı” (web of belief) kavrayışını koyar. Buna göre inançlar önceki bağlantılar ve inançlar tarafından desteklenen veya temellenen ayrıksı ve müstakil parçalar değil, tam aksine geniş çeperli ve birbiriyle (doğrusal olmayan) bir ağ içerisinde ilişkili bağlantı noktalarıdır. Manzaraya buradan bakıldığında gerekçelendirme, tek yönlü bir akış çizgisinde ortaya çıkmak yerine tüm ağ sistemi tarafından paylaşılan karşılıklı bağdaşım/tutarlı olma ve açıklayıcılık gücünden doğar.
Bağdaşımcılık bilgiyi bir ağ olarak görmesi itibariyle Temelselciliğin noksan yanı olan uygun temeldeki inançların nereye konacağı meselesini aşmaya çalışır. Temelselciler gerileme problemini çözmek adına apaçık, şüpheye yer bırakmayan ve çıkarımsal olmayan bir temel arayışındayken Bağdaşımcılar ise ağ sistemin güvenilirliği ve istikrarının içerdiği parçaların birbiriyle tutarlı ve bağdaşan bir yapıda olmasından kaynaklandığını söyler. Bu kavrayışta bir inanç (halihazırda) var olan inanç ağıyla bağdaşır/tutarlı olduğu ölçüde gerekçelendirilmiş; ağ sisteminin kendisi ise onu oluşturan önermesel inançların kendi içerisindeki mantıksal bağdaşımı/tutarlılığı sayesinde gerekçelendirilmiş sayılır.
Bağdaşımcılığı eleştirenler, W. V. O. Quine’ın teorilerin deliller tarafından eksik belirlenimi (underdetermination) yönündeki kendi kabülünden (Ç.N.: delillerin teoriyi kesinkes tespit ve teyit edememe problemi) hareket ederek dışsal gerçeklikten tümüyle izole ve kopuk fakat kendi içerisinde kusursuz bir şekilde tutarlı/bağdaşır olan bir inanç ağının kurulmasının mümkün olduğunu ileri sürerler (Ç.N. Buna “izolasyon problemi” de denir). Şayet inanç ağımız yalnızca kendi içinde bağlantı ve parçalar tarafından destekleniyorsa olgusal ve ampirik dünyayla olan bağlantı (veya köprü) noksan kalmıştır diyebiliriz. Bu açıdan eleştirmenlerin itirazı açıktır: Şayet inanç ağı nesnel olgulara bağlanacak/dayanacak bir tür temel girdi veya temel inanç barındırmazsa, ağ sistemi estetik açıdan etkileyici olsa dahi epistemik açıdan kopuk ve güvenilir olmayan bir kurgu olmaktan ileriye gidemez.
Epistemik Görecilik (Epistemic Relativism)
Yazımızda ele alacağımız üçüncü görüş olan Epistemik Görecilik, zihnimizden bağımsız ve nesnel bir doğruluk ölçütünün peşinde olduklarından ötürü hem Temelselcilik hem de Bağdaşımcılık’ın zemin arayışlarının hatalı bir varsayıma dayandığını iddia eden meta-epistemolojik bir eleştiri niteliği taşır. Epistemik Göreci’ye göre bilgi, kaçınılmaz bir şekilde spesifik bir bağlamda vücut bulur; yani şartlara bağlamsaldır. Bu kavrayışa göre, epistemik gerekçelendirme mutlak olmayıp neyin delil statüsünde olacağını ve hangi çıkarımların geçerli olacağını belirleyen toplumsal, kültürel ve tarihsel bağlamlar vardır.
