Giriş
Jeremy Bentham (1748-1832), erken Modern dönemde öne çıkan bir İngiliz filozof, radikal politikacı ve de hukuk ve toplum reformcusuydu.
Hukuki ve sosyal reformların temelinde olması gerektiğini düşündüğü bir ahlaki ilke olarak gördüğü “Faydacılığın” (Utilitarianism) kurucusu olarak bilinmektedir. Yaşamı boyunca belki de çok büyük bir etkisi olmasa da fikirleri John Stuart Mill, Robert Owen ve John Austin gibi ardılları tarafından sürdürüldüğü için ölümünden sonra etkisi daha büyük olmuştur.
Hayatı
Bentham, 15 Şubat 1748’de Londra Spitalfields’ta varlıklı bir avukatın oğlu olarak dünyaya geldi. Dâhi bir çocuktu ve söylenene göre küçük yaşta babasının masasına oturup İngiltere tarihi hakkında ciltlerce kitap okurken yakalanırdı. Ayrıca henüz üç yaşındayken Latince öğrenimine de başlamıştı. İlk önce Westminster School’da ders gördü, ardından 1760’ta (12 yaşındayken) babası onu Oxford’daki Queen’s College’a gönderdi. Burada 1763’te lisans derecesinden ve 1766’da da yüksek lisans derecesinden mezun oldu. Londra Lincoln’s Inn’de avukatlık eğitimi gördükten sonra 1979’da baroya kabul edildi, fakat avukat olarak hiçbir zaman çalışmadı.
Ancak bir süre sonra hukuk alanında yeterince tatmin olmadı ve 18. yüzyıl İngiliz teoloğu ve doğa filozofu Joseph Priestley’nin (1733-1804) eserlerini okuması ile erken dönemdeki muhafazakâr siyasi görüşlerini de bir kenara bıraktı. Dönemin İngiltere’sinin önde gelen bir hukuk teorisyeni olan Sir William Blackston’u (1773-1780) eleştirdiği ve ilk büyük eseri sayılan A Fragment on Government (1776) yayınlandığında büyük bir ilgi çekmeyi başardı. Bu eserin yayımlanmasıyla Lord Shelburne (1737-1805) ile yakın bir dostluk kurudu ve bu dostluk sayesinde seyahat etmeye ve yazmaya daha fazla zaman ayırabildi. Ekonomist David Ricardo (1772-1823) ve Gallerli sosyal reformcu ve Sosyalizm fikrinin kurucularından Robert Owen (1771-1858), onun erken dönem takipçilerine örnek olarak gösterilirler.
Bentham, Comte de Mirabeau (1749-1791) ile düzenli olarak mektuplaşıyordu. Bu mektuplarda, onun Fransız Devrimi’ne ılımlı bir bakışla baktığını görebiliriz. Ancak doğal haklar (canlıların doğasında var olan, yasalara ya da inançlara bağlı olmayan evrensel hak kavramı) üzerine devrimci söylemler ve 1792’de Jakobenlerin iktidara gelmesinden sonra ortaya çıkan şiddet konusunda sözünü esirgemeyen bir eleştirmen olmuştur. Ayrıca, Latin Amerika bağımsızlık öncüsü Francisco de Miranda (1750-1816) ile yakın bir dostluğu olmasının yanında öncü politik ekonomist Adam Smith ile de karşılıklı olarak yararlandıkları uzun yazışmaları olmuştur.
1808 civarlarında, gelecekte hem sekreteri hem de iş ortağı olacak olan James Mill (1773-1836) ile tanıştı. 1823 yılında beraber, “felsefi radikaller” olarak tanınan bir grup genç öğrencinin dergisi olarak “Westminster Review” isimli dergiyi çıkardılar. (Dergiye katkıda bulunanlar arasında Lord Byron, Samuel Taylor Coleridge ve Thomas Carlyle gibi isimler de yer almaktadır.) Mill ve oğlu John Stuart Mill, Bentham’ın en sadık öğrencileri hâline geldiler. Bentham’ın görüşlerini, özellikle de Faydacılık teorisini yaygınlaştırmada ikisi de büyük rol oynamıştır. Onun genel olarak karmaşık ve dağınık bir üslupla yazdığı söylenebilir. Sir Francis Burdett (1770-1844), Leigh Hunt (1784-1859), William Cobbett (1763-1835) ve Henry Borugham (1778-1868) gibi pek çok radikal reformcu onun fikirlerini işçi sınıfına açmaya çalışmışlardır.
