"İnsan, onurunu bir toplama kampında bile koruyabilir." [1] Viktor Frankl
Nazi toplama kampları, Yahudiler başta olmak üzere Nazilerin siyasi ya da ideolojik düşman olarak addettiği insanları kitlesel olarak imha etmek amacı ile kurulmuştur. Bu kamplarda yaşananları “İnsanın Anlam Arayışı”nda Frank şöyle anlatır (aşağıda yazanlar birçok kişiyi rahatsız edebilir):
Kamplara girer girmez üzerinizdeki kıyafetler dahil bütün eşyalarınız ellerinizden alınır. Yerine tek tip kıyafetler ve bazı kişilere ayaklarına olmayan ayakkabılar verilir. Gecenin bir yarısı büyük bir gürültüyle uyandırılıp buz gibi soğukta saatlerce çalışmaya gönderilirsiniz. Günlük yiyeceğiniz küçük bir parça ekmek ve bir kase çorbadır. Bu o kadar zorlayıcıdır ki o küçücük ekmeği donmuş parmaklarıyla okşayıp öğlene kadar bir daha yememek üzere kendine söz verecek şekilde ekmeğinden bir ısırık alan insanlar vardır. Bir yandan da oradaki subayların iradesine bağlısınızdır. Size istedikleri gibi şiddet uygulayabilirler. Akşamları bitlerinizi ayıklamak için ışıkların söndürülmemesine muhtaçsınızdır, aksi takdirde bitlerinizi ayıklayamaz ve kaşıntıdan uyuyamazsınız. Ayakkabısı ayağına olmadığı için çıplak ayak çalışmaya zorlanan, ayak parmağı soğuktan donduğu için kangren olan ve parmaklarının morarmış kısmının penseyle öylece kesildiği on iki yaşında bir çocuğa şahit olursunuz. Bir yandan da tifüs salgını ile mücadele edersiniz ve bir gün öncesinde sohbet ettiğiniz arkadaşınız sabah uyandığınızda ölmüştür. Ölümle iç içe yaşarsınız. Bir yandan etrafta cesetler, bir yandan da her an ölebileceğiniz gerçeği… Sevdiklerinize yoğun bir özlem duyarsınız ve yaşayıp yaşamadıklarını bilmezsiniz bile. Artık çalışamayacak duruma geldiğinizde ise öldürülürsünüz.
Kendisi de eski bir toplama kampı esiri olan Viktor Emil Frankl, ünlü eseri ‘‘İnsanın Anlam Arayışı’’nda toplama kamplarının şartlarından uzun uzadıya bahseder. Ancak eserin asıl amacı toplama kamplarındaki zorlukları anlatmak değildir. Frankl’ın eserinde derin bir mesaj vardır: ‘‘Ruhsal özgürlük, toplama kamplarında bile sürdürülebilir.’’ Dahası, bana göre toplama kamplarında -Viktor Frankl’ın deyimiyle- onurunu koruyanlar, farkında olmasalar bile stoacı teknikleri uygulayan insanlardı.
Bu yazıda toplama kamplarının zorlu koşulları örnekliğinde Stoacılığın bu koşullarda nasıl ayakta kalınacağına, hatta bu koşulları daha iyi birer insan olmak için kullanabileceğimize dair sunduğu reçeteden bahsedeceğim.
Stoacılık Nedir?
Stoacılık MÖ 3. yüzyılın başlarında Kıbrıslı Zenon tarafından kurulan bir iyi yaşam felsefesidir. Stoacılık; Eski Dönem (Zenon, Kleanthes, Khrysippos), Orta Dönem (Panetius, Poseidonios) ve Roma Dönemi (Seneca, Epiktetos, Marcus Aurelius) olarak üçe ayrılır. Eski ve orta dönem Stoacılarının eserlerinin büyük bir kısmı elimize ulaşmadığı için, bizim için en parlak dönemini Seneca, Epiktetos ve Marcus Aurelius’un ellerinde Roma döneminde yaşamıştır. Stoacılık ‘‘hayatın amacı nedir?’’, ‘‘nasıl mutlu olunur?’’ gibi insan yaşamının en temel varoluşsal sorularına cevap vermeye çalışır. Ve onlara göre hayatın amacı doğaya uygun yaşamaktır. Bunun yolu da bizi biz yapan ve -dolayısıyla doğamıza uygun yaşamamızı sağlayan- akıl ile toplumsallığımızın sonucu olan, erdemli yaşamdan geçer. Onlara göre erdemli yaşam, beraberinde iç huzuru (apatheia) da getirir.
