25-26 Ekim 2019 tarihlerinde Bilkent Üniversitesinde gerçekleştirilen “Exploring the Mind’s Eye – An Interdisciplinary Conference on Imagination” konferansına katılan 3 önemli felsefeciyle röportaj yapma fırsatı bulmuştum. Bu felsefeciler David Papineau, Amy Kind ve Kourken Michaelian’dı. Papineau ile yaptığım ve çevirisini geçen sayımızda yayınladığımız röportajın konusu natüralizmdi. Bu sayımızda Claremont McKenna Üniversitesinde görev yapan felsefe profesörü Amy Kind ile yaptığım röportajı yayınlamaktan memnuniyet duyuyorum.
Kind bu röportajda felsefeye ilgi duymaya başlama öyküsünün yanı sıra hayalgücü konusundaki görüşlerinden ve hayalgücünün felsefenin çeşitli alanlarıyla ne şekilde ilişkili olduğundan da bahsediyor. Uzmanlık alanları zihin felsefesi ve metafizik olan Kind’ın eserleri arasında “Qualia Realism”, “Restrictions on Representationalism”, “How to Believe in Qualia”, “Putting the Image Back in Imagination”, “How Imagination Gives Rise to Knowledge”, “Mary’s Powers of Imagination” gibi makaleleri; “Philosophy of Mind in the Twentieth and Twenty-First Centuries”, “Knowledge Through Imagination” (Peter Kung ile beraber), “Routledge Handbook of the Philosophy of Imagination” gibi derlemeleri ve “Philosophy of Mind: The Basics”, “Persons and Personal Identity” gibi giriş seviyesi için uygun ders kitapları/popüler kitaplar bulunmaktadır.
Berat Mutluhan Seferoğlu (BMS): İlk soru belki de en yaygın ve banal olanı: Felsefeyle ilgilenmeye başlamanıza ne sebep oldu?
Amy Kind (AK): Sanırım felsefe lisedeyken ilgimi çekmeye başlamıştı. Batı Medeniyeti hakkında bir dersimiz vardı ve oldukça karizmatik bir öğretmen tarafından veriliyordu. Dersi başlarda karizmatik öğretmen yüzünden almıştım ve o Batı felsefesinden pek çok şeyi derse dahil etmişti. Bu felsefeye ilk maruz kalışımdı ve üniversitede de felsefe dersleri almak istememi sağladı. Sonrasında sadece lisedeyken maruz kaldığım zaman felsefeyi biraz da olsa sevdiğimi düşünerek Felsefeye Giriş dersini aldım.
“Oh felsefe işte bu tam bana göre!” dediğim belli bir anın olduğunu hiç sanmıyorum. Felsefeden keyif alıyordum ve sadece daha fazla felsefe dersi almaya devam ettim… ve aniden bir kartopu etkisiyle felsefe düşünme biçimimle ve dünyayı görme şeklimle güçlü bir bağlantı kurdu. Bütün bu düşünce deneyleri vesaire beni yakaladı, felsefi bulmacalar ilgimi çekti. Hepsi gerçekten bana hitap etmeye başladı ve… Felsefeye bağlandım! Sonra da ilgilenmeye devam ettim.
BMS: Bu oldukça güzel ve pek çok kişiye aşina gelecek bir hikaye.
AK: Teşekkürler.
BMS: Peki diğer ilginç zihinsel fenomenlerden biri üzerinde değil de hayal gücü/imgelem üzerinde çalışma nedeniniz nedir? Bu yeti hakkında özellikle büyüleyici veya ilgi çekici olan şey sizce nedir?
