Felsefeyi yalnızca zihinsel, teorik ya da akademik bir uğraş olarak düşünmek kolaydır. “Etik” ya da “erdem” gibi terimler, genellikle akla skolastik bir dersi, varsayımsal argümanları ya da düşünce deneylerini getirir. Ancak felsefe Antik Yunan’da geliştiğinde, etik uygulamalı bir beceri olarak görülürdü. Bu antik düşünce okulları için felsefe sadece tartışılacak bir konu değil, bireyi dönüştürmesi gereken bir şeydi. Öğrencileri cehaletlerinden ve rehavetlerinden sarsarak uyandırmayı, onları sadece daha iyi tartışmacılar değil; daha cesur, adil, ölçülü ve bilge bireyler hâline getirmeyi amaçlıyordu.
Stoacılık bu antik düşünce okullarından biriydi. Stoacılar, erdemi üzerine düşünülmesi gereken soyut bir fikirden ziyade, bilinçli olarak geliştirilmesi gereken bir yeti olarak görürlerdi. Savaş, spor ya da marangozluk gibi alanlarda olduğu gibi, iyi bir insan olmak da yıllar süren dikkatli bir çalışma, pratik ve eğitimle geliştirilen bir beceriydi. Bu, Stoacılara göre diğer tüm yetenekli bireylerin ders çıkarabileceğimiz örnekler haline geldiği anlamına gelmektedir. Örneğin Yunan Stoacı Epiktetos (MS 50–135 civarı), özellikle sporculardan ilham alırdı. Ona göre sporcular, kişisel gelişimin arketipiydi ve daha iyi bir insan olmak isteyen herkes bu örnekten faydalanabilirdi.
Sporculardan öğrenilecek ilk şey, teoriden çok eyleme önem vermeleridir. Temel düzeyde spor, performansla ilgilidir. Hiçbir sporcu sadece yetenekleri üzerine düşünmekle yetinmez; kendilerini sahada ya da ringde sınarlar. Tekniklerinde, kondisyonlarında ya da stratejilerinde bir sorun varsa, geri dönüp onu düzeltirler. Bu sorun için mazeret üretmezler; çünkü gelişimi ölçmenin en iyi yolunun performans olduğuna inanırlar.
Başka bir deyişle, spor temelde zor zamanlarda ne yaptığınızla ilgilidir; önceden ne söylediğinizle ya da planladığınızla değil. Önemli olan, o anda ne kadar iyi performans sergilediğinizdir. Sporcular, gelişimleri söz konusu olduğunda işin içinde doğrudan pay ve risk sahibidir. Gelişim göstermemenin bir sonucu vardır ve bu sonuç sporcuyu sorumlu kılar. Gelişim sadece varsayımsal bir şey değildir, aynı zamanda başarısızlığın bedelleri ve başarının ödülleri üzerinden test olunan bir süreçtir. Bu sonuçlar da kişisel gelişimi ilerleten şeylerdir.
Yunanistan’daki Nikopolis’te kendi Stoacı okulunu yöneten Epiktetos, öğrencilerinin etiği uygulamak yerine teori üretme alışkanlığına sahip olduklarını fark etti. Stoacılığı öğrenmişlerdi ama hâlâ kendilerini değiştirmeyi bekliyorlardı. Bu duruma karşılık olarak Epiktetos, sporculara seslendi:
Daha ne kadar bekleyeceksiniz ki kendinizi en iyisine layık göreceksiniz ve aklın ortaya koyduğu sınırları hiçbir şekilde çiğnemeyesiniz? Felsefi ilkeleri öğrendiniz ve kabul ettiniz. Öyleyse ne tür bir öğretmeni bekliyorsunuz hâlâ? Neden kendinizi düzeltmeye başlamak için onun ortaya çıkmasını bekliyorsunuz? … Size en iyi görünen her şey sizin için dokunulmaz bir yasa olsun. Eğer çaba gerektiren bir şeyle, hoş bir şeyle, onurlu ya da onursuz bir durumla karşılaşırsanız, unutmayın ki yarışma zamanı geldi. Artık Olimpiyat Oyunları başladı ve daha fazla erteleme imkânı yok. Gelişimin kaybedilip kaybedilmeyeceği ya da sürdürülebileceği, tek bir gün ve tek bir eyleme bağlı.
