Editörlerin notu: Bu metin, ilahi buyruk teorisi üzerine yayımladığımız ikinci makaledir. İlki, Spencer Case tarafından kaleme alınan Çünkü Tanrı Öyle Söylüyor: İlahi Buyruk Teorisi Üzerine başlıklı yazıdır. Okurların bu kurama ilişkin birden fazla sunumu takdir edeceklerini umuyoruz.
Bazı insanlar etiğin Tanrı’ya bağlı olduğunu ileri sürer: eğer eylemleri doğru ya da yanlış kılan bir Tanrı yoksa, hiçbir eylem nesnel olarak doğru ya da yanlış, iyi ya da kötü olmazdı.[1]
Bu görüşü savunanlar çoğunlukla etiğe ilişkin İlahi Buyruk Teorisini kabul ederler. İlahi Buyruk Teorisine göre yanlış eylemler, Tanrı onları yasakladığı için yanlıştır; doğru eylemler ise Tanrı onları buyurduğu için doğrudur.
Bu makale, söz konusu etik teorisini ve ona yöneltilmiş en önemli itirazları tanıtmaktadır. Bu itirazların kökeni, Antik Yunan’da Socrates’in Euthyphro adlı bir kişiyle yaptığı tartışmaya kadar uzanır.
1. Yaygın Yanlış Anlaşılmalar
Öncelikle, İlahi Buyruk Teorisinin ne olmadığını açıklığa kavuşturalım.
İlk olarak, İlahi Buyruk Teorisi On Emir’e, Kutsal Kitap’a ya da herhangi bir başka dinî metne yapılan bir çağrı değildir.[2] Burada “Tanrı’nın buyrukları” ile kastedilen şey, herhangi bir metnin Tanrı’nın buyruğu olarak ileri sürdüğü şeyler değil, Tanrı’nın fiilen neyi emrettiği ya da yasakladığıdır. Bir bakıma Tanrı’nın buyrukları “Tanrı’nın zihnindedir”; dolayısıyla bunların birilerinin bu buyrukların kaydı olduğunu iddia ettiği metinlerle örtüşmesi gerekmez. İlahi Buyruk Teorisi’ne göre doğru ve yanlış, Tanrı’nın gerçekte neyi emrettiğine ya da yasakladığına bağlıdır; bu buyrukların kayıtlarının doğruluğuna, hatta böyle kayıtların varlığına bile değil.
Peki Tanrı’nın buyruklarına dair hiçbir kayıt olmasaydı, insanlar bunların ne olduğunu nasıl bilebilirdi? Katı biçimde ele alındığında, İlahi Buyruk Teorisi Tanrı’nın buyruklarını nasıl — hatta onları bilip bilemeyeceğimiz konusunda — açıkladığını doğrudan ele almaz. Bu teorinin savunucuları, hangi eylemlerin doğru ya da yanlış olduğunu kimsenin bilmediğini dahi ileri sürebilir; onların iddiası yalnızca şudur: her ne tür eylemler doğru ya da yanlış ise, bunları doğru ya da yanlış kılan Tanrı’nın buyruklarıdır. Bununla birlikte, daha muhtemel olan, İlahi Buyruk Teorisi savunucularının Tanrı’nın bize akıl ve vicdan verdiğini, böylece O’nun buyruklarının ne olduğunu ayırt edebileceğimizi söylemeleridir.
Şunu kavramak önemlidir: Bir kişi, belirli bir eylemin yanlış olduğuna İlahi Buyruk Teorisini kabul ettiği için inandığını söylüyorsa, teknik olarak teorinin kendisinin bir parçası olmayan bir iddiayı da benimsemiş olur.[3] İlahi Buyruk Teorisi, hangi belirli eylemlerin doğru ya da yanlış olduğuna dair bir teori değildir; çünkü kendi başına Tanrı’nın özellikle neyi emrettiğine ilişkin hiçbir iddiada bulunmaz. O, yanlış eylemleri yanlış ve doğru eylemleri doğru kılan şeyin ne olduğuna dair genel bir açıklamadır; yani bir etik teorisidir.