Jeremy Bentham, 6 Haziran 1832’de, doğduğu şehir olan Londra’da vefat etti ve vasiyetinde belirttiği gibi, cesedi “Auto-Icon” denilen ahşap bir dolapta muhafaza edildi. Bu dolap hâlen University College London’da sergilenmektedir.
Eserleri
Bentham’ın yazılarının büyük bir kısmı o hayattayken yayımlanmadı. Eserlerinin bir bölümü, Etienne Dumont tarafından Fransızca’ya çevrildi ve bunların yalnızca belli bir bölümü 1820’lerde Fransızcadan İngilizceye geri çevrildi. En önemli eseri, 1780 yılında yayımlanan ve Faydacılığı ilk kez formüle ettiği, “Ahlak ve Yasama İlkeleri” (The Principles of Morals Legislation) başlıklı kitabıydı.
Bentham, hukuki ve sosyal reformların dayandırılması gereken temel bir ahlaki ilke önerdi ve buna Faydacılık adını verdi. Hedonizmin bir yeniden düzenlenmesi sayılabilecek bu felsefi görüş, eylemleri sonuçlarına göre değerlendirmektedir (yani bir tür Sonuççuluktur). Bu görüşü, Bentham’ın Joseph Priestley’ye dayandırdığı, “en büyük çoğunluğa en fazla mutluluk” getirecek olan eylem ya da politika en doğru olandır, sözüyle özetleyebiliriz. Ayrıca, herhangi bir eylemin ahlaki durumunu (ya da “mutluluk faktörünü”) belirlemek için 12 acı ve 14 zevk sınıflandırmasını kullandığı bir “mutluluk hesabı” öne sürmüştür. Genellikle “fayda ilkesi” ya da “en büyük mutluluk ilkesi” olarak geçen ilk bütüncül teorisi, öğrencileri (özellikle de John Stuart Mill) tarafından, eşitlik ve adalet ilkelerinin daha fazla içerileceği şekilde genişletilmiştir (ki bunların eksikliği üzerinden Bentham’ın orijinal formülasyonu eleştirilmekteydi).
Çağdaşları Adam Smith ve David Ricardo’nun aksine, Bentham’ın para ekonomisi üzerine fikirleri, tam istihdamın sağlanması adına bir araç olarak para arzının genişletilmesine yönelikti. Bentham, hem klasik Liberalizm hem de piyasa Liberalizmi savunucusu olarak kabul edilebilir. Ayrıca Bentham, Adam Smith’i Ulusların Zenginliği‘nin çok fazla regülasyon talep ettiği konusunda ikna etmeye çalışmıştır.
Bentham’ın siyası görüşleri; bireysel ve ekonomik özgürlük, din ve devletin ayrılması, ifade özgürlüğü, kadınlara eşit haklar, köleliğin ve her türlü fiziksel cezanın kaldırılması (çocuklarınki de dâhil olmak üzere), hayvan haklarının tanınması, boşanma hakkı, serbest ticaret ve faizciliğin desteklenmesi ve de eşcinselliğin suç olmaktan çıkarılmasını destekleyen argümanlar içermektedir.
Hukuki ve sosyal reform için önerileri arasında, sonraki nesil düşünürlerini de önemli ölçüde etkileyen, Panopticon adını verdiği bir hapishane binası tasarımı vardı. 1798 gibi erken bir tarihte, evrensel barışının ancak önce Avrupa’da birliğin sağlanması ile elde edilebileceği fikrini öne sürdü. Ayrıca, 1826’da ırk, din ve politik görüş ayrımı yapmaksızın herkese kapısını açan ilk İngiliz üniversitesi olan Londra Üniversitesinin kurulmasında da önemli bir rol oynamıştır.
Kaynak, (Erişim Tarihi: 28.10.2025)
Çevirmen: Emre Kahvecioğlu
Editör: Gökdeniz Tosun