AK: Ben UCLA’de 1990’larda doktora yaparken insanların pek çoğunun neredeyse kutsal kitap muamelesi yaptığı metinlerden biri Saul Kripke’nin “Adlandırma ve Zorunluluk” adlı metniydi. Kripke’nin “Adlandırma ve Zorunluluk”ta yaptığı şeylerden biri “Bu kürsü tahtadan yapılmıştır ve dolayısıyla buzdan yapılmış olamazdı. Spesifik olarak bu kürsünün buzdan yapılmış olduğunu hayal edemeyiz, hayal ettiğimiz şey bu kürsünün buzdan yapılmış olduğu bir durum olmazdı.” gibi iddialarda bulunmaktı. Ve bütün bu tartışma… Kimse Kripke’yi hayal gücü/imgelem hakkında bir şeyler okumuş olmak için okumuyordu. Çoğu kişi onun modalite, zihin ve benzeri şeyler hakkındaki iddialarıyla ilgileniyordu. Ancak ben şöyle düşündüm: Eğer hayal gücü/imgelem sayesinde modalite hakkında bir şeyler öğrenmek istiyorsak ve öğrenebiliyorsak modalite teorimizin neleri hayal edebildiğimizi ya da edemediğimizi hali hazırda söylediğimiz şeylere dayanmasına izin vermemeleyiz. Çünkü öncelikle, modalite hakkında bir kavrayış elde edebilmemiz için neleri hayal edebildiğimizi ve hayal edemediğimizi tespit etmemiz gerekiyor. Bana kalırsa Kripke’nin modal sezgileri hayal gücünü/imgelemi ciddi şekilde tersinden vurguluyordu ve buna rağmen hayal gücünün modal kavrayışlar verebileceğini iddia ediyordu. Bu nedenle ben de belki öncelikle hayal gücüne odaklanmamız gerekiyordur ve hayal gücünün modaliteyle bağlantısını dert etmek yerine hayal gücünün ne olduğu konusunu açıklığa kavuşturmamız gerekiyordur diye düşündüm. Benim konuyla ilgilenmeye başlama hikayem bu şekilde. Başlarda yakaladığım, hayal gücü, mümkünlük ve zorunluluk arasında bulunan bu bağlantıyı açıklığa kavuşturmam gerektiği düşüncesine geri dönemedim. Ama beni hayal gücü konusuna çeken şey özellikle buydu.
BMS: Bu önceki soruma verdiğiniz cevapla da bağlantılı bir soru olacak. Sizce hayal gücü/imgelem hakkındaki çalışmaların felsefenin metafizik, epistemoloji ve zihin felsefesi gibi diğer alanları açısından bazı sonuçları neler?
AK: Açıkçası ben hayalgücü hakkındaki çalışmaların uzun zamandır zihin felsefesi ve estetiğin kesiştiği noktalarda konumlandıklarını düşünüyorum. Bu konuya zihin felsefesinden gelenler hayal gücünün inanç, algı gibi zihinsel fenomenlerden hangileriyle örtüştüğü sorusu açısından konuya yaklaşıyorlardı. Ayrıca bilişsel mimari ve davranışın nedenleri gibi konularla da bunların fazlasıyla ilgisi vardı. Yine zihin felsefesinden gelenler zihin teorisi, simülasyon teorisi gibi konuların hayalgücü/imgelem ile ilişkisi bakımından hayalgücüyle ilgileniyorlardı.
BMS: İnsanların başkalarının zihinlerinden o kişiler bir şeyler yaparken nelerin geçtiklerini hayal etmeleri vb.
AK: Aynen öyle. Ve bunun bizim diğerlerinin zihinlerini anlamamızı sağlaması. Bu meselenin zihin felsefesi tarafı. Meselenin estetik (sanat felsefesi) tarafındaysa Walton’ın “Mimesis and Make-Believe” kitabında ve Currie’nin kurgu teorisinde hayal gücü yetisini ima eder gibi görünmeleri var. Bu felsefeciler ve başkaları kurgu kavramının ve bizim kurguyu takdir edip kurguya kendimizi kaptırmamızın hayal gücüyle ilişkili olduğunu düşündüler. Bundan dolayı da hayal gücü hakkında yapılan çalışmaların oldukça büyük bir bölümü zihin felsefesinin ve estetiğin kesişim noktalarında konumlanmaktaydı. Konunun bu bölümüyle ilgili çok sayıda çalışma yapıldı. Konuyla ilgili üçüncü bir yaklaşım yoluysa modal epistemolojiye dair sorulardan yola çıkmaktı. Yani hayal gücünün mümkünlük ve zorunluluk hakkındaki iddialara dair bir kavrayış verip veremeyeceği ve bir kavrayış verebiliyorsa bunu nasıl yaptığından yola çıkmak…
Bunlar bana kalırsa hayal gücüyle felsefenin alt dalları arasındaki bazı doğal bağlantı noktaları. Bunlar dışında yakın zamanlı çalışmalarımda hayal gücünün, modal epistemolojiyle olan bağlantısının dışında, genel olarak epistemolojide daha büyük bir rol oynayıp oynayamayacağını da görmeye çalıştım. Mesela hayal gücünün modalitenin bilgisi dışında çevremizdeki dünyaya dair de bilgi verip veremeyeceği konusunu irdeledim. Tahminim, ve umudum, yaptığım çalışmalarda öne sürdüğüm, hayal gücünün epistemolojik konularla eskiden düşünülenden daha derin bir bağlantısı olduğu konusundaki iddiamın haklı olduğu yönünde.