Son olarak, bazıları İlahi Buyruk Teorisi’ni yalnızca teistlerin kabul edebileceğini düşünse de kimi teist olmayanlar da bu görüşü benimser. Bazıları, nesnel etiğin ancak bizi belirli biçimlerde davranmaya buyuran bir Tanrı varsa mümkün olabileceğini ileri sürer. Ancak bu kişiler Tanrı’nın var olduğuna inanmadıkları için, şu sonuca varırlar: Etik diye bir şey yoktur; hiçbir eylem doğru ya da yanlış değildir.[4]
2. Gerekçeler
O hâlde soru şudur: Etiğin Tanrı’nın buyruklarına bağlı olduğunu iddia edenlerle hemfikir olmalı mıyız? İlahi Buyruk Teorisi bazı çevrelerde popüler olsa da Tanrı’ya inanan filozoflar dâhil olmak üzere, az sayıda akademik filozof bu görüşü kabul eder.[5]
Bunun nedenini anlamak için, çoğu insanın son derece emin olduğu bazı ahlâkî yargıları düşünebiliriz (örneğin köleliğin, okul saldırılarının ve eşini aldatmanın yanlış olması). Burada önemli bir soru var:
- Eğer Tanrı bize bu eylemleri yapmamamızı emrediyorsa, Tanrı bunu neden yapmaktadır?
Burada bir ikilemle karşı karşıyayız:
- Ya bunun bir gerekçesi vardır ya da yoktur.
Birçok kişi bir gerekçe olduğunu düşünür: Bu tür eylemler zararlıdır, saygısızcadır ve adaletsizdir; muhtemelen Tanrı’nın bunları cezalandırmasının nedeni de budur.[6]
Ne var ki bu tür bir açıklama, İlahi Buyruk Teorisi’nin yanlış olduğunu ima eder: yanlış eylemler Tanrı onları buyurduğu için yanlış değildir; aksine, Tanrı’nın buyruklarından bağımsız gerekçelerle yanlıştırlar.
Socrates’in, Euthyphro’ya buna benzer bir soru yönelttiği şeklinde yorumlandığı sıkça görülür:
- Tanrı bize yanlış eylemleri yapmamamızı, onlar zaten yanlış oldukları için mi buyurur; yoksa yanlış eylemler, Tanrı onları yapmamamızı buyurduğu için mi yanlıştır?[7]
Bu tür bir soru “Euthyphron ikilemi” olarak adlandırılır. Tanrı’nın yanlış eylemleri, onların zaten örneğin yukarıda belirtilen türden gerekçelerle yanlış olmaları nedeniyle cezalandırdığını kabul etmek, İlahi Buyruk Teorisi’ni reddetmek anlamına gelir.
3. Gerekçesizlik
Birinin, Tanrı’nın bize okul saldırganı olmamamızı emretmesi için hiçbir gerekçe bulunmadığını düşündüğünü varsayalım. Yani yanlış eylemlerin, İlahi Buyruk Teorisi’nin öne sürdüğü gibi, yalnızca Tanrı onları yasakladığı için yanlış olduğunu kabul ettiğini düşünelim.
Birçok kişiye göre bu, Tanrı’nın buyruklarının keyfî ya da rastlantısal olduğu izlenimini doğurur — yani “başka türlü de olabilirdi.” Bu durumda Tanrı insanlara okul saldırıları gerçekleştirmeyi de emredebilirdi. Dahası, Tanrı’nın emrettiği her şeyin doğru olacağı sonucu çıkar: Dolayısıyla, eğer Tanrı okul saldırılarını emretseydi, İlahi Buyruk Teorisi’ne göre bunlar doğru olurdu.[8]
Bu sonuçlar birçok insana akla yatkın görünmez, hatta belki de imkânsız görünür; bu nedenle İlahi Buyruk Teorisi’nin hatalı olduğu sonucuna varırlar.[9]
4. Tanrı’nın Karakteri
Bazıları şu şekilde yanıt verir: Tanrı gibi tümüyle iyi ve tümüyle sevgi dolu bir varlık böyle bir eylemi ne emreder ne de emredebilir.[10] Ancak bu yanıt da muhtemelen yeniden İlahi Buyruk Teorisi’ni reddetmek anlamına gelir; çünkü bu görüş, bazı eylemlerin — neredeyse ne olursa olsun — zaten yanlış olduğunu varsayar: Tanrı’nın onları emredememesinin ya da emretmeyecek olmasının nedeni budur.[11]
Daha derin bazı sorular ortaya çıkar: Tanrı neden “nefret eden” bir karaktere değil de sevgi dolu bir karaktere sahiptir? Sevgi dolu bir varlık neden bazı eylemleri emrederken bazılarını emretmez? Yine aynı ikilemle karşılaşırız:
- Ya bunun gerekçeleri vardır ya da yoktur.[12]
Eğer hiçbir gerekçe yoksa, Tanrı’nın sevgi dolu olması da keyfî olurdu — Tanrı kötü bir karaktere de sahip olabilirdi. Bu sonuç birçok kişiye makul görünmez.
