Etiğin Bilmeniz Gereken 3 Türü: Metaetik, Normatif Etik ve Uygulamalı Etik –  Giulia Villa

Felsefenin ne ile ilgilendiğini ele aldığımızda etik genellik en çok incelenen ve evrensel olarak önemsenen alt alanlardan biri olarak karşımıza çıkar. Çoğumuz yaşamımız boyunca en az bir kere olmak üzere ahlaka dair sorularla meşgul oluruz. Gündelik yaşamımında aldığımız birçok karar; ahlaki yargılarımıza yönelik bize bir şeyler söyler ve çoğunlukla şayet mühim bir mesele söz konusuysa da eylemlerimizin ahlakiliğini, bir şeyin ahlaken doğru veya yanlış olup olmadığını belirleyen şeyin ne olduğunu ve bizatihi ahlak dediğimiz şeyin kendisinin ne olduğunu düşünmemize vesile

Etiğin Farklı Düzlemleri

Etiğin zemini oldukça geniş çeperlidir. Etik, ahlak kavramını farklı noktalardan ele alır, ki bu da farklı türden soruların gün yüzüne çıkmasına ve bundan ötürü de çok sayıda alt çalışma alanının doğmasına sebep olur.

Çoğumuzun her gün aklına takılan şey bir eylemin ahlaken doğru olup olmadığıdır. Örneğin pembe yalanları düşünelim. Pembe yalanlar bir başkasının hislerini incitmemek adına söylenebilecek mühim olmayan, küçük yalanlardır. Mesela herhangi bir arkadaşınızın yüzüne, saç kesimini beğenmediğiniz söylemek gayrı-ahlaki bir eylem midir? Peki ya yeni bir ilişki içinde olduğunuz sevgilinize aslında onu pek sevmediğinizi söylemek? Veya sana verdiklerini doğumgünü hediyesinin aynısını demin aldıysan ne yapmalısın? Bu soruların hepsine yönelik yanıtlar muhtemelen bağlama ve duruma bağlıdır ve işte tam da bu yüzden verili, değişmez yanıtları yoktur. Etiğin alt dallarından biri olan Uygulamalı Etik, böylesi pratik meseleleri inceler. Bu alanın amacı belirli türden eylemlerin ahlaki doğruluğu veya yanlışlığını ele almaktır.

Fakat bu hususta daha bilinçli ve maharetli olmak adına etiğin pratik konu başlıklarının da ötesine uzanıp eylemleri ahlaken doğru kılan şeyin ne olduğuna odaklanması gerekir. Normatif etiğin yaptığı da tam olarak budur; o, ahlak ilkelerini, yani bir eylemi ahlaken doğru veya yanlış kılan unsurları belirlemeye yönelik (etik) kuramlar ve kavrayışlar geliştiren bir etik dalıdır. Bundan dolayı da “Arkadaşınızın yüzüne, saç kesimini beğenmediğiniz söylemek ahlaken doğru mu?” sorusuna normatik etik, basitçe “Evet” veya “Hayır” şeklinde yanıt vermez; bundan ziyade “Evet, çünkü ….” veya “Hayır, çünkü ….” şeklinde yanıtlar sunar.

Nihayetinde ise, normatik etik, metaetik dediğimiz etiğin bir başka dalına dayandırılmalıdır. “X eylemi niçin ahlaken doğru veya yanlıştır?” sorusuna yanıt vermek için öncelikle ahlakın kendisini ve onun özellikleri ile doğasını anlamak lazım. Ancak bunu başarabilirsek ahlaken doğru ve yanlış eylemleri ayırt edebilmek için doğru bir sistem ve kavrayış geliştirmiş oluruz.

1. Metaetik 

Metaetik dediğimiz çalışma alanı ahlakın ontolojisini yani onun özünü ve gerçek doğasını anlamaya ve kavramaya çalışır. Bundan dolayı metaetik, cinayet, hırsızlık veya yalan söylemek gibi eylemlerin ahlaki doğruluğu ve yanlışlığından ziyade ahlakı anlamaya ve tanımlamaya odaklanmaktadır.

Şu ifadeyi düşünün:

          (1) Yalan söylemek ahlaken yanlıştır.

Metaetik, yalan söyleme eyleminin ahlaki yanlışlığı ile ilgilenmez bu uygulamalı etiğin işidir. Bununla birlikte, yalan söylemenin hangi koşullar altında doğru veya yanlış olabileceği veya bu eylemin ahlaki statüsünü belirleyen koşulları da ele almaz, çünkü bu da normatif etiğin işidir.

