Adam Smith’in ‘Milletlerin Zenginliği’ adlı eseri, ekonomi disiplininin/biliminin temel eserlerinden biri olarak kabul edilir ve bunun yanı sıra siyaset ile toplum düşüncesini de önemli ölçüde etkilemiştir. Kitapta Smith, ekonomik faaliyetlerin nasıl ortaya çıktığını ve nasıl işlediğini açıklar; aynı zamanda iyi bir yönetim için önerilerde bulunur. Onun fikirleri, günümüz liberteryenleri ve özgür ticaretin daha zengin ve daha iyi işleyen toplumlar oluşturacağına inanan herkes için son derece etkili olmuştur.
Adam Smith’in ortaya koyduğu bu öneriler berlirli betimleyici iddialara dayandığı için, bu iddiaların gerçekten doğru olup olmadığının belirlenmesi, Adam Smith’in düşüncesinin değerlendirilmesinin ötesinde de sonuçlar doğurabilir. Bu makalenin odaklandığı iddia, Smith’in paranın kökenine dair teorisi üzerinedir.
Adam Smith’in Para Teorisi
Adam Smith’in para teorisi neydi? Adam Smith’e göre para, diğer tüm ticari ve finansal araçlar gibi çok eski/ilkel insan toplumlarında ortaya çıkmıştır. Smith insanların doğasında takas yapmak, ticaret yapmak ve alışveriş yoluyla kendi çıkarlarını geliştirmek gibi doğal bir eğilim olduğunu düşünür. Bu görüş, Smith’i liberal düşünce geleneği içine yerleştirir/konumlandırır. Bu geleneğe göre (John Locke’un da savunduğu gibi) devletin temel görevi, insanların özel mülkiyetini korumaktır.
Adam Smith, insan toplumunun takasla başladığını, yani biri, başkasından istediği bir şeyi almak için karşılığında onun istediği bir şeyi vermek suretiyle başladığını ifade ediyordu. Ancak bu sistem çok işlevsel değildi; çünkü iki tarafın da aynı anda birbirinin istediği şeye sahip olması gerekiyordu. Bu nedenle zamanla herkesin kabul ettiği ortak bir değişim aracı ortaya çıktı. Taşınması kolay, saklanabilen ve bölünebilen bir şey olması gerektiği için bu araç çoğu zaman değerli metaller oldu ve böylece para ortaya çıktı.
Hangi Delillere Dayanarak?
Adam Smith, bu anlatımı paranın nasıl ortaya çıkmış olabileceğine dair bir varsayım olarak değil, gerçek tarih olarak sunar. Bu görüşünü de Kuzey Amerika’daki yerli toplumların ekonomik yaşamına dair raporlara dayandırdığını söyler. Ancak bu görüşle ilgili üç önemli sorun vardır. Birincisi, bugün biliyoruz ki yerli toplumlar sadece ilkel ya da insanlığın en eski halinin korunmuş versiyonları değildir. Onlar da şehirleşme, siyasi değişimler ve krizler gibi birçok süreçten geçmiştir. Bu yüzden Adam Smith’in, erken insan toplumlarının nasıl olduğunu anlamak için bu toplumları ana kaynak olarak kullanması bir hataydı.
İkincisi Adam Smith’in yerli toplumlar hakkında sahip olduğu bilgilerin çoğu tamamen yanlıştı ve bu yanlışlıklar belirli bir bakış açısını destekleyecek şekildeydi.
Adam Smith’in ‘vahşiler’ (savages) ifadesine sürekli olarak başvurması, sadece yaşadığı dönemin diliyle açıklanamaz. Irkçı imalar içeren bu sözleri sık sık kullanır ve çoğu zaman bunların belirli bir amacı yoktur. Ayrıca yerli toplumlarda değişimin büyük ölçüde takas (barter) yoluyla yapıldığını varsayar; ancak bu da yanlış bir kabuldür. Üstelik The Wealth of Nations adlı eserinde hiçbir yerli toplumun kendi anlatımına ya da tanıklığına yer verilmez.
Takası Yanlış Anlamak
Gerçekten de Smith, takas ekonomisinin içinde (aslında hiç var olmayan) doğal bir para oluşumu görmeye meyillidir. Verdiği bir örnekte, bir İskoç köyündeki inşaatçıların ödeme için çivi kullandığını anlatır. Ancak bu durum, takasa karşı üretilmiş yerel bir para birimi değildir.