Ancak eğer gerekçeler varsa, bu, sevgi dolu olmanın zaten iyi bir şey olmasından mı kaynaklanır? Belki de sevgi dolu olmak mutluluğu, saygıyı ve adaleti teşvik ettiği için iyidir. Eğer durum buysa, o hâlde bazı şeyler Tanrı’nın buyruklarından bağımsız olarak iyi ya da kötü, doğru ya da yanlış demektir; bu durumda İlahi Buyruk Teorisi yanlıştır.
5. Sonuç
Bazıları, daha iyi etik teorilerden haberdar olmadıkları için İlahi Buyruk Teorisi’ni kabul eder.[13] Kimileri de Tanrı her şeyi yarattıysa ahlâkı da Tanrı’nın yaratmış olması gerektiğini savunur. Ancak belki de her şey yaratılmış değildir. Örneğin matematiksel doğrular genellikle zorunlu doğrular olarak kabul edilir: Zamandan bağımsızdırlar ve dünya nasıl olursa olsun doğru kalırlar. Bu nedenle çoğu kişi onların Tanrı tarafından bile yaratılmadığını düşünür.[14]
Eğer ahlâkî doğrular da matematiksel doğrulara benziyorsa, ahlâk ilahî buyruklara bağlı değildir. Örneğin “cinsel saldırı doğası gereği yanlıştır” önermesi, bir üçgenin üç kenarlı olması gibi, her zaman ve her durumda doğruysa, bu doğruluk Tanrı’nın bir buyruğuna dayanmaz. Bu durum Tanrı’nın ahlâk açısından önemsiz olduğu anlamına gelmez; yalnızca eylemleri doğru ya da yanlış kılan şeyin Tanrı’nın buyrukları olmadığını gösterir.
Dipnotlar
- [1] Burada eylemlerin “nesnel olarak” doğru ya da yanlış olduğuna dair ifade, kısmen, yaygın olduğu için kullanılmaktadır. “Nesnel olarak” yanlış denildiğinde genellikle şu kastedilir: Bir eylem, insanlar onun hakkında ne düşünürse düşünsün yanlıştır. Örneğin (bir şekilde) herkes bunun doğru olduğuna inansa bile, sırf eğlence için bebeklere tekme atmak yine de yanlış olurdu.
Bu tutum anlaşılabilir olmakla birlikte, “nesnel olarak” yanlış eylemlerin karşıtının ya da zıddının ne olabileceğini sormak yerinde olacaktır: nesnel olmayan biçimde yanlış mı? “Öznel olarak” yanlış mı?
Peki “öznel olarak yanlış” ne demektir? İnsanların bazı eylemlerin yanlış olduğuna inanması ya da öyle hissetmesi, fakat bu inançların gerçekte doğru olmaması mı?
Eğer “nesnel olarak” doğru ve yanlış”ın anlamlı ve tutarlı bir karşıtı yoksa, belki de “nesnel” ifadesini eklemeksizin direkt olarak doğru ve yanlıştan söz etmek daha uygun olacaktır. Konuya ilişkin tartışmalar için Nathan Nobis’in “That’s Subjective”: Subjectivism about Truth, Beauty, and Goodness başlıklı yazısına; Ian Tully’nin Ahlaki Hata Teorisi başlıklı makalesine; ve yine Nathan Nobis’in Kültürel Görelilik: Kültürel Normlar Eylemleri Doğru veya Yanlış Yapar mı? başlıklı çalışmasına bakınız.