Metaetiğin yaptığı şey, ahlaki soruşturmanın pratik yanlarından uzaklaşıp birkaç geri adım atarak daha geniş manzarayı yakalamaya çalışır. Bundan dolayı metaetiğin ilgilendiği şey (1) nolu ifadeye bir doğruluk değeri atfetmenin yani bu ifadenin doğru olduğunu (ve dolayısıyla yalan söylemenin de yanlış olduğunu) veya yanlış olduğunu (ve dolayısıyla yalan söylemenin doğru olduğunu) savunmanın makul bir yolu olup olmadığını anlamaya, göstermeye ve belirlemeye çalışmaktır. Metaetik, yalan söyleme eylemine yönelik ulaşacağımız yargının mahiyetine bakmaz, o, yalan söyleme eylemine yönelik yargılarda bulunmanın gerçekten mümkün olup olmadığına bakar.

Metaetik alanında, ahlaki bir içeriği olan bir yargının ifade edilip edilemeyeceği sorusuna farklı türden yanıtlar sunan birçok kuram geliştirilmiştir. Bu kuramlar her ikisi de bambaşka alt dallarla çatallanan iki ana gruba ayrılabilir. Bunlardan ilkine Bilişselcilik denir, bu yaklaşım, ahlaki ifadelere yönelik bir yargıda bulunmanın, bu ifadelere bir doğruluk değeri atfederek doğru veya yanlış olduklarını tespit edebilmenin mümkün olduğunu savunan alt teoriler grubunu içerir. İkinci yaklaşım grubuna Gayrı-Bilişselcilik denir; (1) nolu örnekteki gibi ifadelerin ahlaki doğruluk değerine dair bir yargıda bulunmanın imkansız olduğunu savunan metaetik kuramları kapsar.

2. Normatif Etik

Ahlakın nasıl tanımlanabileceği ve onun sınırlarının ne kadar çizilebileceği adımını attıktan sonra, normatif etiğin işi bir eylemin ahlaken doğru mu yoksa yanlış mı olduğunu belirleyen ilke ve kurallar çerçevesi geliştirmektir. Bundan ötürü metaetik “Ahlak nedir?” diye sorarken normatif etik “Bir eylemi ahlaken doğru kılan nedir?” diye sorar.

Demin ki örneğimize tekrar bakalım:

          (1) Yalan söylemek ahlaken yanlıştır.

Bu ifade doğru veya yanlış olarak görülebilir ve bu da yalan söylemenin ahlaki ve gayrı-ahlaki bir eylem olduğuna işaret eder. Normatif etiğin yaptığı şey, yalan söylemenin ahlaken doğru olup olmadığını belirleyen gerekçeler, nedenler ve koşulları incelemektir. Bundan dolayı da normatif etikte x eyleminin aktüel ahlaki statüsüyle değil, x eyleminin ahlaken doğru veya yanlış olarak kabul etmemize yardımcı olacak ilke ile kurallar çerçevesi geliştirmekle ilgileniriz.

Bu hat doğrultusunda normatif etik alanında ahlakı farklı noktalardan kavrayan birçok çerçeve geliştirildi; bunlar arasında en mühim olanları Faydacılık, Deontoloji ve Erdem Etiği‘dir.

Faydacılık, Deontoloji ve Erdem Etiği

Faydacılık ile bağlantılı olabilecek bir ahlaki ilke, amaçların araçları meşrulaştırdığı şeklindedir. Faydacı kavrayışa göre ahlaken doğru olan eylemler, olabilecek en fazla sayıdaki/orandaki iyiyi ortaya çıkarmalıdır. Buradan bakınca, yalan söylemekte, olabilecek en fazla sayıdaki/orandaki iyi sonuca yol açtığı müddetçe ahlaken doğru bir eylemdir. Örneğin, saçlarının yeni halini beğenmediğiniz konusunda arkadaşınıza yalan söylemek, onun özgüvenini arttırabilir ve büyük olumsuz sonuçlara neden olmayabilir, bundan ötürü de ahlaken makul bir eylem sayılabilir. Fakat arkadaşına, sevgilisinin ona iyi gelmediği, onu yıprattığı ve durumunu kötüleştirdiği hususunda yalan söylemek gayrı-ahlakidir, çünkü bunu yapmak arkadaşının daha fazla zarar görmesine neden olacaktır.

Kant tarafından daha popüler ve meşhur hale getirilen ahlak teorisi deontolojidir, bu çerçeve, her zaman için onlara uygun davranmamız gereken belirli türden yasaların, ilkelerin ve kuralların ahlakı belirleyip temellendirdiğini iddia eder. Bundan dolayı deontologlar yalan söylemenin herhangi bir istisna olmaksızın her zaman için ahlaken yanlış olduğunu savunur.