BMS: Hayalgücünün doğasına farklı görüşler var. Sizin kabul ettiğiniz hayalgücü teorisi hangisi?
AK: 2001 yılında “Putting the Image Back in Imagination” adında bir makale yayınladım ve bu makalede görüntü (imagery) bazlı bir hayalgücü kavrayışını savundum. Ve… sanırım hala bu görüşe inanıyorum! Hayalgücü açısından merkezi olan şeyin zihinsel görüntüler olduklarını düşünüyorum. Zihinsel görüntülerin sadece görsel görüntü gibi bir şey anlamına geldiğini düşünmüyorum. Zihinsel görüntüyü bütün duyuları kapsayacak türden geniş bir kavram olarak alıyorum. Eğer görüntü kavramını bu geniş anlamıyla kullanırsak duygusal görüntüleri ve belki başka türden duygulanımları da kapsayacağını düşünüyorum. Bu benim hayalgücü teorimin kalbini teşkil ediyor. Ve tahminimce bu beni… çok küçük bir azınlığa koyuyor demek istemiyorum ama… Çoğu filozofun görüntülerin çok sayıda hayal etme edimi tarafından gerektirildiğini kabul etmekle beraber zihinsel görüntü kavramına benim gibi merkezi bir rol atfetmediğini söyleyebilirim. Bu filozoflar hayal etme ediminin görüntüler olmadan da gerçekleşebileceğini düşünüyorlar.
BMS: Bu hayalgücünün bilinçli bir fenomen olmasını mı gerektiriyor?
AK: Ben hayalgücünü bilinçli bir fenomen olarak kabul ediyorum evet.
BMS: Peki bu türden bir görüşe yapılan başlıca eleştiriler neler? Ek olarak sizin görüşünüze karşı “bilinçsiz hayal etme” diye bir şeyin olabileceğini iddia edenler var mı?
AK: Genel olarak zihinsel görüntüler ve hayalgücüyle ilgili görüşlerime yapılan eleştirilere mi değineyim yoksa özellikle bilinçli/bilinçsiz hayalgücü konusunda yapılan eleştirilere mi?
BMS: Sizin için hangisi uygunsa. Her ikisi de benim açımdan ilginç konular.
AK: Pekala… Bunu sorman oldukça ilginç çünkü yakın zamanda üzerinde çalıştığım bir makalede kendi görüşümü hayal kurmanın bilinçsiz bir şekilde gerçekleşebileceğini iddia eden bazı güncel argümanlara karşı savunmaya çalışıyordum.
BMS: Bu harika!
AK: Evet! Güncel literatürde bilinçsiz bir şekilde hayal kurulabileceğini öne süren bazı makaleler vardı. Ben bunlara karşı çıkmaya çalışıyordum… Hayal kurmanın bilinçli olmayan bir şekilde yapılabileceğini söyleyenlerin verdiği örneklerden biri Kendall Walton’ın, benim “Fred’in Gündüz Düşü” adını verdiğim örneği. Fred lotoyu kazandığını hayal etmeye başlıyor ve sonrasında “Eğer lotoyu kazansaydım Tahiti’de tatile giderdim.” diyor ve Tahiti’de bir kumsalda olduğunu hayal etmeye başlıyor. Walton bu hayal etme eyleminin tamamı boyunca Fred’in hala kendisinin lotoyu kazanmış olduğunu hayal edeceğini söylüyor. Ancak bu sürecin tamamı boyunca Fred lotoyu kazandığını hayal ettiğinin farkında değil… Böyle bir şeyin olabileceği düşüncesi, bilinçsiz bir şekilde hayal kurulabileceği yönündeki karşıt görüşün kaynaklarından biri.