- [2] Kutsal Kitap’a dayanan basit etik argümanlar genellikle şu (çoğu zaman açıkça ifade edilmeyen) öncüllere dayanır:
Eğer Kutsal Kitap bize bir eylemi yapmamızı emrediyorsa, o eylemi yapmamak ahlâken yanlış olur; dolayısıyla söz konusu eylem ahlâkî bir yükümlülüktür. Ve:
Eğer Kutsal Kitap bize bir eylemi yapmamamızı emrediyorsa, o eylem ahlâken yanlıştır.
(Argümanın ne olduğuna ilişkin genel bir açıklama için Thomas Metcalf’ın Argümanlar: İnandığın Şeye Neden İnanıyorsun? başlıklı yazısına ve bu özel akıl yürütme biçimi hakkında bkz. Timothy Eshing- Contemporary Syllogisms.)
Ne var ki bu tür öncüller, onları yanlış gösteren karşı-örneklere açık görünmektedir: Kutsal Kitap’ta yanlış olmadığı düşünülen bazı eylemler yanlış sayılmakta; buna karşılık yanlış olduğu açık olan bazı eylemler de emredilmektedir. Kutsal Kitap’ın emrediyor gibi göründüğü ahlâken yanlış bazı eylemler şunlardır: - Levililer 20:10 zina için ölüm cezası öngörür: “Biri başka birinin karısıyla, yani komşusunun karısıyla zina ederse hem kendisi hem de zina ettiği kadın kesinlikle öldürülecektir.”
- Tesniye 20:16–17 belirli kentlerde soykırımı açıkça emreder: “Nefes alıp veren hiçbir canlıyı sağ bırakmayacaksınız.”
- Mısır’dan Çıkış 21:20–21 kölelerin, hayatta kaldıkları sürece dövülmesine izin verir: “Erkek ya da kadın kölesini döven kişi… köle doğrudan bu nedenle ölürse cezalandırılacaktır; ama köle iyileşirse cezalandırılmayacaktır.”
- 1. Petrus 2:18 kölelere sert efendilere bile itaat etmelerini buyurur: “Yalnızca iyi ve anlayışlı olanlara değil, sert olan efendilerinize de boyun eğin.”
- Romalılar 13:1–2 adaletsiz olanlar dâhil tüm yönetim otoritelerine itaat etmeyi emreder: “Herkes yönetim otoritelerine bağlı olsun… karşı gelen, Tanrı’nın kurduğu düzene karşı gelmiş olur.”
Bu örnekler, Kutsal Kitap’ta yer alan her buyruğun ahlâken doğru olduğu varsayımının tartışmalı olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır.
Ve ahlâken yanlış olmadığı hâlde Kutsal Kitap’ın yasakladığı ya da ağır biçimde cezalandırdığı bazı eylemler de şunlardır: - Çölde Sayım 15:32–36, Şabat günü odun toplamanın — ahlâken yanlış sayılmayabilecek bir eylemin — ölümle cezalandırılmasını emreder: “Adam mutlaka öldürülecektir; bütün topluluk onu ordugâhın dışında taşlayacaktır.”
- Tesniye 21:18–21, anne babasına itaatsizlik eden “asi” bir oğlun öldürülmesini buyurur: “Kentin bütün erkekleri onu taşlayarak öldürecektir.”
- Elçilerin İşleri 5:1–11, bağış konusunda yalan söyledikleri için Hananya ile Safira’nın anında öldürüldüğünü aktarır; dürüst olmamaya karşı son derece ağır bir cezadır.
- 1. Timoteos 2:12, kadınların öğretmesini ya da erkekler üzerinde otorite kurmasını yasaklar: “Kadının öğretmesine, erkeğe egemen olmasına izin vermiyorum; sakin olsun.”
Bu örnekler, Kutsal Kitap’ta yer alan her yasağın ya da cezanın ahlâken doğru olduğu varsayımının da tartışmaya açık olduğunu göstermektedir.