Stoacıların erdemli yaşamdan ne kastettiklerine daha yakından bakalım.
Dört Temel Erdem
- Bilgelik: İyiyi kötüden, kontrolümüzdeki şeyleri kontrol edemeyeceğimiz şeylerden ayırma yetisi
- Adalet: Herkese hak ettiğini vermek ve ortak çıkara hizmet etmek
- Cesaret: Hakikati kabul etme ve erdemleri uygulayabilme yetisi
- Ölçülülük: Aşırıya kaçmama, olumsuz duygu ve dürtüleri kontrol edebilme becerisi
Stoacılara göre tek iyi olan şey erdem, tek kötü olan şey erdemsizliktir (aptallık, adaletsizlik, cesaretsizlik, ölçüsüzlük). Geriye kalan hiçbir şey kendinde iyi veya kötü değildir, kendi içinde değersizdir. Şöhret, zenginlik, sağlık, fakirlik, hastalık… Burada Stoacılar farklı bir kategoriden bahsederler: Farksızlar. Onlara göre erdem ve erdemsizlik dışındaki şeyler, hem iyiye (erdem) hem de kötüye (erdemsizlik) hizmet edebilmelerinden dolayı farksızlar olarak adlandırılırlar. Farksızlar ayrıca kendi içinde tercih edilen farksızlar ve tercih edilmeyen farksızlar olarak ikiye ayrılırlar. Tercih edilen farksızlar, kendinde iyi olmamasına rağmen tercih edeceğimiz şeylerdir (örn. zenginlik, sağlık). Tercih edilmeyen farksızlar ise kendilerinde kötü olmamalarına rağmen yine de tercih etmeyeceğimiz şeylerdir (örn. fakirlik, hastalık). Farksızların ortak ve en önemli özelliği, kaybettiğimizde veya başımıza geldiklerinde kendisi dışında bir şey götürüp getirmeyecek olmalarıdır. Onlar hayatımız merkezinde olmamalıdır. Seneca farksızları şöyle özetler:
Bilge bodur olsa da kendini küçümsemeyecek, ancak uzun olmayı isteyecektir. Bedenen zayıf ya da bir gözünü kaybetmiş olsa da güçlü olacak, ancak sağlam bir bedeninin olmasını tercih edecek, öyle ki kendisinde bedeninden daha güçlü bir şey olduğunu bilecektir. Sağlığı kötüyse buna katlanacaktır, ancak sağlığının iyi olmasını arzulayacaktır. Zira bazı şeyler, bütünle kıyaslandığında değersiz olsa da ve temelde iyi olanı yıkıma uğratmadan söküp alınabilse de yine de erdemden doğan daimi sevince bir katkıda bulunabilir. [2]
Stoacılara göre içsel huzur için erdem tek başına yeterlidir. Ancak bu huzur burada bir yan üründür, kendisi için hedeflenen bir şey değildir. Yine Seneca şunları söyler:
Bir kere erdemin haz vereceği kesin olsa bile erdem sadece bu nedenle aranmaz. Zira erdem sadece onu vermez, fazladan onu da verir, bunun için çaba harcamaz, başka bir şeye yönelince ona da ulaşır. Tıpkı ekin için biçilen bir tarlada bazı çiçeklerin filizlenmesi, göze ne kadar hoş gelse de, harcanan onca emeğin bu küçük bitkilere yönelik olmaması, tohum ekenin başka bir amacının olması ve çiçeklerin tarlada fazladan bulunması gibi, haz da erdemin ne nedenidir ne ödülüdür, sadece onun bir yan ürünüdür. Erdemi haz verdiği için kabul etmeyiz, aksine onu kabul edersek, bize keyif de verir. [3]
Kısacası Stoacılara göre hem hayatın amacı hem de mutluluğun kaynağı erdemdir. Erdemin aynı zamanda farksızlardan ayrılmasına neden olan ve onu her zaman erişilebilir kılan çok önemli bir özelliği vardır. O da tamamen bizim kontrolümüz altında olmasıdır. Bu da bizi bir diğer çok önemli Stoacı ilkeye, kontrol ikilemine götürüyor.