Başka bir örnek de Jennifer Church’ün çalışmalarından geliyor. O bazen bizlerin hayal kurduğumuzu ima etmekle beraber bunu bilinçli bir şekilde yapmıyormuşuz gibi görünen şekillerde davrandığımızı iddia ediyor. Ben verdiği örneğe meraklı ebeveyn örneği diyorum. Diyelim ki bir ebeveyn kendisinin ergen oğlunun odasını kontrol etmek, orada neler olup bittiğini görmek istiyor. Bunu yaparken evde kimsenin olmadığını kesin olarak biliyor. Oğlunun evde olduğuna inanmıyor. Başka birinin de evde olduğuna inanmıyor. Ama buna rağmen merdivenleri çıkarken kendini eğilirken ve parmak uçlarında yürürken buluyor… Yani tam olarak başka birileri evdeymiş gibi davranıyor. Jennifer Church bunun sadece meraklı ebeveynin evde birilerinin olduğunu hayal ettiğiyle açıklanabileceğini çünkü meraklı ebeveynin evde kimsenin olduğuna inanmadığını söylüyor. Ama buna rağmen meraklı ebeveyn evde birilerinin olduğunu bilinçli bir şekilde hayal etmiyor.
Bunlar verilen örneklerden bazıları. Simülasyon hakkındaki tartışmalarla ilgili bazı kaynaklar da var, şayet hayal etmenin simüle etme esnasında gerçekleştirilen bir şey olduğunu düşünüyorsak. Ayna nöronlarının gerçekleştirebildiği simülasyon bu nöronlarda bilinçsiz bir şekilde hayal kurulduğunu ima ediyor olabilir. Başka örnekler ve argümanlar da var. Ancak hali hazırda devam etmekte olan çalışmalarımda bu argümanlara karşı çıkmaya ve en azından bilinçsiz hayal kurma diye bir şeyi varsaymak için iyi bir nedenimiz olmadığını iddia etmeye çalışıyorum.
BMS: O halde okuyucularımızı bu konu hakkında söylediklerinizi öğrenmek için sizin konu hakkındaki yayınlanacak çalışmalarınıza yönlendirelim.[1] Şimdi size röportaj yaptığım herkese sorduğum birkaç soruyu soracağım. İlki şu: Sizce felsefe literatüründe yaygın bir şekilde benimsenmesine rağmen terk edilmesi gereken görüşler hangileri?
AK: Oh! Buna verebileceğim bir örnek düşünmeye çalışıyorum… Büyük oynayacağım! Bana kalırsa indirgemeci fizikalizmden umudu kesmemiz gerekiyor. İndirgemeci fizikalizm… Bu konuda ilerleme kaydedemeyeceğiz ve dolayısıyla bu görüşü bırakıp yola devam etmemiz gerekiyor.
BMS: İkinci olarak bunun tersi diyebileceğimiz bir soruyla devam edeceğim. Literatürde yaygın olarak kabul görmeyen ama daha yaygın bir şekilde kabul görmesi gerektiğini düşündüğünüz bir görüş var mı?
AK: Bir anlamda, belli bir dereceye kadar, aynı şeyi söyleyeceğim. Bana kalırsa fenomenal/görüngüsel tecrübemize hakkını vermemiz gerekiyor. Zihin felsefesi alanında yapılmış işlerin pek çoğu bilinçli tecrübemizin gerçekliğinin hakkını veremiyor. Kendimizi bilinçli tecrübemizin fenomenolojisi açısından olduğumuzdan ucuza satmadığımızdan emin olmamız gerekiyor.
BMS: Başka bir soru da felsefi gelişiminizle ilgili olacak. Önceden kabul ettiğiniz ve sonradan terk ettiğiniz felsefi görüşler var mıydı? Mesela hayatınızın herhangi bir döneminde indirgemeci fizikalizmi kabul etmiş miydiniz?
AK: Hayır hiçbir zaman indirgemeci fizikalist olmadım. Hmm… Hiçbir konu hakkında fikrimi değiştirmediğim sonucuna ulaşmam korkunç olurdu!
BMS: Lisans yıllarınızda kabul ettiğiniz bir görüş de olabilir.