Dolayısıyla şu sonuç ortaya çıkmaktadır: Bir eylemin yalnızca Kutsal Kitap tarafından yasaklanmış olması, onun yanlış olduğu anlamına gelmez; yine bir eylemin Kutsal Kitap tarafından emredilmiş olması da onun doğru olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle, şu başlangıç öncüllerine dayanan argümanlar — “Eğer Kutsal Kitap bir eylemi yapmamızı emrediyorsa, onu yapmamak ahlâken yanlıştır” ve “Eğer Kutsal Kitap bir eylemi yapmamamızı emrediyorsa, o eylem ahlâken yanlıştır” — sağlam değildir. Bununla birlikte, kişi bu noktayı kabul ederken Kutsal Kitap’ın önemli ahlâkî bilgelikler içerdiğine de inanabilir.
Ancak makalenin genel teması açısından daha temel bir nokta şudur: Birinin — ya da herhangi bir metnin — bir şeyi emretmiş olması, o buyruğu kabul etmemiz ya da ona itaat etmemiz gerektiği anlamına gelmez. Belirleyici olan, o buyruğu kabul etmek için (iyi) gerekçelerin bulunup bulunmadığıdır. Eğer iyi gerekçeler varsa, buyruğa bu gerekçeler nedeniyle uymalıyız. Eğer böyle gerekçeler yoksa, o buyruğa uymak zorunda olmayabiliriz.
- [3] Tanrı’nın neyi emrettiğine yapılan çağrıların, Tanrı’nın varlığına inanmayan ya da Tanrı’nın söz konusu buyruğu verdiğine inanmayan kişiler için ikna edici olmayabileceğini belirtmek gerekir. Ancak bu durum, bu tür iddiaların yanlış olduğu anlamına gelmez. Çünkü bazı insanların Tanrı’nın belirli bir şeyi emretmediğini ileri sürmesi, Tanrı’nın gerçekten o buyruğu vermediğini ya da insanların o buyruğa itaat etmekle yükümlü olmadığını göstermez.
Genel olarak, (bazı) insanların bir iddiadan ikna olmaması, o iddianın yanlış olduğu ya da kendileri için bağlayıcı olmadığı sonucunu doğurmaz. Örneğin bazı kişiler ırkçılığın yanlış olduğu iddiasını reddeder; fakat bu, ırkçılığın yanlış olmadığı ya da bu kişilerin ırkçılık yapmasının ahlâken mazur görülebileceği anlamına gelmez.
- [4] Örneğin ateist filozof J. L. Mackie, ahlâkî olgu ya da ahlâkî doğru fikrinin, ancak ilahî bir yasa koyucunun ya da Tanrı’nın varlığıyla anlamlı olabileceğini ileri sürmüştür; bkz. Ahlaki Hata Teorisi – Ian Tully. Friedrich Nietzsche de benzer bir doğrultuda düşünmüştür; bkz. “Tanrı Öldü”: Nietzsche ve Tanrı’nın Ölümü – Justin Remhof. Teist filozof G. E. M. Anscombe da benzer bir iddiada bulunmuştur; bkz. G. E. M. Anscombe’un “Modern Ahlak Felsefesi” – Daniel Weltman. Elbette asıl soru, bu tür iddiaların doğru olup olmadığı ve onları kabul etmek için iyi gerekçelerin bulunup bulunmadığıdır. Teizmin dışındaki farklı görüşlerle etik arasındaki ilişkiler hakkında daha fazla tartışma için bkz. Nathan Nobis- Atheism: Believing God Does Not Exist.
İlahi Buyruk Teorisi, Tanrı’nın varlığı lehine sıkça “ahlâkî argüman” olarak adlandırılan bir akıl yürütmenin bir versiyonunu geliştirmek için de kullanılabilir: (1) Bazı eylemler doğrudur, bazı eylemler yanlıştır. (2) Bu eylemleri doğru ya da yanlış kılan şey Tanrı’nın buyruklarıdır. O hâlde, (2) Tanrı vardır.