Kontrol İkilemi
Kontrol ikilemi, en açık ve seçik ifadesini Epiktetos’un şu sözlerinde bulur:
Bize bağlı olan ve olmayan şeyler vardır. Bize bağlı olanlar düşüncelerimiz, arzularımız, tiksintilerimiz, kısacası, bizim irademize tabi olan şeylerdir. Bize bağlı olmayansa bedenlerimiz, mülklerimiz, şöhretlerimiz, işlerimiz, kısacası, bizim irademize tabi olmayan şeylerdir. [4]
Bu ilkeye göre kontrolümüz altındaki şeylere odaklanmalı, kontrol edemediğimiz şeylere karşı kayıtsız kalmalıyız. Tamamen kontrolümüz altındaki yegane şey ise irademizdir. Şöhret, para, sağlık gibi şeyler üzerinde kısmi kontrolümüz olsa da bu şeyler nihayetinde dışsal koşullara bağlıdır. Sağlığınıza ne kadar dikkat ederseniz edin, bir gün size araba çarpabilir ve sağlığınızdan olabilirsiniz. Ne kadar çalışırsanız çalışın ve ne kadar tutumlu olursanız olun, elinizde olmayan birtakım sebeplerden ötürü işinizi kaybedebilir ve parasız kalabilirsiniz. Hava durumu, tuttuğunuz takımın maçı kaybetmesi gibi olgular üzerinde ise hiç kontrolünüz yoktur. Bunlar tamamen sizden bağımsız olarak gerçekleşir.
Bu bir tür pasiflik olarak anlaşılmamalıdır çünkü stoacılar, şeylerin kontrolümüzde olan yönleri için elimizden ne geliyorsa yapmamız gerektiğini söyler. Elbette sağlığınız için dengeli beslenecek, kan değerlerinizi kontrol ettireceksiniz. Lakin dikkat edin, sizin yapabileceğiniz şey sadece budur. Sağlığınızın nihayetinde bir gün sizden bağımsız olarak elinizden gidebileceği ihtimaline hazırlıklı olup, böyle bir duruma karşı uygun tepkiyi vermeyi bilmelisiniz. Bu dinlerdeki tevekkül kavramıyla örtüşür. Kısacası, ‘‘elinden geleni yap ancak sonuca bel bağlama’’. Cicero bunu okçu örneğiyle şöyle açıklar:
Bir ok atarken okçunun amacı sadece atış yapmak değil başarılı bir atış yapmaktır, yani hedefi vurmaktır. Ancak hedefi tam olarak vurmak onun elinde değildir. Rüzgar değişebilir, hedef hareket edebilir. Onun kontrolünde olan şeyse iyi nişan almaktır. [5]
Tamamen kontrolümüzde olan tek şeyin kendi irademiz (düşüncelerimiz, bakış açımız vs.) olduğunu hatırlayalım. Bunun önemi, dışsal koşullar her ne olursa olsun daimi bir hareket alanımızın olmasıdır. Zira başımıza gelen yahut şahit olduğumuz her olayda o olaya yönelik doğru tepkiyi vermek bizim elimizdedir. Bu da Stoacılara göre yaşam amacımız olan erdemi her koşulda sürdürebilmemizi, dolayısıyla her koşulda anlamlı hayatlar yaşayabilmemizi ve aynı zamanda mutluluğumuzu garanti eder, bizleri yersiz endişe ve hüzünden korur. Havanın fırtınalı olması sizin kontrolünüzde değildir ancak bu duruma vereceğiniz tepki sizin kontrolünüzdedir. Ya kontrolünüz altında olmayan bir şeye karşı beyhude bir kontrol beklentisi içine girip bu durumun sizi üzmesine izin verirsiniz ya da akla uygun bir şekilde kontrolünüz altındaki şeye, vereceğiniz tepkiye odaklanır, bu olayın sizin kontrolünüzde olmadığını fark eder ve yargılarınızı, nihayetinde de sizi etkilemesine izin vermezsiniz. Kontrol ikilemi size sadece psikolojik güç vermekle kalmaz, aynı zamanda yaşam amacınızı (doğaya uygun yaşam) gerçekleştirmek için de bir kılavuz olur. Çünkü stoacılara göre başımıza gelen zorluklar, erdemlerimizi geliştirmek için bir fırsattır. Karakterimizi oluşturan şeylerden biri, zorluklara verdiğimiz tepkilerdir. Seneca Sokrates’ten şunu aktarır:
Ben bir zamanlar Aristophanes’in şakalarına malzeme oldum, komedya şairlerinin hepsi o zehirli nüktelerini üzerime boca etti. Erdemim onlar sayesinde daha da saygınlık kazandı ve yine onlar sayesinde arzulanmaya başladı, erdemim için ortaya serilme ve sınanma fırsatı doğdu; biri erdemimin ne kadar büyük olduğunu, onu en iyi ancak onun saldırı karşısındaki gücünü gördüğünde anlar. Kimse çakmaktaşının sertliğini ona vuranlardan daha iyi bilemez. [6]
Veya Marcus Aurelius’un dediği gibi:
Başına gelen şeyler adil, cömert, gösterişsiz, aklı başında, telaşsız, dürüst, mütevazı, özgür olmanı, insanın kendine has doğasını var eden diğer bütün özelliklere sahip olmanı engeller mi? Kalan günlerinde, sana acı veren her şeyde bundan faydalan: ‘Bu bir talihsizlik değil, aksine buna yiğitçe katlanmak talihtir. [7]
Şimdi toplama kamplarına geri dönelim. Viktor Frankl, kamp hayatının bütün bu zorluklarına rağmen insanın özgürlüğünü sürdürebileceği bir alanın olup olmadığını, hayatlarının bu zorlu şartlar altında bir anlamı olup olamayacağını ve kişilerin psikolojik olarak ayakta kalıp kalamayacağını sorgular. Frankl’ın bu soruya verdiği cevap, bizzat deneyimlerinden gelir. Nitekim şöyle demektedir:
Kamp deneyimleri, insanın bir eylem seçeneğine sahip olduğunu göstermektedir. Birçok durumda kahramanca olan ve duygu yitiminin üstesinden gelinebileceğini, sinirliliğin bastırılabileceğini gösteren yeterince örnek vardır. İnsan, böylesine korkunç, ruhsal ve fiziksel stres koşulları altında bile, ruhsal özgürlüğünü ve zihinsel bağımsızlığını az da olsa koruyabilmektedir. Toplama kamplarında yaşayan bizler, o kamptan bu kampa koşan, ellerindeki son ekmek kırıntılarını vererek başkalarına teselli etmeye çalışan insanları anımsayabiliriz. Sayıları az olabilir, ama bu bile, bir insandan bir şeyin dışında her şeyin alınabileceğini yeterince gösterir: İnsan özgürlüklerinin sonuncusu; yani, belli koşullar altında insanın kendi tutumunu belirlemesi, kendi yolunu seçmesi. Ve kampta yapılacak bir tercih her zaman vardı. Her gün, her saat, insanı kendi özünden, içsel özgürlüğünden yoksun bırakmakla tehdit eden güçlere boyun eğip eğmeyeceğimizi, özgürlük ve onurdan vazgeçerek tipik bir kamp sakini kalıbına girmemizi sağlayacak şekilde koşulların bir oyuncağı olup olmayacağımızı belirleyen kararları verme fırsatı sağlıyordu. Bu açıdan bakıldığında, toplama kampı sakinlerinin ruhsal tepkilerinin, belli fiziksel ve toplumsal koşulların yalın bir dışavurumunun ötesinde bir şey olduğu anlaşılmalıdır. Uykusuzluk, yetersiz beslenme ve çeşitli ruhsal stresler gibi koşullar, kamp sakinlerinin mutlaka belli yollardan tepki vereceğini düşündürse de, son çözümlemede bir tutuklunun nasıl bir insan olacağının, tek başına kampın etkileriyle değil, içsel bir kararın sonucu olarak ortaya çıktığı açıklık kazanır. Dolayısıyla bu tür koşullar altında bile, temelde insan ne olacağına -ruhsal ve tinsel olarak ne olacağına- karar verebilmektedir. İnsan, onurunu bir toplama kampında bile koruyabilir. [8]