Hepimiz hayatımızın bir noktasında bu öğrenciler gibi olmuşuzdur. Bir şeyi farklı yapmamız gerektiğini hissettiğimiz ama harekete geçemediğimiz zamanlar… Belki iş yerinde bir zorbaya karşı durmaktı bu, belki de zamanımızı başka birine yardım etmek için ayırmaktı. Belki de hatalı olduğumuzu bildiğimiz hâlde özür dilemekti. Ya da fiziksel sağlığımız ve alışkanlıklarımız konusunda sorumluluk almaktı. Sebep ne olursa olsun, neyin doğru olduğunu biliyorduk ama buna göre davranmadık.
Epiktetos bize sporculara bakmamız gerektiğini söylüyor. Düşündüğümüz şeyin doğru olduğuna inandığımız hâlde harekete geçmiyorsak, bu yarışmayan bir sporcunun sadece antrenman yapmasına benzer. Bunun anlamı ne? Bizi rahatsız eden o an, yapmamız gerektiğini hissettiğimiz o eylem — işte bu bizim Olimpiyatlarımız, bu bizim yarışma şansımız. Harekete geçmeliyiz. Performans sergilemeliyiz. Ve eğer başarısız olursak ya da hata yaparsak bile, en azından denemiş oluruz ve bu da bize nerede daha fazla gelişebileceğimize dair geri bildirim sunar. En azından artık oyunun içinde oluruz.
Bu tür tartışmalar doğal olarak “doğru” olanın ne olduğu gibi zor bir soruya götürür. Ve genellikle işte tam bu noktada teori devreye girer. Stoacılar için doğru eylem, doğaya (öze) uygun şekilde davranmakla ilgiliydi — buna hem akıl sahibi bir varlık olarak doğan, hem de başkalarına karşı sorumlulukları olan sosyal bir hayvan olan doğanız da dâhildir. Bu da erdemin ve karakterin en yüce iyilik olduğunu kabul etmek, bunları para ve şöhret ya da ölüm ve hapis gibi dışsal ödül ya da cezalara feda etmemek anlamına geliyordu.
Bu sorular üzerine düşünmenin ve farklı cevapları değerlendirmenin muazzam bir değeri vardır. Aynı zamanda, Stoacıların ya da başka birinin yaşamla ilgili söylediklerini körü körüne kabul etmek de iyi değildir. Benim savunduğum şey, yalnızca teoride takılı kalmamanız gerektiği — bunun da iki güçlü sebebi var. Birincisi, çoğu insan zaten kendi potansiyellerinin altında davranmanın nasıl bir şey olduğunu bilir. İkincisi ise, “en iyi” olanı yapmayla ilgili sorular karmaşıktır. İlerledikçe öğrenecek ve zamanla görüşleriniz değişecektir. Ama eğer şimdiden iyi niyetle harekete geçer, daha iyi olmaya ve kendinizi geliştirmeye çalışırsanız, hatalardan öğrenebilirsiniz. Bir sporu kötü oynamayı göze alan kişi, her şeyi önceden bilmediği sürece oynamayı reddeden kişiden çok daha hızlı öğrenir.
Bu nedenle, daha iyi bir insan olma yolunda, teoriden çok eyleme öncelik vermek gerekmektedir. Karakter, eyleme geçme, başarısız olma ve sonra yeniden harekete geçme sürecinin tekrarlarıyla inşa edilir. Tıpkı koşarak daha iyi bir koşucu olunması gibi, cesur ve nazik davranarak daha cesur ve daha nazik biri olursunuz.
Fakat kendimizi geliştirmek yalnızca bu eylemleri yapmakla değil, aynı zamanda dirençli olmakla olur; çünkü kendini geliştirmek zordur. Dirençli olabilmek için, Epiktetos bir kez daha atletleri örnek almamız gerektiğini söyler. İyi atletler dayanıklıdır. Antrenman ve rekabet psikolojik olarak kolay değildir; atletler hem fiziksel acıyla hem de başarısızlık ve yenilgiyle gelen duygusal zorlukla yüzleşmek zorundadır. Ama buna rağmen azimle devam ederler. Biz de bir hata yaptığımızda, Epiktetos bize atletler gibi davranmamızı öğütler:
Öncelikle kendi davranışınızı kınamalısınız; ama bunu yaptıktan sonra kendinizden vazgeçmeyin… Güreş hocalarının yaptıklarından ders almalısınız. Çocuk yere düştü mü, ‘Kalk,’ ‘ve dövüşmeye devam et, ta ki güçlenene dek’ der.