Bu makalenin temel tezlerinden biri, burada yer alan (2) numaralı öncülün yanlış göründüğüdür. - [5] Örneğin bu makalede İlahi Buyruk Teorisi’ne yöneltilen birçok itiraz, felsefî etik ders kitaplarının çoğunda yer alan genel itirazlardır. Filozofların hangi görüşleri ne sıklıkta benimsediğine dair güvenilir verilere ulaşmak kolay olmasa da 2020 tarihli PhilPapers anketinin sonuçlarında, temel normatif etik sorusunda da meta-etik sorusunda da İlahi Buyruk Teorisi — hatta teizm — bir seçenek ya da alternatif görüş olarak yer almamaktadır. Ayrıntılar için PhilPapers (2020) anketinde yer alan “Normative ethics: deontology, virtue ethics, or consequentialism?” ve “Meta-ethics: moral realism or moral anti-realism?” başlıklı sorulara verilen yanıtlara bakınız.
- [6] Tarihsel olarak en etkili etik teorilerden bazıları — “Yanlış eylemleri yanlış kılan nedir?” sorusuna verilen yanıtlar — zarara, saygısızlığa ve adaletsizliğe başvurur. Bu konuda Shane Gronholz’un Sonuçculuk başlıklı yazısına; Andrew Chapman’ın Deontoloji: Kantçı Etik başlıklı makalesine; Ben Davies’in John Rawls’ın Adalet Teorisi başlıklı yazısına bakınız.
- [7] Bu tartışma için Plato’nun Euthyphro adlı diyaloğuna bakınız (bkz. Plato (1997 [380 BC])). Socrates ile Euthyphro arasındaki tartışma doğrudan etik değil, “dine uygunluk” ya da “kutsallık” kavramı üzerinedir. Temel soru şudur: Bir şey tanrılar tarafından dine uygun olduğu için mi onaylanır, yoksa tanrılar onu onayladığı için mi dine uygundur? Bu tartışmadan çıkan sonuçlar, eylemleri doğru ya da yanlış kılan şeyin ne olduğu sorusuna sıklıkla uygulanır.
- [8] Tanrı’nın korkunç eylemleri emretmesi ihtimali üzerine ayrıntılı bir değerlendirme için Morriston’ın (2009) tarihli çalışmasına bakınız.
- [9] Tanrı gibi bir varlığın — ya da tümüyle iyi ve sevgi dolu bir varlığın — köleliği, okul saldırılarını ya da eşini aldatmayı emretmeyeceğini ya da emredemeyeceğini insanların neden düşündüğünü sormak makuldür. Verilebilecek bir yanıt şudur: Bu eylemlerin yanlış olduğuna inanmak için son derece güçlü gerekçelere sahibiz. Bu eylemlerin (tüm ya da neredeyse tüm mümkün durumlarda) yanlış olduğunu gösteren pek çok güçlü gerekçe vardır; buna karşılık onların yanlış olmadığını düşünmemizi gerektirecek iyi bir gerekçe yoktur. Bu nedenle bu eylemler “ilk bakışta yanlış” (prima facie wrong) olarak adlandırılır. Hatta bu gerekçeler o kadar güçlüdür ki, bu tür eylemlerin yanlış olduğunu bildiğimizi düşünebiliriz. Dolayısıyla Tanrı gibi tümüyle iyi bir varlığın bu tür eylemleri emretmeyeceğini ya da emredemeyeceğini varsayarız. Küçük çocukların Tanrının yanlış eylemleri doğru kılamayacağını düşünmeye eğilimli oldukları yönündek iilginç bir çalışma için, bkz. Reinecke and Solomon (2023).
Bununla birlikte, bazı kişilerin zaman zaman bu tür eylemlerin aslında yanlış olmadığını ileri sürdüğünü — ya da en azından böyle göründüğünü — belirtmek gerekir. Bu kişiler, Tanrı bu eylemlere izin verdiğinde onların yanlış olmadığını, belki de daha büyük bir iyiliği gerçekleştirmek için gerekli olduklarını savunabilirler. Bu yaklaşım, “kötülük problemi”ne verilen yanıtlardan biridir. Bu konuda Thomas Metcalf’ın Kötülük Problemi başlıklı yazısına bakınız. - [10] Bu görüş, Robert Merrihew Adams’ın (1987) ileri sürdüğü İlahi Buyruk Teorisi’nin “değiştirilmiş/modifiye edilmiş” versiyonuyla ilişkilidir. Adams’a göre eylemleri doğru ya da yanlış kılan şey, sevgi dolu bir Tanrı’nın buyruklarıdır. Tanrı’nın sevgi dolu oluşu, örneğin okul saldırılarını ya da tümüyle sevgi dolu bir varlığın emredemeyeceği ya da onaylayamayacağı başka eylemleri buyurmasını zaten dışlar.