Frankl’ın bu tespiti, şimdiye kadar aktardığım stoacı ilkelerle uyumlu gözükmektedir. Nitekim Frankl’a göre toplama kamplarının dehşet verici koşulları altında onurunu koruyan insanlar, yani kendi karakterlerini inşa etmeye devam edenler, erdemi kendilerine kılavuz edinmiş ve kontrolleri altındaki tek şeye, iradelerine odaklanmıştırlar. Zira yukarıdaki alıntıdan da anlaşılabileceği üzere bazı insanlar bu zorlu koşullar altında bile başkalarına yardım etme amacı güdüyordu. Bu da tam olarak Stoacı adalet erdeminin bir uygulamasıdır. Ayrıca bunu yaparken bir diğer çok önemli ilke olan kontrol ikileminin muazzam bir örneğini sergilemişlerdir. Çünkü kendilerini dışsal koşullara teslim etmemiş, içinde bulundukları zorlu koşullara kendi karakterlerinin gelişimi lehinde fırsat bilerek tepki vermişlerdir. Bu da aynı zamanda onlara ellerinden asla alınamayacak bir anlam ve amaçları olduğunu göstermektedir. Yine Frankl’ın ifadesiyle:
Bir insanın kendi kaderini ve içerdiği olanca acıyı kabul ediş yolu, kendi davasını seçiş yolu, ona, en ağır koşullar altında bile, yaşamına daha derin bir anlam katma fırsatı verir. Yaşam, yiğitçe, onurlu ve özgecil olabilir. Ya da bu şiddetli kendini koruma kavgasında kişi, kendi insan onurunu unutup bir hayvan düzeyine inebilir. Burada, insanın, zor bir durumun sunduğu ahlâki değerlere ulaşma fırsatlarından yararlanma ya da vazgeçme arasındaki seçimi yatmaktadır. Bu da, o insanın acılarına değip değmediğini belirler. [9]
Dipnotlar
- [1] Viktor E. Frankl, İnsanın Anlam Arayışı, çev. Selçuk Budak (İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2015), s. 82.
- [2] Seneca, Mutlu Yaşam Üzerine / Yaşamın Kısalığı Üzerine, çev. C. Cengiz Çevik (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018), s. 30–31.
- [3] Seneca, Mutlu Yaşam Üzerine / Yaşamın Kısalığı Üzerine, çev. C. Cengiz Çevik (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018), s. 14.
- [4] Ward Farnsworth, Stoacılığı Yaşamak, çev. Adem Beyaz (İstanbul: Kolektif Kitap, 2024), s. 69.
- [5] Enis Doko, Yedi Bilgelik Okulu (İstanbul: Kronik Kitap, 2025) s. 104)
- [6] Seneca, Mutlu Yaşam Üzerine / Yaşamın Kısalığı Üzerine, çev. C. Cengiz Çevik (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018), s. 39.
- [7] Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, çev. Y. Emre Ceren (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016), s. 39-40
- [8] Viktor E. Frankl, İnsanın Anlam Arayışı, çev. Selçuk Budak, (İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2015) s. 80-81.
- [9] Viktor E. Frankl, İnsanın Anlam Arayışı, çev. Selçuk Budak, (İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2015) s. 82-83).
Yazar: Fevzi Ata Demirtaş
Editör: İzzet Can Kalender