Aslında olan şudur: işverenler, ödemeyi geciktirdiklerinde inşaatçılara bir güvence olarak çivi verirlerdi. Bu çivileri kullanmak, elden ele dolaşabilen bir borç senedi (IOU) kullanmak gibiydi. Smith’in sandığının aksine, bu durum paranın eşitler arasındaki ilişkiden doğduğunu değil; paranın oluşumunda hiyerarşinin (borç veren-alan ilişkisinin) ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Daha İyi Bir Teoriye Doğru?
Tüm bunlar, daha doğru bir para teorisi inşaa etmek adına ne anlama geliyor? Adam Smith’in yaklaşımının düzeltilebilecek belirli kusurları vardır; belli ki bazı tarihsel iddialara dair sunduğu zayıf kanıtlar, paranın kökenine ilişkin daha doğru bir tarih anlatısı ile kolayca değiştirilebilir. Ancak paranın ne olduğunu söyleyemediğimiz sürece, doğru bir para tarihi, para hakkında teori oluşturmamıza yardımcı olmayacaktır, ki bu, göründüğünden çok daha zor bir iştir. Para özel mülkiyet ve piyasalar gibi ilgili kurumlarla birlikte, kesin bir şekilde tanımlanması zor bir kavramdır. Elbette madeni para, banknot, çek gibi paraya örnek olabilecek birçok nesne vardır. Ancak para yalnızca bir nesne değildir. Kredi kartları kendi başlarına para sayılmaz, fakat yine de sanal bir tür parayı harcamamıza olanak sağlar.
Gerçekten de finansal kurumlar ve hükümetler, neredeyse tamamen sanal nitelikte olan paranın yönetimiyle sürekli olarak ilgilenirler. Parayı bazen ‘gerçekte’ bir nesne ya da en azından fiziksel bir şey gibi düşünme, bazen de tamamen insanlar tarafından yaratılmış, sadece bir fikirden ibaret bir şey olarak görme eğilimi vardır.
İtibar Parası / İtibari Para
1971’e kadar ‘Gold Standard’ olarak adlandırılan sistem, Amerikan parasını ABD’nin altın rezervlerine bağlı tutuyordu. Paranın formu ister fiziksel ister sanal olsun, tüm para türleri toplam altın rezervinin bir payını temsil ediyormuş gibi düşünülüyordu. ABD’nin Altın Standart’ını terk etmesiyle birlikte (ve diğer birçok ülke Amerika’dan çok daha önce yapmıştı bunu) parayı ‘itibari para (fiat)’ olarak görmek daha yaygın hale geldi. Yani para artık esas olarak değeri hükümetin otoritesi tarafından garanti edilen, insanlar tarafından oluşturulmuş bir sistem olarak kabul edilmeye başlanmıştı. Banknotların değersiz birer kağıt parçası yerine çok değerli olmasının nedeni, tamamen hükümetin onunla satın aldığınız şeyleri kullanma hakkınızı garanti etmesi ve başkalarının bunları kullanmasını engellemesidir. Açıkça görüldüğü gibi, bütün bu sanal ve itibari para sisteminin nasıl işlediğini anlamak için tarihsel bir inceleme gerektiğini düşünmekte Adam Smith haklıydı.
Borç Olarak Para Kavramı
1694’te İngiliz bankacılardan oluşan bir ortaklık grubu (konsorsiyum), krala 1.200.000 sterlinlik bir kredi verdi. Karşılığında ise banknot çıkarma konusunda kraliyet tekeli kazandılar. Pratikte bunun anlamı şuydu: kralın onlara olan borcunun bir kısmı için, ülkedeki herhangi bir kişiye, ister onlardan borç almak isteyen, ister kendi parasını bankaya yatırmak isteyen kişiye, borç senedi (IOU) verme hakkına sahiptiler. Yani aslında yeni yaratılan kraliyet borcunu dolaşıma sokma, yani ‘paraya dönüştürme’ yetkisine sahip oldular.
Bankacılar bu borç üzerinden faiz almaya başladılar ve borcu para olarak dolaşıma sokmaya devam ettiler. Eğer Adam Smith yanılmışsa ve piyasalar kendiliğinden ortaya çıkmıyorsa, bu piyasaları oluşturmanın mükemmel bir yolu sayılabilir; çünkü artık değeri devletin borcunun bir payı olduğu için sabit bir para birimi oluşmuş oldu. İngiliz banknotlarında yazan ifade, aslında bir geri ödeme taahhüdüdür ve bu vaat şuna benzer ‘ taşıyana talep üzerine x sterlin ödeyeceğime söz veriyorum’.