- [11] Nitekim tümüyle iyi bir varlığın yanlış bir eylemi emretmesi belki de imkânsızdır; çünkü böyle bir buyruğun kendisi yanlış olurdu. “Kadir-i mutlak” ya da her şeye gücü yeten olmak, genellikle her şeyi yapabilmek şeklinde değil, mantıksal ya da metafizik olarak mümkün olan her şeyi yapabilmek şeklinde anlaşılır. Tümüyle sevgi dolu olmak da bu imkânları sınırlar. Kadir-i mutlaklık ve bunun Tanrı’nın diğer nitelikleriyle — özellikle tümüyle iyi olma niteliğiyle — ilişkisi üzerine bir tartışma için Bailie Peterson’ın Tanrı’nın Sıfatları başlıklı yazısına bakınız. Burada “mümkün” ve “imkânsız” kavramlarıyla neyin kastedildiğini anlamak kritik önemdedir; bu konuda Andre Leo Rusavuk’un Olanaklılık ve Zorunluluk: Modaliteye Giriş başlıklı çalışmasına bakınız.
- [12] Böyle bir ikilem, her olgunun bir nedeni olduğunu ve hiçbir şeyin nedensiz gerçekleşmediğini ya da var olmadığını savunan “yeter neden ilkesi” ile ilişkili olabilir; bkz. Leibniz’in Yeter Neden İlkesi – Marc Bobro. Bu tür bir ikilem, başkalarının kanıtına ya da bize söylediklerine dayanarak kabul edilen tüm inançlara da uygulanabilir: Bir kişinin söylediğine inanmak için ya iyi bir neden vardır ya da yoktur. Eğer iyi bir neden varsa, kanıtı kabul etmemizin asıl gerekçesi onun iyi bir neden olmasıdır; sırf birisi söyledi diye değil. Kanıta ve otoriteye başvurmanın inançlarımız için nasıl iyi bir gerekçe ya da haklılaştırma sağlayabileceğine dair tartışmalar için bkz.Spencer Case- Take My Word for It: On Testimony; Ahlaki Beyan- Annaleigh Curtis ve Uzmanlık-Jamie Carlin Watson
- [13] İlahi Buyruk Teorisi’nin bazı savunucularının, eylemleri yanlış kılan şeyin yalnızca üç biçimde açıklanabileceğini ileri sürdükleri ya da varsaydıkları görülür: ya kültürel görelilik ya bireysel öznelcilik — yani kültürel ya da bireysel onay — ya da İlahi Buyruk Teorisi. Ancak bu doğru değildir. Bu yaklaşım, etik düşüncenin tarihini ve yukarıda 6 numaralı dipnotta anılanlar gibi birçok etkili etik teoriyi göz ardı etmektedir. Yaygın etik görelilik ve öznelcilik türlerine giriş için Nathan Nobis’in Kültürel Görelilik: Kültürel Normlar Eylemleri Doğru veya Yanlış Yapar mı? ve That’s Subjective: Subjectivism about Truth, Beauty, and Goodness başlıklı yazılarına bakınız.
