Herkes şahsi anlam ve amaç, aile ve ilişki çatışmaları, işle ilgili yılgınlıklar, orta yaş krizleri, hayat değiştiren sağlık sorunları, zor kararlar vb. hakkında bir sürü soruyla karşılaşır.
Bunların herhangi biri söz konusu olduğunda felsefe bize yardımcı olabilir mi? “Felsefi Rehberlik” savunucuları olabileceğini söylüyor. Felsefi rehberlik, genellikle psikolojik rehberlikle ilişkilendirilen sorunlara felsefi yöntemler, kavramlar, teoriler, argümanlar ve içgörülerin uygulanmasıdır.
Bu yazı, Mantığa Dayalı Terapi (MDT) olarak bilinen ve 1980’lerden beri kullanılan önemli yaklaşımı açıklamaktadır.
1. MDT’yi anlamak
MDT altı basit adıma sahiptir.[i]
- Birini sorunlu bir şekilde hissetmeye iten akıl yürütmeyi tespit etmek: Kişinin kötü hissetmesine hangi inancı neden oluyor? Bu genellikle kişilerin akıl yürütmelerindeki temel ve belirtilmemiş varsayımları bulmayı içerir.
- Bu akıl yürütmenin öncüllerini değerlendirmek: Bu istenmeyen hislere sebep olan inançlardan herhangi biri yanlış mı veya gerekçeden yoksun mu?
- Sorunlu inanç ve çıkarımların her biri tespit edilir, sorgulanır ve reddedilmeye uygun görülür.
- Tespit edilen her bir sorunlu inancın yerine, benimsenmesi daha iyi—daha makul, daha haklı, doğru olması daha olası—inançlar bulunur.
- Kişinin bu daha iyi inançları tümüyle kabul etmesinde ve hayatına dâhil etmesinde yardımcı olacak bir plan oluşturulur.
- Bu daha iyi inançları ve olumlu sonuçları korumak için stratejiler tespit edilir: İnançlarımızı düzeltmek çoğunlukla kolay değildir!
MDT, kabul ettiğimiz argümanları değerlendirirken mantığı kullanmayı vurgulamasıyla psikoterapinin diğer tipik biçimlerinden ayrışır. Zira geleneksel terapistler de sorunlu inançlar ve düşünce süreçleriyle yüzleşip onlara karşı çıkarlar. MDT, insanlara yardım ederken geçerli ve geçersiz argüman örüntüleri, karşı örnekler, tutarlılık, mantık safsataları, kavram analizi ve mantık ve eleştirel düşünmeden alınmış diğer aletleri de kullanmasıyla kendine özgüdür.[ii]
MDT’nin birinci adımı, sıkıntılı hislere sebep olan akıl yürütmeyi—bu argümandır—doğrudan açığa çıkarmayı içermektedir. MDT, antik Stoacı filozof Epiktetos’un şu gözlemi üzerine inşa edilir: İnsanları üzen olayların kendileri değil, olaylar hakkındaki inançlardır.[iii] MDT yanlış veya mantıksız öncülleri kabul ederek kendi depresyonumuza, kaygımıza, suçluluk hissimize, öfkemize ve diğer mutsuzluk biçimlerine sıklıkla sebep olduğumuzu ifade eder. Örneğin:
- “Arkadaşlarım tarafından reddedilmişsem değersiz olmalıyım.”
- “Arkadaşlarım tarafından reddedildim.”
- “O hâlde değersiz olmalıyım” (ve bu yüzden değersiz hissederim).
Birisi bu öncüllerden öncelikle kendisinin değersiz olduğunu çıkarır (“Değeriz olmalıyım.”) ve değersiz hisseder, ardından da değerizmiş gibi davranır (“Denemenin manası ne ki? Kimsenin umrunda değil!”).