Adam Smith’ın Ahlaki Yaklaşımı
Bu makale, paranın kökenine dair sıkça öne sürülen temel bir iddianın yanlış olduğunu ifade ediyor ve bu yüzden bunun Adam Smith’in genel düşüncesini ne ölçüde etkilediğini görmek önemlidir. Adam Smith’in siyaset anlayışı elbette ekonomik araştırmalardan etkilenmişti; özellikle paranın, insanın takas yoluyla kendi durumunu iyileştirme eğiliminden olduğunu düşünmesi, bu anlayışta büyük rol oynuyordu. Ancak bu, onun siyasi düşüncesinin tek kaynağı değildi. The Theory of Moral Sentiments adlı eserinde, en önemli şeyin, bireyin kendi karakteri olduğunu vurgulamıştı. Yani daha iyi bir toplum yaratmak için öncelikle bireylerin kendilerini geliştirmesi gerekiyordu. Bu düşünce, dünyanın nasıl işlediğini anlamaktan çok, dünyayı daha iyi veya kötü yapan şeyleri değerlendirmeye odaklanır. Bu nedenle, Adam Smith’in para teorisini yanlışlanması, onun genel düşüncesinin tamamını çürütmez.
Adam Smith’in Havarileri/Takipçileri
Bu makalenin başında da belirtildiği gibi, Adam Smith’in felsefesi; serbest piyasaların kaynakları dağıtmak, iş bölümü yapmak ve genel olarak ekonomileri düzenlemek için çoğunlukla en etkili yol olduğuna inananlar tarafından sıkça referans gösterilir. Ancak, modern liberteryen entelektüellerin en nüfuzlu olanlarının, Smith’in muhtemel reddedeceği inançlara sahip olduğu da bir o kadar gerçektir. Bu inançlardan biri, siyasi ve toplumsal idealler söz konusu olduğunda, bireyciliği vurgulayan ahlak anlayışının ötesindeki ahlaki değerlerin geçerliliğine duyulan şüphedir. Örneğin Milton Friedman, genel olarak ahlaki argümanlara şüpheyle yaklaşırken; Ayn Rand’ın radikal bireyciliği, başkalarını düşünmeyi savunulabilir bir etik duruş olarak görmez. Yine de bu düşünürler, Smith’in ekonomiye dair betimleyici iddiaların ve serbest piyasanın öneminin büyük bir kısmını benimsemişlerdir.
Adam Smith’in Kısmi Mağlubiyeti
Samuel Fleischaker şunu savunur: özetle, eğer Smith’in siyaset felsefesi, liberteryenizme benziyorsa bile; bu günümüzdeki çoğu liberteryeninkinden farklı amaçlara yönelen ve farklı ahlaki görüşlere dayanan bir liberteryenizmdir. Bugün birçok liberteryen, bireyin toplumun kendisinden beklediği erdemleri edinmesi gerektiği fikrine mesafeli duruyor; onlar için asıl mesele, piyasanın ve liberal devletin çarklarını döndürmeye yetecek asgari erdemlerin ötesine geçmiyor olmak. Yine de, bu durumun bir bütün olarak liberteryenizm için ne anlama geldiği henüz net değil. Bu tespit, liberteryenizmi toptan hedef alan bir eleştiri de sayılmaz. Zira Robert Nozick gibi isimler, savundukları sistemi çok katmanlı etik temellere oturtan modern liberteryenlerin başında gelir. Ancak, pek çok liberteryen entelektüelin kendi başına ayakta durabilen etik gerekçeler sunamadığı gerçeği ortada. Bu da bizi şu noktaya getiriyor: Adam Smith’in para teorisi sarsılsa bile genel düşünce dünyası ayakta kalabiliyor; fakat onun bugünkü takipçilerinin birçoğu için aynı şeyi söylemek pek mümkün değildir.
Luke Dunne – “Adam Smith and the Origins of Money“, (Erişim Tarihi: 25.04.2026)
Çevirmen: Eylül Esra Özen
Çeviri Editörü: Emir Arıcı