- [14] “Zorunlu doğrular” olarak adlandırılan — tüm mümkün dünyalarda ve dolayısıyla her zamanda doğru olan — önermelerin kavramı ve bunları nasıl bilebileceğimiz üzerine bkz. Olanaklılık ve Zorunluluk: Modaliteye Giriş- Andre Leo Rusavuk; ayrıca Kipsel/Modal Epistemoloji: Zorunlu & Mümkün Bilgi – Bob Fischer
Yaygın sayılabilecek bir başka iddia da şudur: “Her yasa bir yasa koyucu gerektirir”; dolayısıyla ahlâk yasaları (ya da ahlâkî doğrular — belki de zorunlu doğrular?) da onları “koyan” birini gerektirir ve bu kişi Tanrı olmalıdır. Oysa bazı yasalar -örneğin bir ülkenin medeni ve ceza kanunları gibi birçok yasa- gerçekten bir yasa koyucu gerektirirken, pek çok diğer yasa, yasa koyucuya ihtiyaç duymaz. Örneğin bilimsel yasaların bir yasa koyucuya ihtiyaç duyduğu açık değildir. Benzer biçimde, genellikle “normatif” olarak adlandırılan akıl yürütme ilkeleri de bir yasa koyucu gerektiriyor gibi görünmez: Eğer belirli öncüllerden bir sonuç mantıksal olarak çıkıyorsa ve bu öncülleri kabul etmeniz gerekiyorsa, o sonucu da kabul etmeniz gerekir. Bu tür bir “yasa”, onu koyan bir özne gerektiriyor gibi görünmez. Bununla birlikte, eğer bir ahlâkî bir “yasa koyucu” olsaydı, şu ikilemle karşılaşırdık: O yasa koyucunun belirli yasaları koymasının ve onların zıddı olan yasaları koymamasının bir gerekçesi ya vardır ya da yoktur. Bu makalede geliştirilen temel noktalar, bu ikilem için de geçerli olacaktır. “Normatif” doğruların ya da olguların — örneğin neyin düşünülmesi ve yapılması gerektiğine ilişkin doğruların — ne tür şeyler olabileceğine dair giriş niteliğinde bir tartışma için bkz. Ahlaki Realizm – Thomas Metcalf.
Kaynaklar
- Adams, Robert. 1987. “A Modified Divine Command Theory.” In The Virtue of Faith and other essays in Philosophical Theology. Oxford University Press. 97-102.
- Morriston, Wes. 2009. “What If God Commanded Something Terrible? A Worry for Divine-Command Meta-Ethics.” Religious Studies 45, 249-267.
- PhilPapers Survey. 2020. “Normative Ethics: Deontology, Virtue Ethics, or Consequentialism?”
- PhilPapers Survey. 2020. “Meta-ethics: Moral Realism or Moral Anti-realism?”
- Plato. “Euthyphro.” (1997 [380 BCE]). Translated by G.M.A Grube. In Plato: Complete Works. Edited with introduction and notes by John M. Cooper. Hackett Publishing Company.
İleri Okumalar
Austin, Michael. “Divine Command Theory.” In The Internet Encyclopedia of Philosophy.
İlgili Yazılar
- Çünkü Tanrı Öyle Söylüyor: İlahi Buyruk Teorisi Üzerine– Spencer Case
- “That’s Subjective”: Subjectivism about Truth, Beauty, and Goodness– Nathan Nobis
- Ahlaki Hata Teorisi– Ian Tully
- Kültürel Görelilik: Kültürel Normlar Eylemleri Doğru veya Yanlış Yapar mı?– Nathan Nobis.
- Tanrı’nın Sıfatları– Bailie Peterson
- Argümanlar: İnandığın Şeye Neden İnanıyorsun? – Thomas Metcalf
- Contemporary Syllogisms– Timothy Eshing
- G. E. M. Anscombe’un “Modern Ahlak Felsefesi”– Daniel Weltman
- “Tanrı Öldü”: Nietzsche ve Tanrı’nın Ölümü– Justin Remhof
- Atheism: Believing God Does Not Exist– Nathan Nobis
- Sonuçculuk– Shane Gronholz
- Deontoloji: Kantçı Etik– Andrew Chapman
- John Rawls’ın Adalet Teorisi– Ben Davies
- Leibniz’in Yeter Neden İlkesi– Marc Bobro
- Take My Word for It: On Testimony– Spencer Case
- Ahlaki Beyan– Annaleigh Curtis
- Uzmanlık– Jamie Carlin Watson
- Ahlaki Realizm– Thomas Metcalf
- Cehennem ve Evrenselcilik– A.G. Holdier
- Kötülük Problemi– Thomas Metcalf
Nathan Nobis– “Ethics and God: the Divine Command Theory and the Euthyphro Dilemma“, (Erişim Tarihi: 05.04.2026)
Çevirmen: Dilay Pank
Çeviri Editörü: Emir Arıcı