Bu perspektif bize sarsılmaz temel inançlara sahip tanrısal bir bakış peşinde koşmanın hatalı bir giriş olduğunu söyler. İnsan bilişi farklı türden kültürel ve dini çerçeveler tarafından yapılandırılmış ve şartlandırılmış olduğundan dolayı tek bir geçerli ve makul epistemik yolu seçip evrensel bir uzlaşı bulmak mümkün değildir. Göreciye göre nesnel bir bilgi hiyerarşisi oluşturmaya dair her türlü girişim aslında bir iktidar edimidir; bu girişimin arkasında nesnel ve kültürler-üstü zemin yoktur ve bundan ötürü de bir kültürel çerçevenin diğerine dayatılmasından ibarettir.
Ancak Epistemik Görecilik kendi kendini çürütme itirazından müzdariptir. Eleştirmenler, “Tüm bilgiler görelidir.” iddiasında bulunan Görecilerin, böylesi evrensel ve mutlak bir iddia öne sürdüklerinden ötürü kendileriyle (kendi argümanlarının öncülleriyle) çeliştiklerini savunur. Şayet “Tüm bilgiler görelidir.” önermesi doğruysa bu belirli bir çerçeveye göre olmalıdır ve dolayısıyla da evrensel bir nitelik taşımaz; yok eğer bu önerme evrensel açıdan doğru ise bu sefer de “Mutlak doğrular vardır.” dememiz gerekir. Diğer yandan birçok kişi bu pozisyonu bir tür epistemik sönümlenme (epistemic surrender) olarak görür: Görecilik nesnel doğruluğun var olabileceği ihtimalini reddetmesi itibariyle bilgi arayışını ve epistemoloji disiplininin bizatihi kendisini anlamsız ve boş görmeye varacak radikal bir şüpheciliğe düşme riski taşır. Eleştirmenler böyle bir pozisyonu benimsemenin bilgi problemini çözmek bir yana; geçerli ve makul bir gerekçelendirme ile salt kültürel uzlaşı arasında ayrım yapabilmeye dair entelektüel sorumluluktan kaçmak anlamına geldiğini iddia etmektedir.
En İyi Pozisyon Olmayı Hak Eden ….
Epistemolojinin önde gelen bu üç yaklaşımını baktıktan sonra şu soruyu sormak gerekiyor: Elimizde daha iyi bir alternatif var mı? Önceki paragraflarda yer alan incelemelerimizde de görüleceği üzere, sözünü etiğimiz her bir yaklaşım epistemik gerekçelendirmeye dair ufkumuza daha ileriye taşımış olsa dahi belirli incelikli eleştirilere ve itirazlara karşı savunmasızdırlar. Bu eleştiriler ilgili her bir yaklaşımın kendi içsel tutarlılığı ve pratikliğine yönelik bir itiraz niteliğindedir.
Sonuç olarak bu yaklaşımlardan yalnızca birini seçmek mantıklı değildir, hatta ters tepen bir bedeli de olabilir. Pozisyonlar arasında devam etmekte olan tartışmalara dahil olup bir taraf tutmak sizin tercihinize kalmıştır. Kavramsal açıdan güçlü yanları ile yapısal problemlerini kıyaslayarak insan bilgisinin kompleks doğasını en iyi yakalayan ve yansıtan yaklaşımın hangisi olduğu bulunmaya çalışılabilir.
Fakat bir uzlaşı içinde olmayışımız, bilgi mevhumuna yönelik evrensel bir açıklama çabasını sürdürmemize engel olmamalıdır. Tam aksine, şuan kusursuz bir teorimizin olmayışı, entelektüel çoğulculuğa ihtiyacımız olduğunu göstermektedir. Epistemoloji çalışan biri, salt bir öğretiye bağlı kalmaktansa bu çalışma alanını tüm kapsamı ve karmaşıklığıyla incelemeye devam etmelidir. Bilgi dediğimiz şeyi tüm yönleri ve kapsamıyla kavrayabilmek için birbirleriyle taban tabana zıt olan bu yaklaşımlar arasındaki süregelen gerilimi anlamak gerekir.
Giulia Villa – “The Three Main Approaches to Epistemology Explained“, (Erişim Tarihi: 06.05.2026)
Çevirmen: Taner Beyter