Soncusu olan erdem etiği ise, Aristoteles’in erdem konseptine dayalı olan bir ahlak kuramıdır. Bu çerçevede ahlak, kişinin erdemleri daha iyi kavrayıp onlara uymasıyla ilgilidir. Erdem etiği, her birimizin erdemler temelinde bireysel, kültürel ve toplumsal bir kavrayışa sahip olduğunu ve buna göre eylemlere giriştiği temeliyle hareket eder. Bundan dolayı erdem etiğinde bir eylemin ahlaki doğruluğu ve meşruluğu, nesnel ve evrensel düzlemde ele alınmaz, kişinin erdemli davranışın ne olduğu hususunda kendi kavrayışına bağlı olan öznel bir mahiyete sahiptir.

3. Uygulamalı Etik

Buraya kadar metaetik aracılığıyla ahlakın doğasını ve normatif etik aracılığıyla da bir eylemi ahlaki statüsünü belirlemek için başvurulabilecek bazı ahlaki kuramları ele aldık. Her ne kadar bu bir eylemin ahlaken doğru olup olmadığına yönelik bilinçli bir yargıda bulunmayı daha iyi anlamamıza yardımcı olmuş olsa da mesele bunlarla sınırlı değildir.

Uygulamalı etik, bir eylemin ahlaki doğruluğu ve yanlışlığına pratik bir düzlemde karar vermeyi içerir. Ahlak felsefesi dendiği zaman çoğu insanın aklına gelen de aşağı yukarı zaten budur ve uygulamalı etik ahlakın en pratik ve uygulanabilir yönüdür diyebiliriz. Yine de uygulamalı etiğin önereceği şeyler ve sunacağı pratik çözümlerin başarılı olması için normatif etiğe ve metaetiğe sırtını dayaması gerektiği gözden kaçmamalıdır.

Yalan söylemenin ahlaki statüsüyle ilgili ele aldığımız (1) nolu ifadeye tekrar gözlerimizi çevirirsek bu başlıkta nihayetinde yapacağımız şey yine yalan söylemenin ahlaken doğru mu yoksa yanlış mı olduğunu belirlemeye çalışmaktır. Fakat bu hususta varılacak bir yargıda bir miktar bilinçli ve sorumlu hareket edebilmek adına, belirli türden bir çerçeveye yaslanmak ve ahlakın doğası ile sınırlarına yönelik kabul edilen bir tanıma dayanmak; yani önceki bölümlerde ele alınan meseleler hakkında bilgi sahibi olmak gerekmektedir.

Uygulamalı Etik genellikle kürtaj, ötanazi, veganizm veya cezalandırma etiği gibi çağdaş meselelerle ilgilenir. Onun işi her bir olayın, olgunun, eylemin ve yaşam biçiminin ahlakı temelini soruşturmak ve kişinin belirli hassas meselelerde felsefi açıdan derinlik bir bakış açısına dayalı olarak kararlar alabilmesini mümkün kılmaktır.

Etiğin Rolü

Bu yazıda etiğin tüm düzeylerdeki durumundan söz ettik. Her ne kadar etikle ilgili var olan soruların büyük bir kısmı belirli türden bir eylemin ahlaki doğruluğunu tespit etme gereksiniminden ortaya çıksa da, ahlaki meselelerde daha bilinçli yargılarda bulunun yollarına işaret ettik. Aslında ahlakın ne olup olmadığı ve ne ölçüde nesnel olarak tanımlanabilir olduğu sorusunu sormaya başlamak lazım. Sonrasında ise kişinin kabul ettiği ve makul bulduğu bir dizi yerleşik değere göre ilgili eylemin ahlaken doğru olabilmesi için hangi koşulların zorunlu veya gerekli olduğuna bakması gerekir. Sonra olarak ise ve tabi ki ancak bu noktaya gelince ilgili bir eylemin ahlaki statüsü hakkında bir yargıya varmak için gerekli olan yetkinliğe ve donanıma sahip olunabilir.

Sözünü ettiğimiz tüm bu süreçler epey kompleks görünebilir fakat ahlak felsefesinden söz ediyorsa meselenin epey geniş çeperli olduğunu unutmamak gerekir. İlgili eylemlerin ahlaki statüsünü tespit etmek ve ahlaken nasıl davranılması gerektiğini kavramak, felsefe yapmanın daha da ötesine adım atmak demektir, bunun yaşam biçimimiz üzerine oldukça pratik etikleri ve sonuçları vardır. Bundan dolayı etik, bireysel, tooplumsal, ulusal ve küresel olmak üzere var oluşumuzun her düzeyindeki gündelik yaşamımız üzerinde çok mühim bir rol oynar.

---

Giulia Villa – “3 Types of Ethics You Should Know (Metaethics, Normative Ethics, & Applied Ethics)“, (Erişim Tarihi: 23.01.2026)

Çevirmen: Taner Beyter