İkinci adımdan dördüncü adıma kadarki kısım sorunlu akıl yürütme ve öncülleri belirleyip onların yerine kabul edecek daha iyi argümanlar bulmayı içeriyor. Yukarıdaki argüman özelinde iki öncülü de eleştirebiliriz:
- İlk olarak, birkaç arkadaşın seni reddediyor diye değersiz bir insan olmazsın. Problem bu “arkadaşlar” olabilir: Belki de onlar kötü değerlere sahip oldukları için seni reddettiler. Veya belki de “insanlar değişir” ve bu yüzden de siz artık iyi bir eşleşme değilsinizdir. Dolayısıyla ilk öncül muhtemelen yanlıştır.
- İkinci olarak, ikinci öncül yanlış olabilir: Reddetme gibi görülen şeyin belki de seninle hiçbir alakası yoktur. Belki de ortada bir yanlış anlaşılma vardır.
MDT, olumsuz şahsi sonuçlara yol açmaya eğilimi olan yanlış veya gerekçeden yoksun inanç tipleri aracılığıyla kusurlu akıl yürütmeyi teşhis eder.[iv] İnsanlar bazen dünyanın veya onun belli kısımlarının bir “mükemmeliyet” idealine uymasını talep eden inançları kabul ediyormuş gibi görünüyor: Eğer dünya—diğer insanların davranışları, benim davranışlarım vs.—herhangi bir ideale uymuyorsa kötüdür.[v] Dünyanın illaki belirli bir şekilde olması gerektiği varsayımı pek çok zararlı düşünme şeklinde ortaktır. Örneğin, “Diğerlerinin onayına sahip değilsem değersizim,” “Sınavdan kalırsam aptalın tekiyim,” “Bir problemim varsa başka hiçbir şey yapamayıp onun üzerine düşünmek zorundayım,” ve benzeri. MDT insanlara bu varsayımları daha yakında görmelerinde yardım eder.
Böyle hatalı öncüllere cevap vermek genellikle tüm kusurlarına rağmen gerçekliği olduğu gibi kabul eden inançları benimsemeyi içermektedir. Örneğin, “Ben mükemmel değilim, hatalar yaparım, ancak yine de yeterince iyi bir insanım,” veya “Bunu tercih ederdim, ancak bu öyle olmak zorunda değil: Bunsuz da yapabilirim,” ve benzeri.
MDT’nin beşinci ve altıncı adımları mutluluğa daha çok yol açan daha iyi düşünme şekillerini benimsemeyi içermektedir. Bunu da sıklıkla felsefi metinlerden yardımla yapar.[vi] Örneğin:
- Değersiz mi hissediyorsunuz? Kant’ın, tüm insanların sonsuz değere sahip olduğu fikrini nasıl savunduğunu öğrenmek moralinizi düzeltebilir.[vii]
- Haz deneyimleyemiyor veya haz yaşarken suçluluk mu hissediyorsunuz? Mutluluğa odaklanmış bir etik olan faydacılığı öğrenmek yardımcı olabilir.[viii]
- Kendinize adil davranmıyor musunuz—örneğin diğerleri yapsa hemen affedeceğiniz hatalar için kendinizi affedemiyor musunuz? Hakkaniyeti (fairness, ç.n.) ve mantıksal tutarsızlığı öğrenmek veya affetme felsefesini keşfetmek yardımcı olabilir.[ix]
- İnanmanız gerektiğini (belki de yanlış olarak) düşündüğünüz bir şeye inanmadığınız için suçlu mu hissediyorsunuz? Şüpheciliği öğrenmek yardımcı olabilir.[x]
- Hayatınızın “çıkmazda” olduğunu mu düşünüyorsunuz? Varoluşçuların hayatta her zaman kendimize yeni yollar açmakta radikal biçimde özgür olduğumuz üzerindeki ısrarları size ilham verebilir.[xi]
- Şahsi bir ahlaki ikilemde misiniz? Farklı ahlak teorilerinin meseleye nasıl uygulandığını öğrenmek aydınlatıcı olabilir.[xii]
- Hayatınızın anlamdan yoksun olduğunu mu düşünüyorsunuz? Filozofların, hayatı daha anlamlı yapacak şeyler hakkında ne söylediğini öğrenmek anlam yaratmanızda veya bulmanızda yardımcı olabilir.[xiii]
Neredeyse her şahsi mesele için insanlara yardımcı olabilecek felsefi tartışmalar mevcuttur. MDT insanları ilgili felsefi düşünceyle uğraşarak daha sağlıklı inanç sistemlerini benimsemeye ve böylece hayatlarını iyileştirmeye teşvik eder. Geleneksel rehberler hayatın problemlerine uygulanabilecek zengin felsefi içgörülerden genellikle haberdar olmazlar.