İyi davranamadığımızda ya da doğru olduğunu bildiğimiz şeyi yapmadığımızda, bir güreş antrenörünün ruhunu içimizde canlandırmalıyız. Kendimize “Kalk ve yeniden dene, ta ki güçlenene kadar” demeliyiz. Peki bu tür bir direnç nasıl geliştirilir? Epiktetos’tan bu yana atletlerin geliştirdiği ve bizim de ödünç alabileceğimiz bir yöntem var: Zorlukları fırsata çevirmek — yani bir başarısızlık içindeki dersleri aramak. Bu konuyla ilgili Epiktetos’un bir öğrencisiyle yaptığı şu konuşmaya bakalım:
— “Peki, zorluklardan fayda sağlamak mümkün mü?” [Öğrenci sorar]
— “Evet, hepsinden.”
— “Biri seni aşağılıyorsa bile mi?”
— “Peki, bir güreşçi antrenman partnerinden ne kazanır? En büyük faydayı. O kişi de beni aşağıladığında benim antrenman partnerim olur; beni sabırda, öfkeye kapılmamada, yumuşak kalmakta eğitir… Ve sen kalkıp bana, öfkeyi dizginlememi sağlayan biri bana hiçbir fayda sağlamaz mı diyorsun? Aslında olan şu: İnsanlardan nasıl fayda sağlayacağını bilmiyorsun.
Kaba veya kırıcı biriyle karşılaştığında onu bir düşman olarak değil, karakter geliştirme salonundaki antrenman partnerin olarak gör. Seni zorlayacak, sınırlarını test edecek ve nerede gelişmen gerektiğini gösterecektir. Eğer bu tür durumlara atletler gibi yaklaşabilirsek, zorluklar ve başarısızlıklar için bile şükran duymayı öğrenebiliriz. Çünkü bunlar bize gelişme alanlarımızı gösterir ve öğrendiklerimizi uygulama fırsatı sunar. Bu tür bir yeniden çerçeveleme — zorlukları ve başarısızlıkları fırsat olarak görme — kendini geliştirme pratiği için gerekli olan dayanıklılığın temelidir.
Bu Stoacı bakış açısının, çağdaş felsefe için de sonuçları vardır. Akademik felsefe, yüzyıllar boyunca çoğunlukla teorik bir uğraş olarak kalmış; etik ikilemlere “ne yapılmalı” sorusuyla yaklaşmış, fakat “nasıl dönüşmeli” sorusuna pek eğilmemiştir. Felsefeyi savunmak adına, bu teorik yaklaşımın bazı önemli istisnaları da vardır: örneğin, etkili özgecilik hareketi (efektif alturizm) ya da toplumsal değişimi amaçlayan birçok politik felsefe yaklaşımı gibi. Teorik sorulara cevap aramanın büyük bir değeri vardır. Ancak teorik çalışmanın değerinin etkisiz kalmasını istemiyoruz. Bu derslerin insan yaşamlarında ve davranışlarında kullanılmasını ve tezahür etmesini istiyoruz.
Eğer etik felsefeyi ve genel olarak yaşamla ilgili soruları Stoacıların yaptığı gibi ele alırsak, bireyler için daha faydalı olabiliriz. Eğer Stoacılar ve Epiktetos haklıysa ve iyi bir insan olmak gerçekten de bir beceri ya da zanaat gibiyse, o zaman kişisel gelişime ve felsefeye, atletlerin sporlarına yaklaştığı gibi yaklaşmalıyız: Eylemelere öncelik vererek ve başarısızlığa rağmen; mücadeleye, öğrenmeye ve çalışmaya dayanıklılıkla devam etmeliyiz.
Michael Tremblay – “Philosophy is like athletics – theory must be put into practice“, (Erişim Tarihi: 02.09.2025)
Çeviri: Melek Mesci
Editör: Emir Arıcı