AK: Evet… Aslında pek dramatik olmayan bir örnek verebilirim buna. Gerçi biraz ilginç olabilir… Şimdi, ben hem geleneksel zihin felsefesinin problemleriyle, bilinçle ilgili meselelerle ve hayalgücüyle ilgili meselelerle ilgili çalışmalar yaptım. Bu indirgemeci fizikalizm hakkında söylediklerimle ve bilinçli tecrübeyi ciddiye almamız gerektiği yönündeki hissiyatımla da yakından ilişkili bir mesele… Hep Frank Jackson’ın bilgi argümanının son derece ikna edici bir argüman olduğunu düşünüyordum. Her zaman “Elbette Mary odadayken kırmızıyı görmenin nasıl bir şey olduğunu bilmiyor ve bunu görmenin nasıl bir şey olduğunu hayal edemiyor” diyordum. Ancak son zamanlarda hayalgücünün normalde düşündüğümüzden daha güçlü bir yeti olabileceğini düşünmeye başladım ve hayal etmenin bir yetenek olduğunu savunmaya çalıştım. Mary’nin odadayken kırmızıyı görmenin nasıl bir şey olduğunu hayal edebileceğini öne sürdüm. Yani Mary odadan çıktığında kırmızıyı görmenin nasıl bir şey olduğunu hayal edebilmeye başlamadı çünkü odadayken bu yeteneğe hali hazırda sahipti[2].
BMS: Geliştirmeye çalıştığınız görüş bir tür yetenek hipotezi[3] görüşü diyebilir miyiz?
AK: Belki de… Aslında yetenek hipotezine inanmıyorum. Bu konuda düşündüklerim fizikalizmin doğru olduğu/olmadığı tartışmasıyla ilgili değil aslında. Yetenek hipotezi fizikalizmi savunmak için verilen bir cevap. Ben daha çok “Belki de Mary’nin odada yapabildikleri/yapamadıkları konusunda yanılıyordumdur. Belki de Mary’nin hayal etme gücü daha önce düşündüğümden daha fazladır.” şeklinde düşünmeye başlamıştım.
BMS: Mesela özgün, yeni ve hakiki fenomenal tecrübeler yaşayacak şekilde hayal kurabileceğimizi düşünür müydünüz?
AK: Bundan emin değilim… Ancak en azından Mary’nin yapabilecekleri konusundaki görüşlerimi yumuşattığımı söyleyebilirim. Görüşümü özellikle de hayalgücünün daha önceleri geleneksel zihin felsefesinde yaptığım çalışmalarda ima ettiğimden daha güçlü olduğu yönünde yumuşattım.
BMS: Bir alanda yaptığınız çalışmaların sonuçları diğer bir alanda yaptığınız çalışmalardaki görüşlerinizi etkiledi yani.
AK: Evet! Sağ elimle bir şeyin sol elimle de başka bir şeyin üzerinde çalışıyordum ve bir anda ikisinin arasında bir çelişkinin/gerilimin olduğunu fark ettim diyebilirim!
BMS: Sorularımız bu kadardı. Röportaj teklifimizi kabul ettiğiniz için çok teşekkür ederiz!
AK: Rica ederim!
Dipnotlar
- [1] Kind’ın konu hakkındaki çalışması/çalışmaları röportajı yaptığımız sırada (2019) yayınlanmamıştı ve görebildiğimiz kadarıyla henüz yayınlanmamış olduklarından ne yazık ki okuyucularımızı yönlendiremiyoruz.
- [2] Kind’ın bu konu hakkındaki görüşlerini merak edenler Sam Coleman tarafından derlenen The Knowledge Argument (Cambridge Classical Arguments serisi) kitabı için yazdığı Mary’s Powers of Imagination makalesine bakabilirler.
- [3] Yetenek hipotezi Jackson’ın bilgi argümanına verilen ana cevaplardan biri. Kabaca bu cevap Mary’nin her şeyi bildiğini ama belli başlı yeteneklere sahip olmadığını/belli yeteneklerini sergileyemediğini öne sürerek Mary’nin kırmızıyı ilk defa gördüğünde önermesel bilgi elde etmediğini göstermeyi amaçlıyor.
Not: Bu içerik ilk kez 2020 yılında yayınlanan Öncül Analitik Felsefe Dergisi’nin (tükenen) 5. sayısında yayınlanmıştır.