2. Sonuç
Felsefi rehberlik gündelik hayatın pek çok zorluğuna uygulanabilir, ancak etkili şekilde ilgilenebileceği sorunların bir limiti de vardır.[xiv] İrrasyonel inançlar zararlı ve kendini-çürüten sonuçlara götürdüğünde ve hayatı-olumlayıcı hedefleri daha çok benimsemek için bir yönlendirme gerektiğinde felsefi rehberlik yardımcı olabilir. Hepimiz bazen yardıma ihtiyaç duyarız ve felsefe ve filozoflar bize şefkatli destek ve yararlı bilgelik sunabilirler.[xv]
- [i] MDT’nin yöntemlerinin bu yazıdaki sunuluşu hem bu metotların bir yeniden yorumlanması hem de basitleştirilmenin de basitleştirilmesidir. Daha geniş ancak yine de kısa bir giriş için Elliot Cohen’in Psychology Today’deki What Would Aristotle Do? Isimli blogunda paylaştığı “Logic-Based Therapy to Go: A Step-by-step Primer On How LBT Can Work For You” (2014) yazısına bakınız. MDT hakkındaki ileri tartışmalar için Cohen (2025)’e ve “Referanslar” ve “İleri Okuma İçin” kısımlarındaki yine ona ait materyallere bakınız.
- [ii] Bu kavramların bazılarına giriş için bkz. Thomas Metcalf’tan Argümanlar: İnandığın Şeye Neden İnanıyorsun? ve Carolina Flores’tan Eleştirel Düşünme: Eleştirel Düşünür Olmak Nasıl Bir Şeydir?
- Geleneksel terapistler genellikle kişilerin büyürkenki karakter oluşturucu ilişkilerine (formative relationships, ç.n.) ve bunların kişinin mevcut durumuna etkilerine odaklanırlar. MDT terapistleri bu ilişkilerle öncelikle kişinin yetiştirilmesinin onun kabul ettiği argümanları nasıl (ve neden) etkilediğini, kişinin hangi görüşleri makul bulduğunu (ve nedenini) ve dolayısıyla duygusal hayatını hangi inançların ve varsayımların etkiliyor olabileceğini anlamak için ilgilenmeye meylederler.
- [iii] Epiktetos şöyle yazmaktadır: “İnsan şeylerden değil, şeyler hakkındaki görüşlerinden rahatsız olurlar” (Enchiridion, §5). Stoacılığa bir giriş için Matthew Pianalto’dan Stoacılık: Kontrolünde Olanla Mutluluğu Bulmak’a bakınız.
- [iv] MDT daha iyi ve daha kötü düşünme yöntemlerini, “başat safsatlar” ve bunların karşısında “aşkın” ya da yön gösteren erdemler aracılığıyla—duygusal hayatlarımızı nasıl etkiledikleri üzerinden—tanımlar. Kısa bir genel bakış için Elliot Cohen’in Logic-Based Therapy to Go: A Step-by-Step Primer on How LBT Can Work for You (2014)’üne bakınız.
- [v] Dünyanın—veya parçalarının—çeşitli şekillerde “mükemmel” olması gerektiği hakkındaki yaygın sorunlu inançlar üzerine ileri tartışma için Cohen (2019), Making Peace with Imperfection’a bakınız. Rasyonel-Duygusal Davranış Terapisi isimli bir psikoterapi türü (ki bu modern Bilişsel Davranışçı Terapi ve MDT’ye bir öncüdür) geliştirmiş olan psikolog Albert Ellis (1913-2007) bunları, insanların genelde kabul ettiği yanlış ve mantıksız “zorunluluk” ve “olmalı” ifadeleri olarak tasvir eder. Bir klasik olan A Guide to Rational Living’ine (orijinal olarak 1961, sonradan üçüncü baskı 1997) ve sonraki yazılarına bakabilirsiniz. Özellikle Jeffrey Mishlove’ın “Thinking Allowed” isimli şovunda Ellis ile yaptığı görüntülü röportajını öneriyoruz. Bu YouTube’da da mevcuttur: “Albert Ellis: A Guide to Rational Living – Thinking Allowed DVD w/ Jeffrey Mishlove.”
- [vi] Bu adımlar bir manasıyla felsefeyle bir hayat biçimi olarak ilgilenmeyi içerir. Bu felsefi kavram ve anlayışa bir giriş için Christine Darr’dan Bir Yaşam Tarzı Olarak Felsefe’ye bakınız.
- [vii] Kant’ın felsefesine ve insanların sonsuz değere sahip olduğu fikrine giriş için Andrew Chapman’dan Kantian Deontoloji: Kantçı Etik’e bakınız.
- [viii] Faydacılık ve diğer mutluluk teorilerine giriş için Shane Gronholz’dan Sonuççuluk’a, Dale E. Miller’dan John Stuart Mill’in İyi Yaşam Üzerine Yaklaşımı: Yüksek Nitelikli Hazlar’a, Kiki Berk’ten Mutluluk: Mutlu Olmak Ne Demektir?’e ve Matthew Pianalto’dan Stoacılık: Kontrolünde Olanla Mutluluğu Bulmak’a bakınız.
- [ix] Oldukça önemli hakkaniyet kavramına bir giriş için Ben Davies’in John Rawls’ın Adalet Teorisi’ne bakınız. Buradaki bazı ilgili sorular şunlardır: “Şu şu koşulda kendine karşı muamelen başka birine uygulansa bu doğru olur muydu?” ve “Şu şu koşulda başka birine böyle bir muamelenin uygulanmasını eğer kendinin kim olduğu bilmeseydin doğru bulur muydun?”
- [x] Şüpheciliğe bir giriş için Lewis Ross’tan Pironcu (Pyrrhoncu) Şüphecilik: Yargıları Askıda Bırakmak’a bakınız. İnsanların önemli konularda fikir ayrılığına düştüğündeki uygulamaları için Jonathan Matheson’dan Anlaşmazlığın Epistemolojisi’ne bakınız.
- [xi] Varoluşçuluğa giriş için Addison Ellis’ten Varoluşçuluk’a ve Erik Van Aken’dan Camus’nun Absürdizm’i: Sisifos Söyleni’ne bakınız.
- [xii] Ahlaki teorileri ve diğer eleştirel düşünme kavramlarının gerçek dünya problemlerine nasıl uygulanacağına bir giriş için Chelsea Haramia’dan Uygulamalı Etik’e bakınız.
- [xiii] Hayatın anlamına dair felsefi tefekkürlere bir giriş için Matthew Pianalto’dan Hayatın Anlamı: Yaşamınıza Anlam Katan Şey Nedir? ve Hayatın Anlamı: Anlam Nedir?’e bakınız.
- [xiv] Felsefi rehberliğin bir sınırı vardır: Kişinin şahsi zorlukları kötü akıl yürütmeye bağlı veya akıl yürütme ve tefekkür ile düzeltilebilir olmadığında, bunun yerine nörolojik veya diğer tıbbi ya da “organik” nedenlere sahip olduğunda felsefi rehberler danışanlarını lisanslı akıl sağlığı uzmanlarına yönlendirmeye hazır olmalılar. Felsefi rehberliğin limitleri ve sınırları hakkında yönergeler için National Philosophical Counseling Association’ın konu hakkındaki “Practice Areas/Boundaries” sayfasına bakınız.
- [xv] Felsefi rehberliğin değeri hakkında ileri tartışma için Elliot Cohen’in What Would Aristotle Do? blogundaki “Did You Ever Consider Consulting a Philosopher? Some problems people have may be helped by consulting a professional philosopher” (2019) yazısına bakınız.
Referanslar
- Cohen, Elliot D. (Mar 19, 2014). “Logic-Based Therapy to Go: A step-by-step primer on how LBT can work for you” at his What Would Aristotle Do? blog on Psychology Today.
- Cohen, Elliot D. (Mar 23, 2019). “Did You Ever Consider Consulting a Philosopher? Some problems people have may be helped by consulting a professional philosopher” at his What Would Aristotle Do? blog on Psychology Today.
- Cohen, Elliot D. (2019). Making Peace with Imperfection (New Harbinger).
- Cohen, Elliot D. (2025). “The Psycholinguistics of Self-Talk in Logic-Based Therapy: Using a Toolbox of Philosophical Antidotes to Overcome Self-Destructive Speech Acts.” Philosophies 10, no. 2: 36.
- Ellis, Albert. (1997). A Guide to Rational Living, 3rd Edition. Wilshire Books.
- Ellis, Albert. (no date). Interview: “Albert Ellis: A Guide to Rational Living – Thinking Allowed DVD w/ Jeffrey Mishlove.” YouTube.
- Epiktetos. Enkheiridion. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025.
İleri Okuma
- Cohen, Elliot D. (2003) What Would Aristotle Do?: Self-Control Through the Power of Reason (Prometheus).
- Cohen, Elliot D. (2006). The New Rational Therapy (Rowman & Littlefield).
- Cohen, Elliot D. (2016). Logic-Based Therapy and Everyday Emotions (Lexington Books).
- Cohen, Elliot D.; Zinaich Jr., Samuel; Chaukar, Himani; Lobont, Florin (eds.). (2024). Logic-Based Therapy and Consultation: Theory and Applications. Bloomsbury.
- Goldhill, Olivia. (July 21, 2022). “Would you ditch your therapist for a ‘philosophical counselor’?” Quartz.
- Logic-Based Therapy & Consultation Institute. (2025). “Guiding Virtues, Cardinal Fallacies, and Their Philosophical Antidotes.”
- Love, Shayla. (October 20, 2021). “The Philosopher Will See You Now.” Vice.
Ek Kaynak
İlgili Diğer Yazılar
- Stoacılık: Kontrolünde Olanla Mutluluğu Bulmak – Matthew Pianalto
- Bir Yaşam Tarzı Olarak Felsefe – Christine Darr
- Hayatın Anlamı: Yaşamınıza Anlam Katan Şey Nedir? – Matthew Pianalto
- Hayatın Anlamı: Anlam Nedir? – Matthew Pianalto
- Camus’nun Absürdizm’i: Sisifos Söyleni – Erik Van Aken
- Varoluşçuluk – Addison Ellis
- Argümanlar: İnandığın Şeye Neden İnanıyorsun? – Thomas Metcalf
- Eleştirel Düşünme: Eleştirel Düşünür Olmak Nasıl Bir Şeydir? – Carolina Flores
- Kantian Deontology: Immanuel Kant’s Ethics – Andrew Chapman
- Sonuççuluk – Shane Gronholz
- John Stuart Mill’in İyi Yaşam Üzerine Yaklaşımı: Yüksek Nitelikli Hazlar – Dale E. Miller
- Mutluluk: Mutlu Olmak Ne Demektir? – Kiki Berk
- John Rawls’ın Adalet Teorisi – Ben Davies
- Pironcu (Pyrrhoncu) Şüphecilik: Yargıları Askıda Bırakmak – Lewis Ross
- Anlaşmazlığın Epistemolojisi – Jonathan Matheson
- Uygulamalı Etik – Chelsea Haramia
- Erdem Etiği – David Merry
- Yeterli Kanıt Olmaksızın İnanmak Yanlış mı? W.K. Clifford’un “İnanç Etiği” – Spencer Case
- Umut – Michael Milona & Katie Stockdale
Nathan Nobis – “Philosophical Counseling: Using Philosophy to Address Life’s Challenges“, (Erişim Tarihi: 19.10.2025)
Çevirmen: Gökdeniz Tosun
